Álem • 21 Qazan, 2020

Djonsonnyń josyqsyz jospary

19 ret kórsetildi

«Egemen Qazaqstan» basylymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent daıyndaıtyn Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaýdy jalǵastyrady.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan eki maqala da qazirgi tańda ózekti. Búkil álemdi áýre-sarsańǵa salǵan koronavırýs indetimen kúres ár elde túrli baǵytta júrip jat­qany belgili. Tumandy Albıondaǵy bedeldi sanalatyn University College London ýnıver­sıtetiniń professorlary Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonsonnyń «Aıdy atý operasııasy» (Moonshot operation) dep atalatyn baǵdarlamasyn synǵa alady. Maqala avtorlarynyń paıymdaýynsha, kúndelikti testileý sanyn kóp mólsherde júrgizgenimen, naqty sharalar qabyldanbasa, ondaı qadam óziniń jemisin bermeıdi. Kerisinshe medısına qyzmetkerlerin shatastyrady. Osy oraıda, koronavırýs pandemııasymen kúresip jatqan qazaqstandyq saıasatkerler de maqalada aıtylǵan syndardy eskerip, sabaq alady dep úmittenemiz.

Taıaýda ǵana, 7 qazanda jaryq dúnıemen qoshtasqan ǵalym, Nobel syılyǵynyń laýreaty Marıo Molına búkil álemge tónip turǵan qater – jahandyq jylyný týraly oı qozǵaıdy. Avtordyń paıymdaýynsha, Arktıkanyń erýi – jer-jahannyń dál tóbesinde turǵan bomba sekildi. Soltústik polıýstegi ár muzdyq erigen saıyn bombanyń jarylatyn ýaqyty jaqyndap kele jatqandaı. Bul máselege halyqaralyq qoǵamdastyq ta beı-jaı qaramaıtyny túsinikti. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl BUU Bas Assambleıasy 75-sessııasynyń jalpysaıası debatynda sóılegen sózinde klımattyń jylynýyna erekshe mán bergen edi.

«Klımattyń ózgerýi – órkenıetimizge qater tóndirip otyrǵan taǵy bir ekzıstensıaldy daǵdarys. Bul másele qaýip tóndirip qana qoımaı, sonymen qatar basqa qaterler úshin «qozǵaýshy kúsh» qyzmetin de atqarady. Adamzat balasy bul jahandyq syn-qaterge tótep berýge áli de qaýqarsyz», degen Prezıdent BUU-ǵa múshe memleketterdi klımatty jaqsartýdyń alty oń qadamy atty jospary aıasynda kúsh biriktirýge shaqyrdy. Endeshe, M.Molınanyń maqalasy Memleket basshysy aıtqan máselemen úndesetini sózsiz.

 

LONDON – Dzen býddısterinde mynandaı támsil bar. «Aıdy kórsetip turǵan saýsaq pen aıdy shatastyryp alma». Bir nárseniń sheshimine mán berip júrgende, onyń negizgi maǵynasyn umyt qalýy múmkin. Bizdiń mysalda – Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Borıs Djonsonnyń 130 mıllıardtyq «Aıdy atý operasııasy» baǵdarlamasy. Osy jobaǵa sáıkes, Tumandy Albıonda COVID-19 testiniń aýqymyn táýligine 350 myńnan aldaǵy kóktemde 10 mıllıonǵa jetkizý kózdelgen. Djonsonnyń jospary sátti shyqqannyń ózinde úkimettiń tıimdi testileý jáne baqylaý júıesin jasaı almaǵanynan qoǵam nazaryn aýdarady. Áıtpese qoǵamdyq sektorǵa bilip turyp mán bermegenin kórsetedi. 

Bılik ókilderi klımat ózgerýi COVID-19 pandemııasy sekildi negizgi ujymdyq máselelerdi sheshýge arnalǵan mindetti qadam­dar qabyldaýǵa tıis. Jan-jaq­ty uıym­­dastyrylǵan jahandyq tes­ti­leý jospary men naqty test jáne baqylaý júıesi ekono­mı­ka­nyń qaýipsiz túrde jumys is­teýinde mańyzdy ról atqarady. Sondaı-aq ekonomıkany qalpyna keltirýde óndiristik ónimderdi jetildirý de ózekti.

