LONDON – Dzen býddısterinde mynandaı támsil bar. «Aıdy kórsetip turǵan saýsaq pen aıdy shatastyryp alma». Bir nárseniń sheshimine mán berip júrgende, onyń negizgi maǵynasyn umyt qalýy múmkin. Bizdiń mysalda – Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Borıs Djonsonnyń 130 mıllıardtyq «Aıdy atý operasııasy» baǵdarlamasy. Osy jobaǵa sáıkes, Tumandy Albıonda COVID-19 testiniń aýqymyn táýligine 350 myńnan aldaǵy kóktemde 10 mıllıonǵa jetkizý kózdelgen. Djonsonnyń jospary sátti shyqqannyń ózinde úkimettiń tıimdi testileý jáne baqylaý júıesin jasaı almaǵanynan qoǵam nazaryn aýdarady. Áıtpese qoǵamdyq sektorǵa bilip turyp mán bermegenin kórsetedi.
Bılik ókilderi klımat ózgerýi COVID-19 pandemııasy sekildi negizgi ujymdyq máselelerdi sheshýge arnalǵan mindetti qadamdar qabyldaýǵa tıis. Jan-jaqty uıymdastyrylǵan jahandyq testileý jospary men naqty test jáne baqylaý júıesi ekonomıkanyń qaýipsiz túrde jumys isteýinde mańyzdy ról atqarady. Sondaı-aq ekonomıkany qalpyna keltirýde óndiristik ónimderdi jetildirý de ózekti.
Alaıda Djonson úkimetiniń jospary kúdikti qoıýlata túsedi. Birinshiden, testtiń sanyn arttyrýǵa erekshe mán berý onyń basty maqsatyn umyt qaldyrady. Iаǵnı, adamdardyń densaýlyǵyn tekserip, kimmen baılanysty bolǵanyn baqylap, qoǵamdaǵy indettiń juǵý qarqynyn anyqtaý nazardan tys qalady. Belgili bir aımaqtaǵy vırýstyń taralý aýqymyn tekserý, burmalanbaǵan, qajetti kólemde ǵana testileý júrgizý onyń sanyn kóbeıtýden áldeqaıda tıimdi.
Oǵan qosa, búkil adamdy jalpylama tekserýdi arttyrý jalǵan nátıjeni de kóbeıtedi. Úkimettiń statıstıka jónindegi keńesshisi Devıd Shpıgelhalterdiń sózine súıensek, 99 paıyz dáldikpen anyqtaıtyn testileýdi kúnine 10 mıllıon adamǵa júrgizgende, táýligine 100 myń adamnyń analızi qate shyǵady. Osylaısha, densaýlyq saqtaý qyzmetin shatastyryp, baǵyttan jańyldyrýy ábden múmkin. Sapadan góri sanǵa mán bergen úkimettiń josparyn daıyndaýshylar Ulybrıtanııa Ulttyq baqylaý komıtetimen keńespegen sekildi.
Ekinshi másele, jospardyń oryndalýy. Jobaǵa sáıkes, úkimet qajetti testilermen qamtamasyz etý úshin paıdaǵa jumys isteıtin kompanııaǵa ıek artýdy jalǵastyra bermek. Biraq kerek kezde táýligine test ázirleýdi 700-den 7000-ǵa kótere almaǵan kompanııalardan kúndelikti 10 mıllıon testini qalaı talap etesiń?
Mınıstrler kabıneti men Qazynashylyq ókili Teodor Agnıý taıaýda atap ótkendeı, mundaı aýtsorsıng úkimettiń kemshiligin kórsetip, sapasyz taýarmen qamtamasyz etti. Rasynda, COVID-19 testin aýtsorsıng arqyly alý naqty sheshimdi qajet etetin kóptegen másele týyndatty. Olardyń qatarynda sapany baqylaýdyń nasharlyǵy, alǵashqy kómek kórsetetin dárigerler málimetimen saı kelmeýi, pasıentterge qoljetimdi bolmaýy (kópshilik test tapsyrý úshin birneshe shaqyrym júrýi kerek edi).
Osyndaı kemshilikterdi eskersek, úkimettiń jospary ýystan shyǵyp ketken taǵy bir múmkindik sekildi kórinedi. Onyń ornyna jergilikti densaýlyq saqtaý salasyna jaýapty mekemelerge testileý jóninde kelisim, dárigerler tarapynan senimge ıe ári qajetti sarapshylary bar negizgi qural-jabdyq jasaýshylarmen kelisimshart usyný tıimdi bolatyn edi. Kez kelgen feldsherde murynnan jaǵyndy alatyn qural bar. Olar ózine qaraıtyn aýmaqta, bir mılge deıingi qashyqtyqta testileý jasaı alatyn edi. Meıirbıkeler men arnaıy jattyǵýdan ótken qyzmetkerler jan-jaqtaǵy qaýymnan tıisti úlgilerdi jınap, testilerdi Ulttyq densaýlyq saqtaý qyzmeti zerthanasyna jetkizý úshin kýrer qyzmetin qoldana alatyn edi. О́z kezeginde Ulttyq densaýlyq saqtaý qyzmeti testileýdiń nátıjesin býhgalterlik fırmalar júrgizetin zerthanalarǵa qaraǵanda áldeqaıda senimdi tártippen anyqtaıtyn edi.
