Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Taǵy bir ǵajaby, osy zańnyń esh jerinde QazKSR degen uǵym joq. Sondaı-aq QazKSR-in eńbek sińirgen kenshi, metallýrg, qurylysshy, basqa da mamandar: qoǵam qaıratkerleri, laýreattar, derbes zeınetkerler, sol kezdegi KSRO ordenderiniń ıegerleri de túbegeıli alynyp tastalǵan. Máselen, men Keńes kezindegi eń joǵarǵy nagradanyń biri – Lenın ordeniniń ıegerimin. Endi qazir táýelsizdik aldyq, Lenın kelmeske ketti, endeshe Lenın ordeniniń de quny kók tıyn degen qısynǵa salý – tarıhqa, sol kezeńde eńbegi elengen adamǵa jasalǵan qııanat dep bilemin. О́ıtkeni biz Lenınge emes, sol kezde KSRO quramynda bolǵan Qazaqstanǵa qyzmet etip, osy eldiń ósip-órkendeýine, osy jerdiń gúldenýi jolynda eńbek ettik. Munyń syrtynda, soǵys jyldary, soǵystan keıingi sharýashylyqty qaıta qalpyna keltirý jyldary tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin bel jazbaı jumys istep, eńbek maıdanyna aralasqan adamdardyń da orden-medaldary eskerýsiz qalyp otyr.
Qazir biz at tóbelindeı ǵana az qaldyq. Men munyń aqshasyn izdep otyrǵan joqpyn. Ýaqytynda berilgen eńbektiń moraldyq óteýi sol burynǵy deńgeıinde qalsa degen nıet. Sol ataq, qurmet ıegerleri keshegi KSRO quramyndaǵy Qazaqstanǵa Otanym dep, jan aıamaı eńbek etken naǵyz erler-ardagerler ekenin taǵy bir eske salyp, shyndyǵyna kelgende, osy zań da solarǵa arnalǵan qurmet, tarıhı derek bolýy kerektigin aıta ketkim keledi.
Táýelsizdik alǵannan keıingi toqsanynshy jyldardaǵy kúrdeli kezeńniń qııamet-qıynyna tózip, jeńip, az jyldyń ishinde, aldyńǵy 50 eldiń qataryna ený jolynda aıtsa sengisiz erlikpen naǵyz patrıotızmniń úlgisin kórsetken, rýhy bıik ardagerler de osy jandar edi. Sol sebepti Qazaqstan Odaq quramyna qarap turǵan ýaqytta jergilikti sharýashylyqtar men zaýyt-fabrıkalarda jumys istegen eńbek adamdarynyń adal mańdaı terimen kelgen ataq-marapattary «Ardagerler týraly» zańda laıyqty baǵalanǵany jón.
Osy zańdy oqyǵan saıyn maǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy emes, kóshirme sııaqty kórindi. Joǵaryda atalǵandaı, UOS, t.b. jerlerde bolǵan tótenshe jaǵdaılardyń aınalasynan shyǵa almapty.
75 jyl beıbit ómir keship, onyń sońǵy 30 jylynda, tarıhı qysqa merzim ishinde, egemen eldik, álem biletin táýelsiz memleket quryp úlgerdik emes pe?! Bul kezeńniń kıeli qundylyǵyn qaıda qoıamyz? Iá, biz joǵaryda atalǵandaı, keshegi ardaqty da, abyroıly halyqtyń qalaýlysy, eldiń eleýlisi edik qoı. Al myna kapıtalızm, naryq kelgeli biz kimge aınaldyq, qaı eldiń azamatymyz?!
Bizge keregi, Ata zańymyz – Konstıtýsııany aınalyp ótpeıtuǵyn, kepildigin buljytpaı oryndaıtyn, osy zańnyń negizine qurylǵan (jer baılyǵyn, ken baılyǵyn tonamaıtyn, aksıonerlerin qorlamaıtyn) zamanaýı kapıtalızm!
Endi zańǵa qaıta oralsaq:
UOS ardagerlerin anyqtaǵan kezde, joǵaryda atalǵan oqıǵalardyń sheńberinde: soǵysqa qatysqandar, soǵys múgedekteri, soǵystyń jetim-jesirleri túgeldeı qamtylǵan sııaqty (4,5,6-baptarǵa sáıkes) onysy ábden jón.
Al eńbek ardagerlerin anyqtaǵan kezde: «KSRO-nyń Sosıalıstik Eńbek Eri; úsh dárejeli «Dańq», úsh dárejeli «Eńbek Dańqy» ordenderiniń ıegerleri, «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyna ıe bolǵandar. Sondaı-aq soǵys jyldaryndaǵy KSRO-nyń orden, medaldarymen nagradtalǵandar» deı kele, «nagradtalmaǵandar da» deı salynǵan, shamasy Uly Otan soǵysy kezinde tylda eńbek etken «alty aılyqtardy» meńzegen bolý kerek? Muny qalaı túsinemiz?
