Ǵumar Qarashtyń urpaqtary

Ǵ.Qarash Ýfa qalasyndaǵy Dinı bas­qarmanyń qazıi qyzmetinde júrip, arnaıy shaqyrtýmen 1917 jyly 5-13 jeltoqsanda Orynbor qalasynda ótken II jalpyqazaq sezine qatysady. Alash avtonomııasyn jarııalaý máselesinen týǵan qyzý aıtysta, sıez delegattary ekige jarylady. Birinshi toptaǵylar Alash avtonomııasyn jedel túrde jarııalaýdy qoldasa, bul pikirge qarsy ekinshi top, Alash avtonomııasyn jarııalaýdy keıinge qaldyrýdy usyndy. Ǵumar Qarash Alash Avtonomııasyn jedel jarııalaýdy qoldaǵan toptyń quramynda boldy.

1919-1920 jyldardan keıin A.Baı­tur­synov bastaǵan birqatar Alash zııalylary kúshtiń bolshevıkter jaǵynda ekenine kóz­deri jetken soń, kúres taktıkasy men strategııasyn ózgertý qajet dep tapty. Demek, olar endi oqý-aǵartý, baspasóz salasy tóńiregine toptasyp, qazaq halqynyń múddesi úshin qyzmet etýge kóshti. Mine, osy kezeńde, ıaǵnı 1919 jyly erikti túrde kommýnıstik partııa qataryna ótken Ǵumar Qarash partııalyq jáne keńes organdary qyzmetine belsene kirisedi. Máselen, azamat soǵysy júrip jatqan tusta, ol Bókeı ólkesindegi tuńǵysh atty ásker polkin qurý, V.I.Chapaev dıvızııasyn jergilikti adamdarmen jasaqtaý, Keńes ókimeti qu­rylysyna qarsy kúshterdi talqandap, el ishin bandalyq toptardan tazartý ju­mystarynyń bel ortasynda júrdi. О́zi­niń kir jýyp, kindik kesken Talovka je­rinde «Qyrqudyq» dep atalatyn aýyl­sharýashylyq artelin uıymdastyrdy. Alaıda qazaq qoǵamyna qyzmet etýdi óziniń maqsat muratyna aınaldyrǵan Ǵumar Qa­rash nebári 46 jyl ǵana ómir súrdi. Ol 1921 jyly 12 sáýirde Keńes ókimeti jaý­larynyń qolynan qaza tapty.

1962 jyldan Máskeý qalasynda tura­tyn Ǵumar Qarashtyń nemeresi, fı­lologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ná­dııa (Nadejda) Burhanqyzy Qarasheva: «Aǵam Basyrdyń aıtýy boıynsha, atamdy óltirgen bandalar toby, bir jyl ót­kende Astrahan qalasyndaǵy realdy ýchılısheni bitirip, ýezd mılısııasy bolyp júrgen úlken uly Qadyrdy óltiredi. 1922 jyly onyń anasy men áıelin de óltirip úıin-múlkin órtedi» dep jazady.

Nádııa Qarashevanyń aıtýynsha, Ǵumar Qarashtyń 4 ul, 2 qyzy bolǵan. Úlkeni joǵa­ry­da aıtylǵan Qadyr. Ekinshi uly Basyr Uly Otan soǵysy jyldarynda eńbek armııasy qatarynda Qaraǵandy shahtasynda eń­bek etipti. 1974 jyly qaıtys boldy. Basyr­dyń jalǵyz uly Bolat 1938-2000 jyl­dar aralyǵynda ómir súrgen. Al Ǵumar­d­yń úshinshi qyzy Názııadan týǵan Balhııa (1928-1990 jj.) otbasymen Aqtóbe oblysynyń Alǵa stansasynda turǵan.

Ǵumar balalarynyń arasynda jo­ǵary bilim alǵany Burhan (1904-1967). Ol Más­keýdiń Tımırıazev akademııasyn bitirip, QazSSR aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde qyzmetke ornalasady. Alaıda ákesi Alash zııalylary tobynan ekenin sezgen ol, 1947 jyly Taldyqorǵan oblysynyń shalǵaıdaǵy orys aýylyna baryp boı tasalaıdy. Sonda 10 jyldaı aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkýmynyń dırektory bolyp qyzmet etedi. Burhannan keıingi Hamıda 12 jasynda qaıtys bolyp ketken. Al kenje uly Álıhan 21 jasynda Uly Otan soǵysynda habar-osharsyz ketti.

Máskeý qalasynda turatyn Nádııa Bur­hanqyzy 1930 jyly Oral qalasynda dúnıege kelg­en. Keıin Almaty qalasyna kóship, orys orta mektebin támamdaǵannan soń M.Lo­mo­nosov atyndaǵy Máskeý mem­leket­tik ýnı­versıtetiniń Shyǵys tilderi fakýl­tetine túsip, 1953 jyly qyzyl dıp­lommen bitirdi. Keıin 1962 jyly joldasymen bir­ge Máskeý qalasyna qonys aýdardy. Zeınet demalysyna shyqqanǵa deıin Reseı Bilim akademııasynyń fılo­logııalyq ortalyǵynyń ǵalym hat­shy­sy boldy. 120-dan astam ǵylymı eń­bek­tiń avtory. Qysqasha aıtqanda Ǵumar Qarash babamyzdyń urpaqtarynyń taǵ­dyry osy.

Baqtyly BORANBAEVA,

M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti