Qaraly kún qarsańynda Máskeýde japalaqtap qar jaýdy. Kelesi táýlikte kún kúrt sýyp, aýanyń temperatýrasy mınýs 10°S-qa deıin tómendedi. Sol sebepti de ÝEFA kýbogy jolyndaǵy kezdesýdi kórý úshin stadıonǵa kórermender ádettegiden tym az jınaldy. Oıyndy nebári 16 643 adam ǵana tamashalady. Al ol kezde V.I.Lenın atyndaǵy Ortalyq stadıon 80 myńnan asa kórermendi syıdyra alatyn. Sony qaperge alǵan atalǵan sporttyq nysannyń basshylary jınalǵan jurtty eki trıbýnaǵa ǵana ornalastyrýdy jón kórdi. Shyǵystaǵy trıbýnaǵa 12 myń adam jaıǵassa, qalǵandary Batys betkeıden oryn aldy.
Oıyn bastalǵan bette-aq Rınat Dasaev, Oleg Romansev, Iýrıı Gavrılov, Fedor Cherenkov, Sergeı Rodıonov syndy túgel derlik KSRO quramasy sapynda óner kórsetip júrgen juldyzdardan quralǵan «Spartak» oıyn tizginin myqtap qolǵa aldy. Alǵashqy gol kóp kúttirgen joq. 16 mınýtta Edgar Gess esep ashty. Qarsylastary da qarap qalmady. «Haarlemniń» oıynshylary ara-tura qaýipti shabýyldar uıymdastyryp, birneshe márte Konstantın Beskov baptaǵan komandanyń qorǵanys shebin buzyp ótpek boldy. Alań ıeleri de esepti eseleýge barynsha kúsh saldy. Bir sóben aıtsaq, oıyn óte tartysty ótip jatty. Desek te, taraptar uzaqqa deıin bir-biriniń osal tusyn taba almady. Tek sońǵy sekýndtarda Sergeı Shvesov baspen ekinshi goldy soǵyp, kezdesýdiń sońǵy núktesin qoıdy. Esep – 2:0.
Shamamen dál sol tusta tóreshiniń oıynnyń aıaqtalǵany jaıynda belgi bergenin kútpesten kópshilik stadıonnan shyǵýǵa asyqty. Tońyp qalǵan jankúıerlerdiń deni metroǵa jaqynyraq ornalasqan esikke qaraı baǵyt aldy. Kýágerlerdiń aıtýynsha, sol jerde bir boıjetken súrinip jyǵalǵan eken. Úsh-tórt adam qulap jatqan qyzdy turǵyzyp alýǵa áreket etedi. Alaıda arttan kele jatqan kórermenderdiń qalyń nópiri olardy taptap ótedi. Sol aralyqta taǵy birneshe jankúıer qulap, aıaqtyń astynda qalady. Ol azdaı, san myń adamdy kótere almaǵan temir baspaldaq opyrylyp túsedi. Talaı kórermen betonǵa qulap, mert bolady. Osy keleńsiz jaıttyń saldarynan 66 adam qaza tapty. Túrli dene jaraqatyn alyp, aýrýhanaǵa túskenderdiń sanynda esep joq. Olardyń deni órimdeı jastar edi. Resmı derekterge súıensek, baqılyq bolǵandardyń eń eresegi – 45 jasta, al eń jasy 14 jasqa endi ǵana tolǵan eken. Osy oqıǵanyń mán-jaıy jan-jaqty zerttelip, istiń anyq-qanyǵy anyqtalǵannan keıin kináli dep tanylǵan adamdar tıisti jazalaryn aldy. Sottyń úkimimen keıbireýler bas bostandyǵynan aıyrylsa, keıbireýine sógis jarııalandy.
Keńes Odaǵyndaǵy sporttyq nysandarda buryn-sońdy dál osyndaı adam shyǵyny kóp qaraly oqıǵa bolmaǵan edi. Sol sebepti de partııa basshylyǵy bul jaıtty kópshilikke jarııa etpeı, jasyryp qalýǵa tyrysty. El arasynda gý-gý áńgimeler aıtylǵanymen, resmı túrde eshqandaı málimet jarııalanbady. BAQ-tar tek «Spartak» pen «Haarlem» arasyndaǵy kezdesýdiń nátıjesin kórsetýmen jáne jazýmen shekteldi. Al stadıondaǵy qaıǵyly jaǵdaı jaıynda eshkim tis jarmady.
