– Alan Asqaruly, asa joǵary talǵampazdyqpen júzege asyrylǵan «Moler, Volter jáne Bomarshe nemese fransýz komedııasynyń negizin salýshylar» jobasynyń ıdeıasy qalaı týdy?
– Atalmysh konsertti arnaıy «Astana Opera» teatrynyń kórermenderi úshin oılastyrdym. Osynaý kúrdeli kezeńde kórermenderimiz úshin jan qýantarlyq bir dúnıe jasaǵym keldi. Bul konsert fransýz komedııasynyń shamamen 150 jyl boıyndaǵy damý tarıhynyń kórneki mysaly bolyp tabylady. Konsert óz dáýirinde komedııa janrynyń deńgeıi men mańyzyn bıik beleske kótergen Fransııanyń uly dramatýrgterine arnalǵan úlken úsh bólimnen turady. Keshtiń álqıssasyn áýeli fransýz komedııasy «Altyn ǵasyrynyń» ókili, ıaǵnı fransýz komedııasynyń atasy bolyp sanalatyn Molerden bastaımyz, keıin «Aǵartý dáýirindegi» Volterdiń shyǵarmashylyǵyna kóshemiz de, uly dramatýrg Bomarsheniń komedııalarymen aıaqtaımyz. Atalǵan konsertte «Astana Opera» teatrynyń san qyrly múmkindikteri paıdalanyldy. Keshte mımans jáne balet ártisteriniń qatysýymen Molerdiń keıipkeri Jýrden myrzanyń monology túrindegi dramalyq tustar da, kóptegen solısterdiń qatysýymen Mosart shyǵarmalaryna tán fınal túrindegi opera da, dramatýrgterdiń jáne olardyń týyndylary boıynsha tamasha mýzyka jazyp shyqqan kompozıtorlardyń shyǵarmashylyq ári ómirlik beınesin ashyp, naqyshtaı túsetin ádebı arqaý da bar. Bul konsert belgili bir dárejede sımfonııalyq óner, klassıkalyq ádebıet, drama teatry, pantomıma, balet horeografııasy jáne opera ónerleriniń ámbebap sıntezin dúnıege ákelýge degen talpynys bolyp tabylady.
– Tolyǵyraq aıtyp ótińizshi...
– Árıne, qýana-qýana aıtamyn. Keshimizdiń alǵashqy keıipkeri Jan Batıst Moler – Kún Patshasynyń, Lıýdovık XIV-niń dáýirindegi Fransııanyń uly komedıografy. Adam álsizdigin janýarlar týraly mysaldarymen kórsetetin aqyn dosy Lafonten sııaqty Moler de óz komedııalarynda adamdardyń unamsyz qylyqtaryn keleke etedi. Máselen, ataqty «Tartıýf» komedııasynda ekijúzdilikti kórsetse, tipti keıde óz pesalaryn adam boıyndaǵy kemistiktermen ataıdy. Oǵan mysal retinde «Mızantrop» nemese «Sarańdy» alyp qaraýǵa bolady. Al «Dvorıan keıpindegi meshan» shyǵarmasynda Moler tektilikti aqshaǵa satyp alamyn dep oılaǵan Jýrden myrzany ájýa qylady. Aıtýly komedııanyń premerasy 1670 jyly ótti. Al jıyrmasynshy ǵasyrda nemistiń uly kompozıtory Rıhard Shtraýs osy pesaǵa mýzykalyq súıemeldeýdiń keremet nusqasyn ómirge ákeldi. Keshte ózderińiz sol tamasha sıýıtany súısine tamashaladyńyzdar. «Qaharman ómiri», «Zaratýstra osylaı aıtty» tárizdi aýqymdy sımfonııalyq shyǵarmalar týdyrǵan keıingi romantızm dáýiriniń ókili Rıhard Shtraýs, shyn máninde, Moler dáýiriniń rýhyn jetkizýshi desek, tıtteı de artyq aıtqandyq emes. Rıhard Shtraýstyń «Dvorıan keıpindegi meshan» pesasyna arnalǵan sol sıýıtasyn ózim arnaıy konsertte usynýǵa monolog retinde ıkemdegen Molerdiń mátinderimen birge oryndap shyqtyq.
