Tabıǵatynan estet rejısser bul qoıylymyna da sulýlyq pen tazalyqty negizgi tirek etken. Ǵasyrdy ǵasyrǵa jalǵaǵan jaýhar jyrdyń Jastar teatry sahnasynda jandaný men til qatý ádisi de, «sóıleý» qalyby da ózgeshe. Evgenıı Brýsılovskııdiń zamanaýı únde jańasha óńdelgen klassıkalyq mýzykasy kórermenin formalyq, ıdeıalyq hám kórkemdik ereksheligimen baýraıdy. Qazaqtyń baıyrǵy salty – bastańǵy stılinde órbıtin mıýzıklde negizinen jastardyń syry men muńy, armany men muraty, eń bastysy, kirshiksiz mahabbaty alǵa shyǵady. Ǵajaıyp mýzyka tili arqyly sezim kúıin sherter qoıylym kórermenin beıjaı qaldyrmaıdy. Ásirese Jibek rólindegi – Nazerke Serikbolova, Tólegen – Meıirǵat Amangeldın, Dúrııa – Shehnaza Qyzyhanova, Bekejan – Bekjan Kerimbaev, Shege – Jandáýlet Bataıdyń shynaıy oıyny men akterlik ishki organıkasy, vokaldyq múmkindigi teatr súıer qaýymǵa esten ketpes áser syılady. Oǵan qoıylym sońynan tolassyz aıtylyp jatqan kórermenniń rııasyz lebizi arqyly kóz jetkizdik.
Ras, qazaq teatr ónerinde «Qyz Jibektiń» alar orny erek. Dál osy týyndymen 1934 jyly qazaqtyń tuńǵysh opera teatry shymyldyǵyn túrse, 1936 jyly Máskeý qalasynda ótken qazaq ádebıeti men mádenıetiniń onkúndiginde kómeıine bulbul uıa salǵan Kúlásh Baıseıitova, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Baıseıitov, Manarbek Erjanov bastaǵan talanttar shoǵyry Keńes kórermenin dúr silkintken bolatyn. Osy bir ádemi dástúrdi úzbeı, esimi ańyzǵa aınalǵan sol daryndardyń izine erip, ǵasyrdy ǵasyrǵa jalǵap tamasha órnek túzip kele jatqan teatrlar kóshine mine, Jastar teatry da qosylyp, ózindik qoltańbasy aıqyn jańashyl qoıylymymen sony súrleý saldy.
Iá, bul «Jibektiń» sapasy da, kórkemdik deńgeıi de burynǵylardan ózgerek, múldem basqa. Atalǵan mıýzıkldi sahnaǵa shyǵarý úshin rejısserdiń úlken izdenis hám jan-jaqty daıyndyqpen kelgeni baıqalady. Biz tamashalaǵan qoıylymda ún múmkindigi de, akterlik sheberlik te jáne eń bastysy – tehnıkalyq turǵydan sapaly jasaqtalý bar. Sonyń nátıjesinde sahnadan bas-aıaǵy bútin, uly Abaıdyń tilimen aıtqanda, «aınalasy tep-tegis jumyr kelgen» jınaqy da júıeli qoıylymnyń kýási boldyq. Nurqanat Jaqypbaıdyń «mıýzıkl jasasam» degen rejısserlik maqsaty júzege asty: kórermen kópten kútken kásibı deńgeıdegi mıýzıkl – «Jibek» qoıylymyn tolassyz iltıpatpen qarsy aldy.
Nurqanat Jaqypbaı rejıssýrasynyń basty kredosy – eńbek, eńbek jáne eńbek. Mańdaı ter tógilmegen, jan qınalmaǵan jerde tańdaı qaqqyzar bıik ónerdiń týmaıtynyn sýretker kezekti jumysy arqyly taǵy bir márte dáleldedi. Teatr – sıntetıkalyq óner desek, sol santaraptylyqtyń bar túrin rejısser sahnada sátti paıdalanady. Spektakldegi dekorasııa ádettegi biz kórip júrgen qabyrǵaǵa salynǵan sýret nemese ilingen buıym emes, sahnadaǵy oqıǵanyń barlyǵy akterlerdiń áreketimen tikeleı astasyp jatady, barlyǵy da óner kórsetip júrgen 30-ǵa tarta ártistiń bir demmen shyqqan júrek lúpilimen birge ómir súredi, birge qozǵalady. Keıde, tipti sóz jetkize almas sezim kúılerin mýzyka men plastıkanyń múmkindigi arqyly ádettegiden de áserli beredi.