1980 jyldardyń ekinshi jartysynda KSRO-da qaıta qurý naýqany beleń aldy. Mine, dál sol tusta joǵarydaǵy oqıǵa jaıynda tyń derekter shyǵa bastady. 1989 jyldyń 8 shildesinde «Sovetskıı sport» gazetinde «Lýjnıkıdiń qaraly qupııasy» atty maqala jarııalandy. Jýrnalıster 66 emes, 340 kórermen qaza tapty degen derekti alǵa tartty. Ile-shala osy sıpattaǵy maqalalar basqa basylymdarda da jaryq kórdi. Kóp uzamaı bul aqparat tórtkúl dúnıege tarady. Sheteldik basylymdar da jýrnalıstik zertteýler júrgizip, 1982 jyldyń 20 qazanynda bolǵan qandy oqıǵany odan ári qyzdyra tústi. Al sol kúni «Spartakpen» oınaǵan «Haarlemniń» oıynshylary men bapkerleri jáne osy oıyndy tamashalaý úshin Máskeýge kelgen 100-ge jýyq nıderlandtyq jankúıer de qaıǵyly jaǵdaıdan múldem beıhabar eken. V.I.Lenın atyndaǵy Ortalyq stadıondaǵy oqıǵa jaıynda olar arada jeti jyl ótkende ǵana bildi.
Fýtbolshylar básekesi barysynda oryn alǵan qaraly oqıǵalar tek osymen shektelmeıdi. Kóptegen beıkúná adamnyń ólimine ákelip soqtyrǵan jaǵdaılar oǵan deıin de bolǵan, odan keıin de boldy. Endi solardyń keıbireýlerine azdy-kemdi toqtalaıyq.
1946 jyldyń 9 naýryzy. Anglııanyń Bolton qalasynda ótken el kýbogy jolyndaǵy jarysta «Bolton Ýonderers» pen «Stok Sıtı» kezdesedi. Myńdaǵan kórermen sol matchqa bıletsiz kirmek bolyp, bir-birin taptap óltirgen. Sonyń saldarynan 33 adam mert bolyp, jarqattanǵandary 400-den asqan.
1954 jyldyń 4 sáýiri. Grýzııanyń astanasy – Tbılısıde KSRO chempıonatynyń tusaýy kesilip, jergilikti «Dınamo» men Máskeýdiń «Spartak» klýbtary sheberlik baıqasty. Bıletsizderdiń bassyzdyǵy saldarynan stadıonǵa basa-kóktep kirmek bolǵan 20 adam sol jerde jantásilim etti. Al qanshama kórermenniń jaraqat alǵanyn Keńes Odaǵynyń bıligi jasyryp qaldy.
1955 jyldyń 30 qarashasy. Neapolda ótken Italııa chempıonatynyń kezekti týrynda «Napolı» men «Bolonıa» baq synady. Oıyn barysynda alań ıeleriniń qaqpasyna penaltı belgilendi. Sol mezette jergilikti jankúıerler Bolonııadan kelgen kórermender jaıqasqan lojaǵa lap berdi. Eki jaqtyń fanattary bir-birin tómpeshteı bastady. Aralarynda oq atqandar da boldy. Osy oqıǵa saldarynan 152 adam túrli dene jaraqatyn aldy. Zardap shekender arasynda tártip saqshylary men áskerıler de bar.
1964 jyldyń 24 mamyry. Lımadaǵy ulttyq stadıonda Perý men Argentınanyń olımpıadalyq quramalary kezdesti. Matchtyń sońǵy mınýttarynda qonaqtardyń aıyp alańynda oıyn erejesi buzyldy. Áýelde tóreshi 11 metrlik núkteni kórsetedi de, sálden keıin sheshimin ózgertedi. Sol sátte jappaı tóbeles bastalady. Polısııa kózden jas shyǵaratyn gaz paıdalandy. Oqıǵa saldarynan 328 adam ólip, jaraqat alǵandar sany 4 myńnan asyp jyǵyldy.
