Sýretti túsirgen avtor
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly Semeıge kelgen saparynda «Polıgon zardabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laıyqty deńgeıde bolýy qajet. Úkimetke polıgon aýmaǵyndaǵy halyqqa beriletin áleýmettik kómektiń mólsheri jóninde naqty usynystar ázirleýdi tapsyramyn», degen edi.
Sodan beri Semeı ıadrolyq polıgonynan zııan shekken azamattarǵa jeńildik qarastyrylyp jatyr degen jaǵymdy jańalyqqa qulaq túrip júrgen halyq Prezıdenttiń tapsyrmasynan nátıje shyǵady degen úmitte.
– Polıgonnyń zııany Semeı, Abaı, Abyraly, Kýrchatov óńirlerimen qatar, kórshi Qaraǵandy oblysyna da áser etti. Degenmen Abyralyǵa kóp jaıyldy. Saldarynan el kóshti. Burynǵy aýdan ortalyǵy aýyl deńgeıine tústi. Úlken aýmaq bos qaldy. Erekshe kóńil bólinetindeı jer edi, – deıdi aýyldyń bas dárigeri Ákimbaı Boranbaıuly.
Bas dárigerdiń aıtýynsha, Abyraly óńirinde týý kórsetkishi de tómendep ketken. 1990 jyldary munda jylyna 300 náreste dúnıege kelse, qazir 50-70-tiń aınalasynda ǵana. Onyń ózinde aıaǵy aýyr áıelderdi aldyn ala genetıkalyq turǵyda tekserip, balanyń densaýlyǵyn ishte jatqanda-aq baqylaýlaryna alady.
Sóıtip, densaýlyǵynda kináraty bar balalardy alǵyzyp tastaýǵa keńes beredi. Mundaı usynysqa ata-analar da túsinistikpen qaraıdy eken. О́kinishke qaraı bul jaǵynan kórsetkish joǵary. Joǵary bolatyny, sol baıaǵy qazaq dalasyna jaıylǵan polıgonnyń ýyty.
– Jalpy, jergilikti halyqtyń densaýlyǵy nashar. Bir adamnyń boıynda birneshe aýrý bar. Polıgon radıasııasynyń eń úlken zııany – adamdardyń ómir súrý jasyn qysqartty. Kóbi 55-60 jasynda-aq ketip qalyp jatyr. Abyralylyqtarda «Alpysqa jetý arman» degen támsil bar, – deıdi Ákimbaı Shaqantaev.
О́ńirdegi aýyldarda obyr aýrýymen aýratyndar da az emes kórinedi. Dárigerlerdiń sózinshe, olardy respýblıkalyq reestrge kirgizý úshin tolyq tekserýden ótýi kerek. Al naýqastar belgilengen talap boıynsha tekserýden ótkenshe, ózderi ómirden ótip ketip jatady eken. Bul óz aldyna úlken problema.
Búginde Abyraly óńirinde bar-joǵy bes aýyldy qosqandaǵy halyq sany 3,5 myńnyń aınalasynda ǵana. Ortalyqtan alys jatqan aýyl bolǵanymen, munda terapevt, rentgenolog, nevropatolog syndy dárigerler bar. Zamanaýı úlgidegi rentgen apparaty jumys istep tur. Qajet bolsa ÝZI-ge de túsýge bolady. Al okýlıst, lor syndy mamandardy ustaýǵa múmkindik joq kórinedi. Arnaıy dárigerlerdiń kómegi kerek bola qalǵan jaǵdaıda, Semeı qalasyndaǵy mamandardyń kómekterine júginedi. Aýyldaǵy dárigerlerdiń maqsaty – alǵashqy kómek kórsetip, qajet bolǵan jaǵdaıda qalaǵa jóneltý. Olar qaladaǵy aýrýhanalarmen kelisimshart negizinde jumys istesedi. Bas dárigerdiń sózinshe, kelisimshart jasasqan aýrýhanaǵa da bereshekteri kóbeıip ketken sııaqty. Odan bólek, aýrýhananyń jóndeý jumystaryna da qarjy taba almaı otyrǵan kórinedi.
Al aýyldyqtardyń eń negizgi tilegi – Qaınardaǵy emhanany ońaltý-saýyqtyrý ortalyǵyna yńǵaılap, bilikti mamandar eldiń densaýlyǵyn túzetýge septesse, Úkimet tarapynan áleýmettik kómek kórsetilse desedi.
– Abyraly – qasiretti de qasıetti jer. Qasiretti dep otyrǵanym, jerinde jyldar boıy qanshama dúmpý boldy. Al qasıetti degenim, aqyndar, ǵalymdar shyqqan qutty meken. Munda qazir ata-babasynyń jerinen taban aýdarǵysy kelmegen naǵyz jerin súıetin batyr halyq turady. Sondyqtan memleket tarapynan kóńil bólinýi kerek. 1958 jyldyń 6 shildesine deıin járdemaqy berilip keldi de, moratorıı jarııalandy. Sodan beri typ-tynysh. О́zimde qant dıabeti bar. Men sııaqty azamattar qanshama?! – deıdi Qaınar aýylynyń turǵyny Talǵat Salmenov.
Iаdrolyq polıgonnyń zardabyn tartqan turǵyndardyń kóbi zańymyz Reseıdegideı bolsa degen soń, 2002 jyly qabyldanǵan kórshi eldiń polıgon týraly zańyn paraqtap kórgenbiz. Qazaqshalasaq, «Federaldyq zań Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan radıasııalyq áserge ushyraǵan Reseı Federasııasynyń azamattaryna áleýmettik qoldaý sharalaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan» dep bastalady. Sonymen qatar «sanatorıı-kýrorttyq nemese basqa densaýlyq saqtaý mekemesine joldamamen jyl saıynǵy aqysyz qamtamasyz etý, al joldama berý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda, onyń ortasha qun mólsherinde aqshalaı ótemaqy tóleý. Sanatorıı-kýrorttyq emdelýge joldamalarmen qamtamasyz etý, al joldama berý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda onyń ortasha qun mólsherinde aqshalaı ótemaqy tóleý tártibin Reseı Federasııasynyń Úkimeti aıqyndaıdy» dep jazylǵan. Kórshi eldiń zańyn tize bersek, jeńildik kóp. Tipti polıgon aımaǵynda ómir súrse, zeınetkerlikke on jyl buryn erte shyǵady eken.
Al bizde on kún ekologııalyq demalysyńyz ben aı saıynǵy jalaqyǵa 4167 teńge ústemeaqy qosylady, sonymen boldy.
«Kóp tilegi – kól» degen. Semeı – Qaınar jolyna asfalt tóselip jatyr. Sý máselesi de sheshimin tapqan. Endigi jyly Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna 30 jyl tolýyna oraı qazaq dalasyndaǵy qasirettiń zardabyn tartqan turǵyndarǵa áleýmettik kómek kórsetilip, birqatar jeńildik jasalsa, alǵys jaýǵan kún bolar edi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
