Sýretterdi túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Ile-Alataý ulttyq parkiniń basqa tabıǵı nysandardan ereksheligi qandaı?
– Men birinshiden elimizdegi eń ádemi taýlar Ile-Alataý ulttyq parki aýmaǵynda ekenin maqtanyshpen aıtqym keledi. Onda ósetin jasyl shalǵyndar, jotalardyń teńiz deńgeıinen bıiktigi ulttyq park sulýlyǵyn asha túsedi. Týrıster kóp baratyn móldir bulaq bastaýlary, sansyz sarqyramalar, jergilikti jáne respýblıkalyq mańyzy bar tabıǵı eskertkishter óz aldyna. Sonyń biri – áıgili Shyntúrgen múk basqan shyrshalary. Oǵan 1968 jyly «tabıǵat eskertkishi» mártebesi berilip, qamqorlyqqa alyndy. 900 gektar aýmaqta shyrshalardyń ústinde múk ósip turǵanyn basqa esh jerden kórmeısiz. Sol shyrshalar jaıqalǵan Túrgen shatqalynyń jartastarynda muz dáýiriniń izderi qalǵan, qyrtystarynda eki-úsh qabattyq máńgilik muz qaldyqtary bar. Jalpy, Ile-Alataý ulttyq parkinde 12 shatqal bar bolsa, týrıster kóbine Úlken Almaty, Býtakov, Túrgen, Esik shatqaldaryna barady. Qazir qalyń nópir Qaskeleń, Aqsaı, Qotyrbulaq shatqaldaryna da aǵyla bastady. Al Aıýsaı shatqalyna jazda da, qysta da keledi. Sebebi jaıaý júrý soqpaqtaryn qatty qar baspaıdy. Jazda adamdar munda seıil jasap, serýen qursa, qystygúni shanamen syrǵanap jatady. Ile-Alataý floraǵa da, faýnaǵa da baı. Park aýmaǵynda maral, elik, qaban, mysyq, Qyzyl kitapqa engen Tıan-Shan qońyr aıýy, qar barysy meken etedi. О́simdikterdiń 1500 túri bar.
– Qazir Aıýsaı shatqalynda qarqyndy qurylys júrip jatyr eken. Osyǵan qatysty biraz shý da bolǵanynan habardarmyz. Investorlar qandaı negizde ınfraqurylym turǵyzýda?
– Atalǵan shatqaldan Úkimettiń Jer ýchaskelerin ekologııalyq týrızmdi damytý úshin ýaqytsha paıdalanýǵa berý týraly Qaýlysyna sáıkes ýchaske alyndy. «Týranga Grýpp» JShS jalpy aýmaǵy 37 gektardy quraıtyn (Ulttyq park terrıtorııasy 199 myń gektar) 34 ýchaskede jumys júrgizedi. Onyń 20-synda tek áleýmettik nysandar bolady. Kórý alańdaryn, kópirlerdi, qosymsha avtoturaqtardy ulttyq parkke kómek retinde tegin jasap beredi. 300 sharshy shaqyrym aýmaqqa vızıt-ortalyq salynýda. 2023 jylǵa deıin 5 shatqalda 7 vızıt-ortalyqtyń qurylysy josparlanǵan. 10 glempıng, 1 kempıng, 1 karavanıng bolady. Bir etnoaýyl turǵyzylady. Qazir qoldanystaǵy 155 shaqyrym soqpaq jol rettelip, jańa jaıaý jáne velosıpedke arnalǵan marshrýttar ashylady. Menińshe, atalǵandardyń bári búgingi tańda týrıster úshin asa qajetti dúnıeler. Mysaly, týrıst parkti aralamas buryn onyń tabıǵaty, shatqaldary, araqashyqtyqtar jaıly, bastysy aýmaqta júrý erejeleri týraly tolyq aqparat alýy tıis. Mine, osy qyzmetti vızıt-ortalyq atqarady.
– Qazir qandaı jumystar tolyq aıaqtaldy?
– Vızıt-ortalyqtyń qańqasy daıyn. Jeltoqsanǵa deıin tolyq bitýge tıis. Qosymsha ájethanalar turǵyzyldy. Investor jumysty ulttyq parkte ekotýrızmdi damytý jónindegi tujyrymdamanyń aıasynda ǵana jasaıdy. Tujyrymdamadaǵy qorshaǵan ortaǵa túsetin salmaqtyń artyp ketpeýi úshin qoıylǵan talaptardy arnaıy qurylǵan Qoǵamdyq keńes baqylaıdy. Qoǵamdyq keńes ekotýrızmge, jer ýchaskelerin paıdalanýǵa berýge qatysty jumystardyń bárine aralasady. Investor sonyń aldynda esep berip otyrady. Eger óz mindetterin oryndamasa, kelisimshart zańǵa sáıkes birjaqty negizde buzylady.