Munyń bárin esepke almaǵan úkimet jaǵdaı nasharlaǵanda basqalardy kinálaýǵa kóshti (Qazirshe «jastardy»). Tipti, qoǵam resmı keńeske qulaq asyp júrse de. Eger turǵyndar Ońtústik Koreıa men Norvegııa sekildi elderdegideı ózderi turatyn aımaqtaǵy vırýstyń taralý aýqymy týraly aqparatpen jetkilikti deńgeıde habardar bolyp otyrsa, olar qaýipsizdik protokoldaryn oryndap, bılik ókilderine senimin joǵaltpaıtyn edi. Ulybrıtanııa munyń birde-birin jasaǵan joq ári jergilikti jerde kontaktilerdi anyqtaýǵa talpynǵan 750 myń eriktiniń eńbegin durys paıdalanbady.
Endeshe, úkimet óte aýqymdy josparymen bóliskenimen, onyń naqty sharalary áli de jetildirýdi talap etedi. «Aıdy atý» rıtorıkasyn qoldana otyryp, Djonson pandemııanyń keri áserin azaıtý maqsatynda kózge kórinbeıtin maıdanda jumys istep júrgenderdiń eńbegin esh ketirdi.
О́kinishtisi, ortaq maqsatqa qyzmet etetin dınamıkalyq qoǵamdyq salany qurýǵa arnalǵan mindetke negizdelgen árekettiń negizgi mánin eskermeı, úkimet qoǵamdyq densaýlyq salasyn odan ári nasharlata tústi. Quny100 mlrd fýntsterlıngti quraıtyn jospar Anglııa densaýlyq saqtaý qyzmetiniń bir jyldyq jalpy bıýdjeti 114 mlrd dollardyń 87,7 paıyzyn quraıdy. Jergilikti kúshti paıdalanyp, testileýge qoljetimdilikti arttyryp, oqshaýlanǵandarǵa qarjylaı kómektesip, ulttyq jáne jergilikti densaýlyq júıesin biriktirýdiń ornyna bul qarajat basqa baǵytqa, maqsaty bólek býhgalterlik fırmalar júrgizetin aýtsorsıngtik júıege jumsalmaq.
Dál qajet kezinde Ulybrıtanııanyń qoǵamdyq densaýlyq salasyndaǵy kóshbasshylyǵy Anglııa qoǵamdyq densaýlyq agenttigin jaýyp, Densaýlyqty qorǵaý ulttyq ınstıtýtynyń qurylýymen (Anglııa qoǵamdyq densaýlyq agenttigi, Ulttyq densaýlyq qyzmeti testileý jáne baqylaýy, Bıoqaýipsizdik birlesken ortalyǵy birikti) apaı-topaıǵa aınaldy. Bul jańa mekeme densaýlyq saqtaý salasynda esh tájirıbesi joq saıasatker Dıdo Hardıngtiń qol astyna berildi.
Qoǵamdyq ınvestısııanyń bolmaýy sozylyp, densaýlyq saqtaý salasyn onsyz da qıyn jaǵdaıdan odan ári quldyrata tústi. Ulybrıtanııa aýtsorsıngti kóbeıtýdi emes, qoǵamdyq salanyń aýqymyn keńeıtý qajet. Djonson óz saýsaǵyna qarap turǵanda, aıdy atqan oǵy qate baǵytta ketip barady. Ulybrıtanııa qoǵamy qýatty densaýlyq saqtaý júıesin qajet etedi. Biz osy «aıdy» kózdeýimiz kerek. Qaýipsiz ári dál ýaqytynda áreket úshin etý tómennen joǵary qaraı, salaaralyq ınnovasııa men ortalyqtandyrylǵan tıimdi úılestirýdi júzege asyrýǵa tıispiz.
Marıana MASÝKATO, University College London ýnıversıtetiniń Ekonomıkalyq ınnovasııa jáne qoǵamdyq qundylyq jónindegi professory
Entonı KOSTELLO, University College London ýnıversıtetiniń Jahandyq densaýlyq jáne turaqty damý jónindegi professory. Ol buǵan deıin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynda ana men bala densaýlyǵy departamentin basqarǵan
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