Alaıda Djonson úkimetiniń jospary kúdikti qoıýlata túse­di. Birinshiden, testtiń sanyn art­tyrýǵa erekshe mán berý onyń bas­ty maqsatyn umyt qaldyrady. Iаǵnı, adamdardyń densaýlyǵyn tekserip, kimmen baılanysty bolǵanyn baqylap, qoǵamdaǵy indettiń juǵý qarqynyn anyqtaý nazardan tys qalady. Belgili bir aımaqtaǵy vırýstyń taralý aýqymyn tekserý, burmalan­ba­ǵan, qajetti kólemde ǵana tes­ti­leý júrgizý onyń sanyn kóbeı­týden áldeqaıda tıimdi.

Oǵan qosa, búkil adamdy jalpylama tekserýdi arttyrý jalǵan nátıjeni de kóbeıtedi. Úkimettiń statıstıka jónindegi keńesshisi Devıd Shpıgelhalterdiń sózine súıensek, 99 paıyz dáldikpen anyqtaıtyn testileýdi kúnine 10 mıllıon adamǵa júrgizgende, táýligine 100 myń adamnyń ana­lızi qate shyǵady. Osylaısha, densaýlyq saqtaý qyzmetin sha­tas­­­tyryp, baǵyttan jańyl­dy­rýy ábden múmkin. Sapadan góri sanǵa mán bergen úkimettiń jos­paryn daıyndaýshylar Uly­brı­ta­nııa Ulttyq baqylaý komıteti­men ke­ńespegen sekildi.

Ekinshi másele, jospardyń oryn­dalýy. Jobaǵa sáıkes, úki­met qajetti testilermen qam­ta­ma­syz etý úshin paıdaǵa j­u­mys isteıtin kompanııaǵa ıek artý­­dy jalǵastyra bermek. Biraq kerek kezde táýligine test ázir­leý­di 700-den 7000-ǵa kótere al­ma­ǵan kompanııalardan kúnde­likti 10 mıllıon testini qalaı talap etesiń?

Mınıstrler kabıneti men Qazynashylyq ókili Teodor Agnıý taıaýda atap ótkendeı, mun­­daı aýtsorsıng úkimettiń kem­­­shiligin kórsetip, sapasyz taýar­men qamtamasyz etti. Rasyn­da, COVID-19 testin aýtsorsıng arqyly alý naqty sheshimdi qajet etetin kóptegen másele týyndatty. Olardyń qatarynda sapany baqylaýdyń nasharlyǵy, alǵash­qy kómek kórsetetin dárigerler máli­metimen saı kelmeýi, pa­sıentterge qoljetimdi bolmaýy (kóp­shilik test tapsyrý úshin bir­neshe shaqyrym júrýi kerek edi).

Osyndaı kemshilikterdi es­kersek, úkimettiń jospary ýys­tan shyǵyp ketken taǵy bir múm­kindik sekildi kórinedi. Onyń ornyna jergilikti densaýlyq saqtaý salasyna jaýapty mekemelerge testileý jóninde kelisim, dárigerler tarapynan senim­ge ıe ári qajetti sarapshylary bar negizgi qural-jabdyq jasaý­shy­larmen kelisimshart usyný tıimdi bolatyn edi. Kez kelgen feldsherde murynnan jaǵyndy alatyn qural bar. Olar ózine qaraıtyn aýmaqta, bir mılge deıingi qashyqtyqta testileý jasaı alatyn edi. Meıirbıkeler men arnaıy jattyǵýdan ótken qyzmetkerler jan-jaqtaǵy qaýym­­nan tıisti úlgilerdi jınap, testilerdi Ulttyq densaý­lyq saqtaý qyzmeti zerthanasy­na jetkizý úshin kýrer qyzmetin qol­dana alatyn edi. О́z kezegin­de Ult­tyq densaýlyq saqtaý qyz­me­ti testileýdiń nátıjesin býh­gal­ter­lik fırmalar júrgizetin zert­ha­nalarǵa qaraǵanda álde­qaıda senimdi tártippen anyqtaıtyn edi.

Munyń bárin esepke almaǵan úkimet jaǵdaı nasharlaǵanda bas­qalardy kinálaýǵa kóshti (Qazir­she «jastardy»). Tipti, qo­ǵam resmı keńeske qulaq asyp júrse de. Eger turǵyndar Ońtústik Koreıa men Norvegııa sekildi elder­degideı ózderi turatyn aımaq­taǵy vırýstyń taralý aýqymy týraly aqparatpen jetkilikti deńgeıde habardar bolyp otyrsa, olar qaýipsizdik protokoldaryn oryndap, bılik ókilderine senimin joǵaltpaıtyn edi. Ulybrıtanııa munyń birde-birin jasaǵan joq ári jergilikti jerde kontaktilerdi anyqtaýǵa talpynǵan 750 myń eriktiniń eńbegin durys paıdalanbady.