Kelesi keıipkerimiz Volter – Aǵartý dáýiriniń uly jazýshysy, oıshyly ári fılosofy. Volter shyǵarmalarynyń jelisimen Ramonyń «Navarra hanshaıymy», Bellınıdiń «Zaıra», Rossınıdiń «Semıramıda» jáne «Tankred», Verdıdiń «Alzırasy» tárizdi birneshe keremet opera jazylǵan. Al 1956 jyly kórnekti amerıkalyq dırıjer ári kompozıtor Leonard Bernstaın Volterdiń «Kandıd nemese Optımızm» atty tamasha povesin Brodveıge arnalǵan ótkir oıly mýzykalyq spektaklge aınaldyrǵan. Keshte Kýnıgýndanyń arııasy teatrdyń jetekshi solısi Aızada Qaponovanyń oryndaýynda kórermen nazaryna usynyldy. Muny osy mıýzıkldiń týra maǵynasynda «muńdy komedııanyń» ózi bolyp tabylatyn eń tanymal úzindisi deýge bolatyn shyǵar, sirá. Sebebi ol kóz jasyn tógip, eńirep jylaǵan kúıden birden toqtaýsyz kúlki men qýanyshqa bólenýdi talap etedi. Konserttik baǵdarlamanyń sońy bizdiń aqyrǵy qaharmanymyz – «Fıgaronyń úılenýi» jáne «Sevıldik shashtaraz» komedııalarynyń arqasynda tanymaldylyqqa ıe bolǵan XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy kórnekti dramatýrg Per Ogıýst Bomarshege arnaldy. «Fıgaronyń úılenýi» shyǵarmasymen tanystyǵy Mosartty eń danyshpandyq operalarynyń birin jazýǵa shabyttandyrdy. «Astana Opera» sahnasynda konserttik baǵdarlama aıasynda Mosarttyń «Fıgaronyń úılenýi» operasynan ekinshi bólimniń fınaly alǵash ret oryndaldy.
– Nege Mosarttyń dál osy shyǵarmasyn tańdap aldyńyz? Munyń qandaı da bir syry bar ma?
– Opera janryna nazar salyp qarasaq, adam nanǵysyz birneshe derekti kezdestiremiz. Birinshiden, operada adamdar ózara án aıtý arqyly sóılesedi. Ekinshisi, operalyq spektakl jelisinde ýaqyt túrli jyldamdyqpen syrǵıdy. Opera keıipkeri arııa aıtyp, ózin tanystyryp jáne óz sezimderi, oılary, kúıinishi, armandary týraly ánmen jetkizip jatqanda, fızıkalyq ýaqyt toqtap qalady nemese az degende baıaýlaıdy. Arııa aıaqtalǵan soń ýaqyt qaıtadan óziniń tabıǵı aǵymyna oralady. Ásirese bul eski operalarda aıqyn baıqalady. Ataqty fızık Stıven Hokıng osy bir dúnıe úshin operany, onyń ishinde Gendeldi qadir tutatyn bolýy kerek. Dramalyq damý men jeke arııa úshin áreket pen ýaqytty toqtatyp qoıý arasyndaǵy sıntezdi tabý – óte kúrdeli is. Mundaı mindet árdaıym opera rejısserleriniń aldynda turady. Al Mosart týraly aıtatyn bolsaq, búgingi konsertte oryndaý úshin, men mýzyka men dramalyq árekettiń minsiz úılesimmen bir arnaǵa toǵysýynyń úlgisi retinde «Fıgaronyń úılenýinen» dál osy fınaldy tańdap aldym. Sebebi kemeńger Mosarttyń mýzykasy ár sózge bappen ere otyryp, operaǵa ózi rejısserlik etedi. Munda keıipkerlerdi oıǵa shomdyratyn shaǵyn, óte qysqa epızodtar bar. Al ıtalııalyq operada bul ár keıipker óz oılary, sezimderi týraly aıtyp turatyn «jandy kórinis» dep atalatyn birtutas nómir bolýy múmkin edi. Mosart boıynsha Bomarsheniń sahnada únemi qumarlyq pen shytyrman oqıǵalardy shıelenistire túsetin jańa keıipkerleri paıda bolyp otyratyn erekshe sıýjetine ere otyryp, atalǵan fınalda áreket is júzinde toqtamaıdy. Tipti tapqyr Fıgaro kezekti ret tyǵyryqty jaǵdaıdan shyǵýdyń jolyn tapqandaı bolyp kóringen kezde de, árbir kelesi áreket bolyp jatqan jaǵdaıdy ýshyqtyra túsedi. Shyǵarmanyń osy ereksheligi meni aıryqsha qyzyqtyrdy. Joǵaryda aıtylǵandardy túıindeı kele, adamzat talaı jyldan beri boıyna sińirip kele jatqan tanymal komedııalyq fılmder men serıaldardyń kóptegen ádisteri, sıpattary men jaǵdaılarynyń tamyry tym tereńde jatyr. Olar ótken zamandaǵy uly komedıograftardyń, onyń ishinde shyǵarmashylyǵynda san qyrly komedııa janrynyń bir ǵana qyryn qozǵaǵan Volter, Moler jáne Bomarshe tárizdi tulǵalardyń ádebı murasynan bastaý alady dep senimmen aıta alamyn.