1968 jyldyń 23 maýsymy. Býenos-Aırestegi (Argentına) «Monýmental» stadıonynda «Rıver Pleıt» pen «Boka Hýnıors» klýbtarynyń fanattary arasynda janjal shyǵyp, sońy tóbeleske ulasty. Oqıǵa saldarynan 74 adam mert boldy.
1969 jyldyń 15-20 shilde aralyǵy. 1970 jylǵy álem chempıonatynyń irikteý týrnırinde Salvador men Gondýras quramalary kúsh synasady. Qos oıynnyń qorytyndysy boıynsha jeńimpaz anyqtalmaǵannan keıin qosymsha kezdesý uıymdastyrylady. Bul básekede salvadorlyqtar 3:2 esebimen jeńiske jetti. Onyń aqyry alty kúndik soǵysqa ulasyp, 3 myńǵa jýyq adam qaza taýyp, alty myńnan astamy jaralandy.
1971 jyldyń 2 qańtary. Shotlandııa birinshiliginde «Glazgo Reındjers» pen «Seltık» kezdesedi. Báseke sońynda adamdar bir-birin taptap, 66 adam mert bolsa, 140 kórermen jaraqat alady.
1974 jyldyń 11 aqpany. Kaır qalasynda Mysyr birinshiliginiń kezekti týr oıyndary ótip jatqanda, trıbýnanyń jartysy opyrylyp túsedi. 48 kórermen sheıit bolyp, 50-den astamy aýrýhanaǵa túsedi.
1985 jyldyń 11 mamyry. Anglııanyń Bradford qalasyndaǵy «Vellı Preıd» stadıonynda órt shyǵyp, 56 jankúıer órtenip ketse, 256-syn kúıik shalady.
1985 jyldyń 29 mamyry. Eýropa chempıondary kýbogynyń fınaly Belgııanyń bas qalasy – Brıýsselde ótti. О́z komandalaryna qoldaý kórsetýge kelgen «Lıverpýl» men «Iýventýstyń» fanattary bir-birimen tóbelesip, trıbýna qulaıdy. Sonyń kesirinen 39 adam ólip, 500-den asa kórermen jaraqattanady.
1988 jyldyń 12 naýryzy. Nepal birinshiligi ótip jatqanda nóser jańbyr jaýady. Kórermender shyǵa beriske betteıdi. Alaıda segiz darbazanyń jeteýi jabyq bolady. Sol jerde 93 adam taptalyp, jantásilim etken.
1989 jyldyń 15 sáýiri. Sheffıldtegi (Anglııa) «Hıllısboro» stadıonynda ótken «Nottıngem Forest» pen «Lıverpýl» arasyndaǵy báseke barysynda 96 jankúıer aıaqtyń astynda qalyp, jaryq dúnıemen qosh aıtysady.
1996 jyldyń 16 qazany. Gvatemalada jergilikti ulttyq qurama men Kosta-Rıka fýtbolshylary kezdesedi. Bul matchtyń aqyry tóbeleske ulasyp, 82 adam qaza tabady.
2012 jyldyń 1 aqpany. Mysyr birinshiliginde «Ál-Masrı» men «Ál-Ahlı» sheberlik baıqasyp jatqanda jankúıerler janjaldasyp, bir-birine judyryqtaryn ala júgiredi. Sýyq qarý qoldanǵandar da bar desedi. Sonyń kesirinen 73 adam jaryq dúnıemen qosh aıtyssa, myńnan asa jankúıer dárigerlerdiń kómegine júginedi.
Mine, fýtbolshylar básekesinde ara-tura osyndaı qaıǵyly jaǵdaılar da bolyp turady. Biz búgin solardyń birazyn ǵana tilge tıek ettik. Sondaı-aq Zaır, Túrkııa, Kamerýn, Grekııa, Meksıka, Fransııa, Portýgalııa, Iýgoslavııa, OAR, Gana, Zambııa, Lıberııa, Kot-d Ivýar, Túrkııa jáne taǵy basqa memleketterdiń stadıondarynda da keleńsiz jaıttar tirkelgenin jankúıerler jaqsy biledi. Sonyń saldarynan kóptegen adam jaryq dúnıemen qosh aıtyssa, keıbireýleri áli de sol jaraqttarynan aıyǵa almaı júr.