– Aıýsaı shatqalyndaǵy ınvestor jabaıy tabıǵatta serýendeý mektebin ashyp jatqanyn estidik. Onyń parkke paıdasy qandaı bolady?
– Investor úshin basty maqsat – týrıster aǵynynan aqsha tabýdan buryn, sol kelýshilerdi tabıǵatqa uqypty qaraýǵa úıretý. Adamdar sanasyna tabıǵatta serýendeýdiń erejelerin sińirmese týrızm ındýstrııasyna keler zııan jeterlik. О́zińiz biletindeı, týrıster áli kúnge deıin aınalaǵa qoqys tastap, orynsyz jerde ot jaǵady. Saıahattyń rahaty káýap pisirý dep oılaıtyndar kóp. Al ekotýrızm ıdeıasy – densaýlyq úshin shatqal soqpaqtarymen neǵurlym kóbirek jaıaý júrý, ósimdikterdi taný, qustardyń saıraǵan úninen, sarqyrama daýsynan, taýlardyń sulý kórinisinen lázzat alý. Bir sózben aıtqanda – tabıǵatpen tildesý. Sanamyzda osy mádenıet, bilim qalyptassa, balalarymyzdy alyp shyqqanda da olarǵa ósimdik pen janýarlar álemi týraly aqparat berip, bir aǵashty kesip tastaýǵa on-aq mınýt, al qaıta ósirýge ondaǵan jyl kerektigin túsindire alamyz. Mine, jumysty osyndaı tártip pen saýattan bastaý úshin «Týranga Grýpp» kompanııasy «Tamyr» dep atalatyn mekteppen qosylyp, ashyq aspan astyndaǵy sabaqtardy bastap ketti. Taýǵa shyqqanda qaýipsizdik erejelerin kópshilik bile bermeıdi. Sóıtip qaýipti jaǵdaıǵa jıi ushyraıdy. «Tamyrdyń» oqý baǵdarlamasynda ol da bar. Sonymen birge tamyrlyqtar ulttyq parktiń ınspektorlaryna týrıstermen qarym-qatynas jasaý negizderin úıretýde.
– Degenmen de keıingi jyldary azamattarymyzdyń tabıǵatqa degen kózqarasy ózgerdi ǵoı?
– Iá, árıne. Ásirese pandemııadan keıin adamdar taza aýanyń qadirin túsine bastady. Kez kelgen dárigerge barsań tabıǵatta kóbirek serýendeýge keńes beredi. Qaladaǵy saıabaqtarda, bizdiń ulttyq parkte júretin kisi sany kóbeıdi. Degenmen de qoqys áli kúnge ulttyq parktiń nómiri birinshi problemasy desek bolady. Sondyqtan baqylaý-ótkizý pýnktinde kelýshilerdiń qoldaryna sońdarynda soraqylyq izderi qalmasyn dep qoqys paketin ustatyp jiberýdi tájirıbege engizgenbiz. Tipti, kishkentaı balalarynyń atyn jazyp, arnaıy lıstovkalardy da beretinbiz. Biraq adamdar biz tegin bergen paketti parkte paıdalanbaı, keıin óz qajetine jaratý úshin alyp ketip jatty. Endi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi tapsyrmasy boıynsha park aýmaǵyndaǵy adamdar kóp jınalatyn jerlerge qoqys alańdaryn qoıyp, kreatıvti ıdeıa oılap taptyq. Mysaly, Aıýsaı shatqalynda eki qonjyǵyn ertken aıýdyń músini bar. Ańyz boıynsha bir qonjyq qurǵaq qoqysty, ekinshisi dymqyl qoqysty jınaǵan. Jas jetkinshikterge osy ádis túsiniktirek. Bizdegi qoqys alańyndaǵy eki konteıner qurǵaq qaldyqqa, úsheýi dymqyl qaldyqqa arnalǵan. Park aýmaǵynda barlyǵy osyndaı 31 alań bolady. Osylaısha, týrısterdi qalaıda qoqysty júrgen jerde tastap ketpeı, sol konteınerge ákelip salýǵa úıretkimiz keledi. Siz de qaladaǵy páterińizden qaldyqty esiktiń aýzyna emes, arnaıy orynǵa aparyp laqtyrasyz ǵoı. Munda da sondaı ádet qalyptastyrý kerek.