Rejısser akterlik oryndaýdan bólek, kostıým men ssenografııalyq sheshimdi de bı men mýzyka, qımyl men qısyn arqyly tutasymen jandy áreketke qurady. Án aıta júrip bı bıleý, bı bıleı júrip til qatý, keıipker keıpine ený, akterlik saraptaý jáne sonyń barlyǵyn ishki entigiń men sharshaýyńdy bildirmeı bir demde kórermenge jetkizý – akterlerden úlken eńbekpen qatar tabandylyqty da talap etkeni anyq. Ár akter áserli qoıylymnyń bólinbes bólshegi retinde tutas bir aǵza bolyp ter tókkendiginiń nátıjesi bolsa kerek, mıýzıkl jalpylaı alǵanda, bólinbeıtin birtutastyqqa qol jetkizgen. Ár kórinisten, ár mızanssenadan óli oryndaýdy emes, tiri til qatýdy kóresiz. Ár akterdiń qımyly arqyly olardyń jan júreginiń lúpili, ishki sezimi kórermen zalyna tikeleı berilip turady. Sahnadan taraǵan sol rııasyz sezim zaldaǵy otyrǵan kórermen – Sizdi de aınalyp ótpeıdi. Kerisinshe, kóńilge berik bekip, ishteı sahnamen, akterlermen berik baılanys ornatyp, óz qabyldaýyńyzǵa saı syrlasýǵa, muńdasýǵa múmkindik alasyz.
Qoıylymdy tamashalap otyryp, klassıkalyq mýzykanyń saf qunaryna bas qoıyp, akterlerdiń jekeleı de, hormen de jetkizgen sezim sýretteri men ún ıirimderinen shyn máninde janyńyz lázzat alyp, ishińizge, júrek túkpirine saqtap kelgen bar muń men syryńyzǵa mýzyka, tek qana mýzyka dárý bolady. Dramalyq teatr akterleriniń mýzykany dál osylaı joǵary kásibı deńgeıde ıgerip, tıtteı de shashaý shyǵarmaı, bir demmen, bir notada oryndaýy – sahnagerler eńbegine eriksiz bas ıgizedi.
Mine, qoıylymnyń osy ereksheligin álemdik deńgeıdegi qyraǵy teatr mamandary da qalt jibermese kerek. Qazaqtyń «Qyz Jibegi» Ońtústik Koreıa respýblıkasy eki jylda bir ret uıymdastyratyn DIMF – Degý Halyqaralyq mıýzıkl festıvaline qatysýǵa arnaıy shaqyrtý aldy. Karantın tártibine baılanysty bıyl onlaın formatta ótip jatqan festıval 23 qazan men 1 qarasha aralyǵynda Ońtústik Koreıanyń mádenı astanasy – Degý qalasynan festıvaldiń resmı YouTube arnasy arqyly álem nazaryna tikeleı taratylatyn bolady.
DIMF – Degý Halyqaralyq mıýzıkl festıvali (Daegu International Musical Festival) – AQSh-ta ótetin áıgili Nıý-Iork mıýzıklinen (NYMF) keıingi ataǵy jahanǵa máshhúr Azııa aýmaǵyndaǵy eń aýqymdy jáne tanymal teatr óneri baıqaýlarynyń biri. Atalǵan festıvaldy sahna mamandarynyń «Azııa mıýzıklderiniń mekkesi» dep ataýy da tegin bolmasa kerek. Sońǵy 11 jylda festıval 1 mıllıon 63 myńnan asa qatysýshyny qabyldap, ónerine baǵa berdi. Eki jylda bir ret ótkiziletin baıqaýdyń negizgi baǵdarlamasyna bıyl 8 memlekettiń úzdik óner jumystary iriktelip alyndy. Tańdaýly 8 memleket qatarynda elimizdiń atynan óner kórsetetin Nur-Sultan qalasy ákimdigi Jastar teatrynyń «Jibek» mıýzıkli (avtory – Ǵ.Músirepov, kompozıtory – E.Brýsılovskıı) 26-27 qazan kúnderi jahan kórermeni nazaryna usynyldy.
Bul – Qazaq teatrlarynyń arasynan alǵash bolyp sýyrylyp shyǵyp, jahandyq kásibı mıýzıkl festıvaline joldama alǵan jas ta bolsa jańashyldyǵymen únemi jasampazdyqqa umtylyp júretin Jastar teatrynyń álemdik sahna mádenıetin baǵyndyrýǵa baǵyttalǵan kezekti sátti qadamdarynyń biri. Festıval baǵdarlamasyna saı eki kún qatarynan onlaın kórsetilgen ulttyq ádebıetimiz ben dramatýrgııamyzdyń jaýhary – Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibek» mıýzıklin (qoıýshy rejısseri – Nurqanat Jaqypbaı) koreı kórermeni qyzyǵa tamashalap, rııasyz qoshemetin aıamady.
– Qazaqstannyń atynan qatysatyn «Qyz Jibek» qoıylymyn festıvaldiń konkýrstyq baǵdarlamasyna engen mıýzıklder tiziminen kórgenime óte qýanyshtymyn. Alǵash spektakldiń beınejazbasymen tanysqanda-aq bizdi jumystyń ulttyq kolorıti men estetıkasy, akterlik oıyn, áýezdi mýzyka, dramatýrgııasynyń mazmuny men jalpy qoıylymnyń tazalyǵy qyzyqtyrdy. Qazaq pen Koreı mádenıetiniń arasyndaǵy mentalıtet turǵysyndaǵy taǵylymdy baılanysty baıqadyq. Bizdiń alǵan áserdi kúlli teatr súıer qaýym da sezinsin degen maqsatta tańdap alyp, festıvaldiń konkýrstyq baǵdarlamasyna qostyq. Astana Jastar teatryn festıval tórinen kórgenime óte qýanyshtymyn» – dep Halyqaralyq Degý mıýzıkl festıvaliniń Atqarýshy komıtet tóraǵasy Baı Sań Hek (Bae Sung Hyuk) «Qyz Jibek» mıýzıkli týrasyndaǵy pikiri men alǵan áserin jetkizdi.