– Konsertte kýá bolǵanymyzdaı, fransýz klassıkteriniń shyǵarmalary biraz qysqartylyp, mýzykalyq baǵdarlamaǵa laıyqtalyp óńdelipti. Bul sizdiń ádebı mátindi aýystyrýdaǵy alǵashqy tájirıbeńiz be?
– Joq, meni bul burynnan qatty qyzyqtyratyn. Men drama teatryn jaqsy kóremin. Buǵan deıin Ý.Shekspırdiń «Dýaly túngi dýman» pesasyn F.Mendelsonnyń mýzykasyna beıimdegenmin. Búgingi konsertte ózińiz kórgen Moler men Shtraýs shyǵarmalarynyń úılesimindeı, Mendelsonnyń jalyndaǵan mýzykasyn estigennen-aq mende konsertterde oryndaý úshin oǵan uly Shekspırdiń mátinin beıimdeýge degen úlken qulshynys paıda boldy. Iаǵnı bul tikeleı mýzykadan qanattana otyryp, mátinderi mýzykalyq fragmentterdiń mańyzdylyǵyn asha túsetin ádebı jáne mýzykalyq bastamalardyń osyndaı qosyndysyn jasaýǵa degen nıet bolatyn. Ádette, dramalyq bastamalarǵa basymdylyq beriletindigin, al mýzyka jaı ǵana súıemeldeý bolatyndyǵyn tuspaldap kóp jerde «spektaklge jazylǵan mýzyka» dep kórsetedi. Men úshin birinshi kezekte naqty mýzyka qyzyǵyraq bolǵandyqtan, keri baǵytqa súıendim. Mundaı úılesimdi men ár jyldary AQSh-tyń Baltımor sımfonııalyq orkestrimen, Irlandııanyń Ulttyq radıo jáne teledıdar orkestrimen Dýblınde, ańyzǵa aınalǵan Maınıngendik Hofkapellamen Germanııada jáne basqa da elderde gastrolderde júrgende usynǵan bolatynmyn. Sondaı-aq dramalyq negiz ben orkestrlik oryndaýdyń sıntezinde júzege asyrylǵan tartymdy jobalardan Igor Stravınskııdiń Gresııada oryndalǵan «Soldat tarıhy» shyǵarmasy oıǵa oralady. Ol kezde men alǵash ret qýyrshaq teatrymen yntymaqtasqan bolatynmyn. Bul joba sol izdenisteriminiń jalǵasy dese de bolady.
– Aldaǵy shyǵarmashylyq josparlaryńyzben bólise ketseńiz, qazir nemen aınalysyp júrsiz?
– Aldaǵy josparda teatrymyzda G.Donısettıdiń «Mahabbat sýsyny» operasynyń premerasy tur. Birtindep halyqaralyq konserttik qyzmet jandanyp keledi. Meniń karantınnen keıingi alǵashqy gastroldik saparym Sankt-Peterborda ótpek. Onda Sankt-Peterbor fılarmonııasynyń Akademııalyq sımfonııalyq orkestriniń 90 jyldyǵyna arnalǵan ǵajap baǵdarlamaǵa dırıjerlik etemin. О́zderińiz biletindeı, búkilálemdik lokdaýn ónerdi jetkizýdiń jańa túrlerin izdestirýge degen yntany oıatty, tyń ári kútpegen kollaborasııalarǵa ıtermeledi. Osyndaı ózgeshe kezeńde jer-jahannyń barlyq mádenıet ókilderi bul álemdi sezinip, qabyldaýdaǵy ózgerister biz oılamaǵan qandaı óner túrleri retinde kórinis tabatynyn zor yqylaspen kútýde.
– О́zińiz shákirt tárbıeleısiz be? Talapkerlerdi mýzykaǵa baýlýdyń qandaı utymdy joldaryn usynar edińiz?
– Iá, árıne, belgili bir ıdeıalar bar. Uzaqmerzimdi josparlar týraly aıtatyn bolsaq, máselen, óz daıyndyqtaryma oqýshylar men stýdentterdi shaqyrǵym keledi. Tipti daıyndyqtar barysynda mýzykanyń qalaı dúnıege keletinin sezinýleri úshin, olardy orkestrdiń ishine otyrǵyzyp qoıar edim. Adamnyń úılesimdi damýy úshin jas órkender jastaıynan mýzyka, kórkem sýret, ádebıet jáne árıne, teatrmen tanysyp, shabyt ala bilýleri úshin jaǵdaı jasaý kerek dep esepteımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