Endeshe, úkimet óte aýqymdy josparymen bóliskenimen, onyń naqty sharalary áli de jetil­dirýdi talap etedi. «Aıdy atý» rıtorıkasyn qoldana otyryp, Djonson pandemııanyń keri áserin azaıtý maqsatynda kózge kórinbeıtin maıdanda jumys istep júrgenderdiń eńbegin esh ketirdi.

О́kinishtisi, ortaq maqsatqa qyzmet etetin dınamıkalyq qo­ǵam­dyq salany qurýǵa arnal­ǵan min­detke negizdelgen áreket­tiń negizgi mánin eskermeı, úki­­­met qoǵamdyq densaýlyq sa­la­­­syn odan ári nasharlata tústi. Quny100 mlrd fýntster­lıng­ti quraıtyn jos­par Ang­lııa densaýlyq saqtaý qyz­meti­niń bir jyldyq jalpy bıýd­jeti 114 mlrd dol­lar­dyń 87,7 paıyzyn quraıdy. Jer­gi­lik­ti kúshti paıdalanyp, testi­leý­ge qoljetimdilikti art­ty­­ryp, oqshaýlanǵandarǵa qar­jy­laı kómektesip, ulttyq jáne jer­gi­likti densaýlyq júıesin birik­­­tirýdiń ornyna bul qara­jat basqa baǵytqa, maqsaty bólek býh­­galterlik fırmalar júrgize­­tin aýtsorsıngtik júıege jumsalmaq.

Dál qajet kezinde Ulybrı­tanııanyń qoǵamdyq densaýlyq salasyndaǵy kóshbasshylyǵy Anglııa qoǵamdyq densaýlyq agenttigin jaýyp, Densaýlyqty qorǵaý ulttyq ınstıtýtynyń qurylýymen (Anglııa qoǵam­dyq densaýlyq agenttigi, Ulttyq densaýlyq qyzmeti testileý jáne baqylaýy, Bıoqaýipsizdik birlesken ortalyǵy birikti) apaı-topaıǵa aınaldy. Bul jańa mekeme densaýlyq saqtaý salasynda esh tájirıbesi joq saıasatker Dıdo Hardıngtiń qol astyna berildi.

Qoǵamdyq ınvestısııanyń bolmaýy sozylyp, densaýlyq saqtaý salasyn onsyz da qıyn jaǵdaıdan odan ári quldyrata tústi. Ulybrıtanııa aýtsorsıngti kóbeıtýdi emes, qoǵamdyq sala­nyń aýqymyn keńeıtý qajet. Djon­son óz saýsaǵyna qarap tur­ǵanda, aıdy atqan oǵy qate baǵyt­ta ketip barady. Uly­brıtanııa qoǵamy qýatty densaý­lyq saqtaý júıesin qajet etedi. Biz osy «aıdy» kózdeýimiz kerek. Qaýipsiz ári dál ýaqytynda áre­ket úshin etý tómennen joǵary qaraı, salaaralyq ınnovasııa men ortalyqtandyrylǵan tıimdi úılestirýdi júzege asyrýǵa tıispiz.

 

Marıana MASÝKATO, University College London ýnıversıtetiniń Ekonomıkalyq ınnovasııa jáne qoǵamdyq qundylyq jónindegi professory

Entonı KOSTELLO, University College London ýnıversıtetiniń Jahandyq densaýlyq jáne turaqty damý jónindegi professory. Ol buǵan deıin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynda ana men bala densaýlyǵy departamentin basqarǵan

 

Copyright: Project Syndicate, 2020.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Elbasy Beıbit Atamqulovty qabyldady

Elbasy • Búgin, 19:02

Memleket basshysy Alekseı Soıdy qabyldady

Prezıdent • Búgin, 17:08

Semeıge Saqtaǵanov ákim boldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:21

Birneshe oblysta jol jabyldy

Qazaqstan • Búgin, 16:11

Aqsý qalasyna jańa ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:06

Jetisýda taǵy 78 adam indet juqtyrdy

Aımaqtar • Búgin, 12:32

Qazaqstanda aldaǵy úsh kúnde aıaz bolady

Aýa raıy • Búgin, 11:04

Jol apaty: Balqashta 2 adam qaza tapty

Aımaqtar • Búgin, 10:55

Qazaqstanda qansha advokat bary aıtyldy

Qazaqstan • Búgin, 10:44

Uqsas jańalyqtar