Bul jerde aıta ketetin taǵy bir mańyzdy derek – eń alǵash Nurqanat Jaqypbaı 2014 jyly T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynda «mıýzıkl ártisi» mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatqan óz shákirtterimen «Mosart» mıýzıkli arqyly osy festıvaldiń stýdenttik irikteý kezeńinen súrinbeı ótip, «Qazylar alqasynyń arnaıy syılyǵymen» marapattalǵan bolatyn. Sondaı-aq 2015 jyly festıval uıymdastyrýshylarynyń arnaıy shaqyrýymen Keoshang International Theatrs Festival baıqaýyna qadirli qonaq retinde qatysyp, Koreıa memleketiniń KUMA О́ner ýnıversıteti «Teatr О́neri» kafedrasynyń stýdentterimen tájirıbe almasyp, birlesken shyǵarmashylyq jumys atqardy. Sonymen qatar 2018 jyly uıymdastyrýshylardyń arnaıy shaqyrýymen qatysyp, halyqaralyq dárejedegi Fransııa, Reseı, Ulybrıtanııa, Chehııa, Qytaı, Koreıa, Taıvan syndy mıýzıkl janry damyǵan memlekettermen ıyq tirestire óner kórsetti. Atalǵan festıvalde N.Jaqypbaıdyń rejısserligimen qoıylǵan Ǵ.Músirepovtiń «Jibek» mıýzıkli «Arnaıy dıplommen» marapattalǵan bolatyn.
– «Qyz Jibek» – bizdiń tól shyǵarmamyz. «Qyz Jibekte» qazaqtyń tabıǵaty, barlyq bolmysy, sezimi men syry jatyr. Osy arqyly qazaq mádenıetin álemdik kórermenge tanytqymyz, tanystyrǵymyz keldi. Sheteldik úzdik dramatýrgııalyq shyǵarmalar negizinde qoıylǵan «Romeo men Djýletta», «Parıj Qudaı Ana shirkeýi», «Graf Monte-Krısto» syndy ozyq mıýzıklderdi sahnalap, usynýǵa da bolar edi. Máselen, teatrymyzdyń repertýaryndaǵy «Mosart» mıýzıkli atalǵan talapqa jaýap berýge kórkemdik turǵydan tolyqtaı qaýqarly. Alaıda bizdiń maqsat shetke ózge emes, ózimizdiń – qazaqtyń ónerin tanytý bolǵandyqtan, «Qyz Jibekke» toqtadyq. Eshkimge eliktegimiz kelmedi. Sebebi «Qyz Jibektiń» tabıǵatyn dál qazaqtaı eshbir ult uǵynbaıdy, jetkize almaıdy. Qalaı túrlendirsek te, qubyltsaq ta «Qyz Jibekte» álemniń eshbir shyǵarmasyna uqsamaıtyn óz ereksheligi saqtalady. Ol – bizdiń ulttyq qalybymyz ben salt-dástúrimiz, qazaqy tabıǵatymyz. Osy erekshelikti eskere otyryp, qoıylymnyń etno jáne rok-folklorlyq boıaýyn qalyńdatyp, ári jańa zaman jastarynyń uǵym-túsinigine, tanymyna laıyqtap zamanaýı, jańashyl baǵyttaǵy shyǵarmany sahnalap, dúnıejúzilik óner báıgesine qosqan bolatynbyz. Álem halqynyń asa zor qyzyǵýshylyqpen jyly qabyldaǵanyna qaraǵanda, tańdaýdan qatelespegen sııaqtymyz» – deıdi astanalyq Jastar teatrynyń kórkemdik jetekshisi jáne bas rejısseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurqanat Jaqypbaı.
Rejısser oıymen tolyqtaı kelisýge bolady. Sebebi qazaqtyń qalybyn dál óner tili uǵyndyratyndaı eshbir qural jetkize de, sezindire de almaıdy. Muny Elbasy Nursultan Nazarbaev ta óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aıryqsha atap ótip, qazaq óneriniń álemdik mádenıet keńistiginde moıyndalýyna basa nazar aýdartqan bolatyn. Sonyń nátıjesinde, elordalyq Jastar teatry álemdik iri mıýzıkl festıvaline qatysýǵa múmkindik alyp, qazaq ónerin Ońtústik Koreıa baıqaýynda sóıletip, kók baıraǵymyzdy taǵy bir márte jelbiretip, álemdik óner sarapshylary men jahan kórermeniniń joǵary baǵasyn aldy. Sózsiz, bul – qazaq óneriniń mereıi!