– Týrısterge ınspektorlar da erejeni árqashan túsindirip otyratyn shyǵar?
– Búginde 320 ormanshy-ınspektordyń árqaısysyna 2000 gektar shamasyndaǵy aýmaq bólingen. Olardyń negizgi mindeti – sol terrıtorııany aralap, órtten, brakonerden qorǵaý. Keı ınspektorlardyń qaraıtyn aýmaǵyna týrıstik qyzmet júzege asyrylatyn jerler de kiredi. Sondyqtan ınspektor orman ishindegi brakonerdi de baqylap, shatqaldaǵy týrıstke de qarap júrýi tıis. Bárine birdeı fızıkalyq turǵydan úlgermeı jatatyny ras. Sol sebepti biz qazir parkimizde kelýshilerdi baqylaıtyn reındjerler shtatyn qurmaqpyz. Olar, árıne, aıyppul salyp qorqytýmen emes, erejeni túsindirýmen, ekologııalyq aǵartýshylyq jumyspen aınalysady. Týrıster sany kóbeıip jatqan ýaqytta mundaı qyzmetker bizge aýadaı qajet der edim. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ınspektordyń negizgi jumysy – orman qorǵaý. Jaýapkershilik óte joǵary. Ol týrıstermen júrip, erteń basqa jerden órtke nemese brakonerlik áreketke jol berip qoıýyna bolmaıdy. Búginde reındjerlerge arnaıy qyzmettik kıim, quqyqtyq ereje daıyndalýda. Jyl sońyna deıin ol jaıynda qosymsha aqparat beremiz.
– Ulttyq parkte ájethana da sheshimin tappaı kele jatqan problemanyń biri ǵoı?
– Iá. Sebebi kanalızasııa tek Alma-Arasanda ǵana bar. Tipti, «septık» qazyp, keıin qaldyqty alyp ketetindeı etip jasasaq ta, taýly, bıik jerge arnaıy tehnıka árqashan kóterile bermeıdi. Degenmen biz qol qýsyryp otyrǵan joqpyz. Jyl sońyna deıin 3-4 modýldi ájethana ornatpaqpyz. Árqaısynda áıelderge, erlerge jáne múgedekterge arnalǵan kabınalar bolady. 500 lıtrlik qutydaǵy sý kún batareıalary arqyly jylytylady. Al qaldyqty bólek polıgondarǵa shyǵaramyz. Ýaqyt óte bıologııalyq óńdeý tehnologııasymen ony qaıta paıdalaný máselesin de qaramaqpyz.
– Siz birneshe jyldan beri osy salada jumys isteısiz. Brakonerlik áreketterge tolyq tosqaýyl qoıdyq dep aıta alasyz ba?
– Múldem joıyldy deı almaımyz. Sebebi ulttyq park aýmaǵynda jekemenshik saıajaılar bar. Sol saıajaılardaǵy adamdardan ańshy myltyǵyn tabatyn faktiler kezdesedi. Biraq janýarlardy jappaı joıý, Qyzyl kitaptaǵy ańdardy atý jaǵdaılary óte sırek. Zań da qataıdy, kóbi aıaq tartady. Al órt jıi bolyp turady. Oǵan da týrısterdiń muqııatsyzdyǵy, káýap pisirý úshin ot jaǵyp, óshirmeı ketýi áser etedi. Branonerlikten janýar zardap shekse, órtten ósimdikter, aǵashtar joıylady. Qalpyna keltirýge kóp ýaqyt kerek.
– Ile-Alataýǵa kelýshiler sany keıingi jyldary qanshalyqty kóbeıdi?
– 2018 jyly bizge 250 myń týrıst kelse, 2019 jyly 300 myńǵa ulǵaıdy. Bıyl karantınge baılanysty azaıyp qaldy. Osy qarasha aıyna deıin shamamen 150 myń adam kirdi. Degenmen jyl ótken saıyn kóbeıe beretini sózsiz. Buǵan deıin aıtqanymyzdaı, adamdar pandemııadan keıin densaýlyqtyń, tabıǵattyń qadirin shyn túsine bastady.
– Áńgimeńizge rahmet.