Maǵan bergen «Kýálikte» bylaı dep jazylǵan:
«Predıavıtel ýdostoverenııa ımeet pravo na lgoty ı preımýshestva, ýstanovlennye zakonodatelstvom dlıa lıs, nagrajdennyh ordenamı ı medalıamı SSSR za samootverjennyı trýd ı bezýprechnýıý voınskýıý slýjbý v tylý v gody Velıkoı Otechestvennoı voıny. ÝDOSTOVERENIE BESSROChNOE I DEISTVITELNO NA VSEI TERRITORII SOIýZA SSR. (18.12.1991 g)».
Bul jerde erekshe eske alar jaıt, soǵys bite sala, 1945 jyly 6 maýsymda KSRO-nyń Joǵarǵy Keńes Prezıdıýminiń Jarlyǵy men «Za doblestnyı trýd v Velıkoı Otechestvennoı Voıne 1941-1945 gg.» medalin arnaıy shyǵaryp UOS jyldaryndaǵy tyl eńbekkerlerine erekshe qurmet kórsetken edi. Taǵy bir ereksheligi, sondaǵy árbir eńbek jyly eki jylǵa baǵalanyp, 01.01.1998 jylǵa deıingi zeınetkerlikke shyqqandardyń eńbek ótiline qosylyp jazylǵan bolatyn. Bulardyń «6 aılyqtardan» ereksheligi de, qundylyǵy da osynda edi. О́kinishke qaraı, jergilikti áleýmettik salada qyzmet atqaratyn keıbir jaýapty azamattar, osy bir ýaqyt erekshelikterine jaýapsyz qaraıtyn sııaqty.
Árıne, arada 75 jyl ýaqyt ótkennen keıin «aqylgóısý» ońaı, men bul jerde «6 aılyqtarǵa» qarsy bolyp otyrǵan joqpyn, degenmen de ár ýaqyttyń, tek ózine tán tarıhı qundylyǵy, ereksheligi bar ǵoı. Bul bizdiń tarıhymyz, tarıhty burmalaýǵa, ýaqyt óte jańa kezeńge laıyqtap jýyp-shaıyp, jaýapsyzdyq tanytýǵa bolmaıdy!
Joǵaryda aıtylǵan pikirlerdi qortyndylaı kele, mynany aıtqym keledi: osy zańnyń 6-babynyń birinshi tarmaǵyna sáıkestendirip, myna bir tolyqtyrý suranyp turǵandaı.
Jeńildikter boıynsha Uly Otan soǵysynyń ardagerlerine teńestirilgen ardagerler qataryna:
«Uly Otan soǵysy jyldarynda tyldaǵy qajyrly eńbegi men minsiz qyzmeti úshin burynǵy KSRO-nyń ordenderimen, medaldarymen marapattalǵan, sondaı-aq 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıin, zeınetaqy taǵaıyndaý úshin, tyldaǵy eńbektiń árbir jylyn eki jylǵa teńestirip, eńbek ótiline qosyp jazylǵan adamdarǵa» dep qossa, oryndy da, búgin kózi tiri qalǵan biren-saran qarııalarǵa kórsetilgen zor qurmet bolar edi.
Osynyń dálelindeı, UOS jeńisiniń 55 jyldyq qurmetine TMD úkimetteri basshylarynyń 1999 jylǵy 8 qazandaǵy Keńesiniń sheshimimen, tek UOS jyldarynda KSRO-nyń orden, medaldarymen marapattalǵandarǵa ǵana «1941-1945 jyldary soǵys ardageri» degen tósbelgisin arnaıy tapsyrǵan bolatyn. Osyǵan oraı, Elbasynyń, meni (bizdi) quttyqtaýynda «Sizdiń jáne Sizderdiń urys dalasy men eńbek maıdanyndaǵy erligińizdiń ulylyǵy halyq jadynan eshqashan óshpek emes. Barlyq aýyr syndardan Sizder abyroımen, jeńispen óttińizder. Sizderge biz ómir boıy qaryzdarmyz. Sizge jáne sizdiń týǵan-týystaryńyzǵa zor densaýlyq, ıgilik pen baqyt tileımin» delingen. Árıne, bul mártebeli alǵys qoı, osylardy zańdastyrsaq, nur ústine nur bolar edi-aý!
Osynyń bárin «ejiktep» jazyp otyrǵanym, sol kezde «qarataban» jandardyń tógilgen mańdaı teri, etken eńbegi UOS ardagerlerine teńestirýge turarlyq erlik edi!
P.S. Men elimizdi aldyńǵy qatardaǵy 50 eldiń kóshine qosqan ardagerler qaýymynyń kenjesindeı kózi tiri kýágerleriniń jurnaǵymyn. Toqsan jasqa kelip otyrmyn. Biz kóp edik, búginderi sanaýly ǵana qaldyq, Otanym dep otqa túsken, elim dep eńiregen urpaqtardyń ókilimiz. Biz eshteńe suraǵanymyz joq, kerisinshe biz bárin berdik! Urpaq aldynda arymyz taza! Astanamyzdy saldyq, ekken aǵashymyz orman boldy, urpaqtarymyzdy oqyttyq, ósirdik! Elimizdiń bıligin de, halqymyzdyń jarqyn bolashaǵyn da Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev bastaǵan jastarymyzǵa uly senimmen tapsyrdyq!
Qasymqaıyr Dúısembaev
Qostanaı oblysy,
Rýdnyı qalasy
