Bankter karantınnen «semirip» shyqty

Bankter bızneske emes, qarapaıym halyqqa kóbirek senedi

Ulttyq banktiń málimetinshe, 2020 jyldyń naýryz aıynda bankterdiń ber­gen jalpy nesıe­leriniń kólemi 14,3 trln teńge bolǵan edi. Tamyzǵa deıin be­ril­gen nesıe kólemi 13,9 trln teń­geni qu­rady. Iаǵnı, karantındegi kóktem men jazda ekonomıkany nesıelendirý kó­lemi 2,6 paıyzǵa tómendep ketken eken. De­genmen karantın sharalary báseńdegen qyr­kúıekte kórsetkish qaıta kóbeıip, 14,2 trln teńgege kó­terildi. Karantınge deıingi deń­geıge qazir jetpegenimen, osy qar­qynmen kelesi aıda-aq sol kez­degi kó­lemnen asyp keteıin dep tur. Al jyl sońyna deıin osy qarqyn saqtalatyn bol­sa, qań­tardan bastap jeltoqsanǵa de­ıingi aralyqta bankterdiń bergen nesıesi 14 paıyzǵa bir-aq kóbeımek. Árıne, kór­setkishtiń bulaısha kóbeıýine tótenshe jaǵ­daıdan zardap shekken kásiporyndarǵa Úki­mettiń bergen jeńildetilgen 600 mlrd teń­ge nesıesi de áser etip otyrǵanyn es­kergen jón. Alaıda Úkimettiń bul kómegi bol­maǵan kúnniń ózinde de nesıe naryǵy 8 paıyzdan artyq óser edi. Qysqasha aıt­qanda, jyl sońyna deıin nesıe naryǵy qar­qyn alyp, aı sanap bankten qaryz alý­shylar da, olardyń bereshek qarajaty da qarqyndy túrde óspek. Biraq bul ekonomıkanyń ósimi emes, karantındegi shek­teýden keıingi naryqtyń qalpyna ke­lýi ekeni anyq.

Daǵdarys kezinde bızneske berilgen nesıe kólemi naýryz ben qyrkúıek ara­lyǵynda 7,4 trln teńgeden 7,3 trln teń­gege azaıyp qalǵan. Esesine, osy ýaqyt ara­lyǵynda jeke tulǵalardyń bankter al­dyndaǵy qaryzy 6,8 trln teńgeden 6,9 trln teńgege ósip otyr. Iаǵnı, pandemııadan týyn­daǵan ekonomıkalyq daǵdarystyń qar­jylyq daǵdarysqa ulaspaýy úshin ban­kter eń aldymen bıznestiń emes, jeke tul­ǵalardyń kómegine júginip otyr degen sóz.

Jalpy, sońǵy jyldardaǵy nesıe na­ryǵynyń kórsetkishterine qaraı shy­ǵatyn qorytyndy – bankter bızneske qaryz berý­ge júreksinedi, óıtkeni senbeıdi. Ese­sine, jeke tulǵalarǵa tutynýshylyq qaryz berýde belsendi. Jeke tulǵalar sol nesıeni de aınalyp kelgende bıznestiń taýary men qyzmetin tutyný úshin jumsaıtyny anyq. Alaıda bankter úshin bızneske qa­ra­ǵanda qarapaıym halyqtan alashaq bol­ǵan tıimdi. Kásibı qarjygerler ne deı­tini belgisiz, biraq bizdiń oıymyzsha, ekonomıkany qarjylandyrýdyń «Bank-Jeke tulǵa-Bıznes» modeli eldegi deval­vasııany kúsheıtip otyrǵan birden-bir faktor. О́ıtkeni bıznes ózine kerek qa­ra­jatty sońǵy tutynýshylar arqyly alyp otyrǵandyqtan, óndiristegi qarjy tap­shylyǵy sońǵy taýardyń qymbattyǵyn týyn­datatyny tú­sinikti.

 Devalvasııanyń arqasynda «baıyp» qaldyq

Nesıe naryǵymen salystyr­ǵanda karantınde depozıttiń aı­tarlyqtaı óskeni baıqalady. Naýryz aıynda bıznes pen jeke tulǵalardyń bankterdegi qarajaty 20,3 trln teńge bolsa, qyrkúıekke deıin kór­setkish 2 paıyzǵa ósip, 20,7 trln teńgege jet­ti. Sonyń ishinde bıznestiń jınaǵy 10,5 trln teńgeden 10,6 trln teńgege jet­se, jeke tulǵalardyń aqshasy 9,7 trln teńge­den 10 trln teńgege jetti.

Depozıttegi qarajattyń 40 paıyzy shet­el valıýtasynda, onyń basym bóligi dollarda ekenin eskersek, banktegi depo­zıttiń jaǵdaıy týraly mynadaı qyzyq kartına baıqalady. Naýryz aıynda dol­lar 380 teńge, qyrkúıektegi ortasha kórsetkish 420 teńge  aınalasynda boldy. Iаǵnı, karantın ýaqytynda dollar baǵamy shamamen 10 paıyz ósip otyr. Endi depozıttegi 40 paıyz qarajatty tek dollar ba­ǵamynyń óskeniniń arqasynda kó­beıdi desek, naýryzdaǵy 20,3 trln teńge qazir 21 trln teńgeden asýy kerek edi. Alaıda qazir de­pozıtte jatqan qarajat kólemi joǵaryda aıtylǵandaı 20,7 trln teńge. Budan shyǵatyn qorytyndy – depozıttegi aqsha naýryzdaǵy devalvasııanyń ar­qasynda ǵana ósip otyr. Eger dollar qym­battamaǵanda depozıttegi aqsha azaıyp qa­lar edi.

 Bankter eshqashan kedeılenbeıdi

Bank sektorynyń naýryz aıyn­daǵy taza paıdasy 150 mlrd teńge bolǵan. Qyr­kúıekte kór­setkish 515 mlrd teńgege jýyq­taǵan eken. «Halyq banktiń» jalǵyz ózi qyrkúıekte 189 mlrd teńge taza paıda taýyp, naýryz aıyndaǵy búkil banktiń tapqan tabysynan asyp tústi. Bankterdiń tıimdi bız­nes jasaı bastaýynyń bir sebebi daǵdarys kezinde nashar kredıtter men sapasyz aktıvterden jappaı qutylǵany bolýy yqtımal.

Jalpy, kóktem men jaz­daǵy karan­tınde bankterdiń qan­shalyqty tabysty jumys istegenin bilý úshin osy aralyqtaǵy menshikti kapıtaldarynyń kóle­mine kóz júgirtý kerek. Naýryz aıyn­da bank­terdiń kapıtal kólemi 3,78 trln teńge bolsa, qyr­kúıekte kórsetkish sál azaıyp 3,77 trln teń­geni qurady. Alaıda kapıtal kólemi nesıe naryǵyna «erip» júretindikten, ıaǵnı nesıe berý kó­beıse, artynsha birer aıdan keıin tabystyń, tıisinshe kapıtaldyń da óse­tinin eskersek, jyl sońyna deıin bank kapıtaldary qalpyna kelip, tipti jyldy «plıýs­pen» ja­býy ábden múmkin.

Onyń ústine, qyrkúıekte tek qana ATF banki, Eýrazııa banki, jabylyp qal­ǵan Tengrı banki, Azııa Kredıt banki men Pákis­tannyń ulttyq bankinde ǵana ka­pıtal kólemi tómendegen. Qalǵan bankter qazirden-aq daǵdarystan shyǵyp jatyr.

 Daǵdarystan paıda taýyp júr

Qysqa merzimde óz kapıtal­daryn saq­tap qalýǵa tyrysyp jatqan bankter uzaq merzimde kóp paıdaǵa kenelgeli otyr. Qarjy naryǵynda jarty jylda 10 paıyz tabys – óte úlken kórsetkish. Bank sektorynyń aktıv kólemi naýryz-qyr­kúıek aralyǵynda 26,7 trln teńgeden 10 paıyzǵa ósip 29,6 trln teńgege jetti.

Jyl basynan beri barlyq derlik bank­terdiń aktıv kólemi ósken. Tek Nurbank, Hoýmkredıt, Qazaqstandaǵy Qytaı banki, Kassa Nova, taıaýda ǵana jabylyp qalǵan Tengrı banki, Kapıtal banki, Azııa Kredıt bankiniń ǵana aktıvi azaı­ǵan. Esesine, qyrkúıek aıynda ak­tıvteri tómendegen bankterdiń qatary kóbeıgen. Olardyń ara­synda iri bankterden Sberbank, Forte banki, ATF banki, Eýrazııa banki, Alfa bank bar.

Bul jolǵy daǵdarys qarjy naryǵynyń emes, shaǵyn jáne orta bıznestiń daǵdarysy bol­ǵandyqtan, olardyń kóbiniń ban­krot bolyp jatqany zańdy. Al bankterdiń aktıvteriniń aı­tarlyqtaı ósýi sol bankrot bolǵan kásiporyndardyń kepilzattaryn alýy esebinen bolýy múmkin. Áıt­pese, bankterdiń jarty jylda óz aktıvterin 10 paıyz kóbeıte ala­tyndaı elde ekonomıkalyq múmkindiktiń bolmaǵany belgili.