Dástúrli qyzmetti yǵystyrǵan sıfrly bankıng

Úkimet osy segmentti damytýǵa múddeli

Qarjy sektory men sıfr­ly tehnologııalar ıntegrasııasy IT ınfraqurylymdy jáne sıfr­ly sheshimderdi paıdalaný múmkindigimen tyǵyz baıla­nysty. Álemdik qarjy tehno­lo­gııasynyń ınnovasııalyq tur­ǵydan jańǵyrýy ǵaryshtyq jyl­damdyqpen júrip, ınternette tolyqqandy ókildikterin ashyp, ınternet-bankıngti iske qosýda. Sarapshylar, tipti aldaǵy birer jylda ınternet-bankıngterdiń ózi IT-kompanııalarǵa aınalýy múmkin ekenin batyl boljaı bastady. Keıingi derekter bo­ıynsha mobıldi bankıng búkil klıentter bazasynyń shamamen 90 paıyzyna qyzmet etedi. Bul júıelerde shamamen 10 mıllıon paıdalanýshy tirkelgen. Olardyń 30 paıyzy operasııalardy turaqty túrde júrgizedi eken. Sarapshylar da Qazaqstan bankteriniń elektrondy saýda naryǵyndaǵy múmkindigi joǵary ekenin aıtady.

Búgingi tańda bankter arasyndaǵy kúres klıent emes, tıimdi tehnologııa úshin talasqa aınalyp, tehnologııalyq kósh­bas­shylyqqa umtylý bastaldy. Basqasha aıtqanda, dástúrli bank­tik qyzmet túrinen smartfondar negizinde klıentterge qashyqtan qyzmet kórsetip, aqy tóleý mádenıeti men ádetin ózgertip jatyr.

Jýyrda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy birigip ótkizgen jıynda klassıkalyq bankıng qyzmeti ishki naryq úshin tıimdi bolmaı qalǵany ashyq aıtyldy. Jańa tujyrym qarjy naryǵyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrady, naryqta jańa ónimderdi shyǵarýdy, fintech quzyretteriniń qol­je­timdiligin arttyrady.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábil­qasymova usynǵan derekterge sensek, dástúrli bıznes modelderi bar qar­jy uıymdarynyń kirisi fınteh kom­panııalar men iri tehnologııalyq kompa­nııalar sııaqty naryqtyń jańa oıyn­shy­larymen salystyrǵanda 30 pa­ıyzǵa deıin tómendep ketken. Son­daı-aq M.Ábilqasymova bıylǵy jeltoqsannan bastap Qazaqstannyń DSU-ǵa qosylýy aıasynda sheteldik bank­ter men saqtandyrý uıymdary elde óz fılıaldaryn ashýǵa quqyly bolatynyn eske saldy. 2025 jylǵa qaraı EAEO elderiniń qatysýshylary bir-biriniń naryqtaryna kirýin qamtamasyz etetin ortaq qarjy naryǵyn qalyptastyrý josparlanýda.

Etek-jeńimizdi jııýǵa – 5 jyl

Osyǵan baılanysty bank sektorynyń dástúrli modeli ózgeretini, endi burynǵy dástúrli jolmen júre almaıtynymyz belgili bolyp qaldy. McKinsey & Company sarapshylary qazaqstandyq naryqta klıentterdiń tájirıbesin jaqsartý baǵytynda biraz tirlikterdiń basy qaıyrylǵanyn aıtyp jatyr. Qazirdiń ózinde birneshe onlaın-saýda alańy, tranzaksııalyq bank jáne nesıelik ónimdi biriktiretin ekojúıeler bar. Taǵy bir jahandyq tendensııa – klıentter ónimge jaqsy jaǵdaı izdeýdi jón kóredi, al tehnologııalyq jetistik olar úshin bul prosesti jeńildetedi: klıentter bir bankte ıpoteka ala alady, basqa bankte depozıtter saqtaı alady, úshinshi bankte tólemder men aýdarymdardy júzege asyra alady.

Sarapshylar klıentterdiń jeke qajeti úshin qyzmetterdi úlken derekterge súıene otyryp paketteı alatyn bankterdiń artyqshylyǵy bar ekenin talaıdan beri aıtyp keledi.

– Ekonomıkanyń basym salalarynda, eń aldymen agroónerkásiptik keshende, shaǵyn jáne orta bıznesti shaǵyn nesıelendirýde mıkroqarjylandyrýdy keńeıtý úshin jaǵdaılar jasalady, – dep atap ótti M.Ábilqasymova.

Qarjy naryǵy sektorlarynyń – bank­tik, saqtandyrý, baǵaly qaǵazdar nary­ǵynyń tıimdiligi qarapaıym sıfr­ly kórsetkishtermen baǵalanyp keldi. Mysaly, aktıvterdiń ósýi men IJО́-niń ósýine qatysty. Bul tásildiń endi óz­ge­retinin túsinýimiz kerek. Biz ózgeris­terdi naryqtyń kólemin ólsheý úshin qoldanylatyn koordınattar júıesin de jetildirýden bastaýymyz kerek dep otyr qarjy naryǵynyń mamandary.

Kásipkerlikti qarjylandyrýdyń memlekettik resýrstarǵa táýeldiligi týraly osyǵan deıin de jazǵanbyz. Endi bul olqylyqtyń orny tolatyn sııaq­ty. Qujattyń jańa redaksııasynda ekonomıkanyń qarjylandyrýyndaǵy bankterdiń rólin qalpyna keltirý jeke basymdylyq retinde qabyldanypty. Nesıe­lendirýdi qamtamasyz etý úshin bankterdiń anderraıterlik rásim­deri jetil­diriletin kórinedi. Bul ózgeris­ter prý­densıaldyq retteý kezinde ekonomıkany nesıelendirýdegi keder­gilerdi joıýdan bastalady.

– Ekonomıkany qarjylandyrýdy keńeıtý maqsatynda banktik qarjy­lan­dyrýdyń faktorıng, lızıng sııaqty bala­maly quraldaryn damytý úshin nor­matıvtik jaǵdaılar jasalady. Jet­kizilgen taýarlar men qyzmetter úshin tólemniń bir bóligin ala otyryp, kásip­oryndar óz qyzmetiniń úzdiksizdigin saq­taı alady jáne lızıng ShOB-tyń uzaq merzimdi qarjylandyrýǵa qol­je­tim­diligin jeńildetedi, shyǵyndar­dy azaı­­ta­dy jáne uzaq ýaqyt boıy qym­bat ın­ves­tısııalardyń qarjy­lyq aýyrt­pa­lyǵyn bóledi, – dep atap ótti M.Ábilqasymova.

Sonymen agenttik tóraǵasy aıtyp ótkendeı, kásiporyndardyń ashyqty­ǵyn arttyrý boıynsha jumys jalǵasa beredi.

– Ashyqtyqqa qoıylatyn talap­tar­dyń joǵarylaýy nesıe berýshiler men ınves­torlardyń uıym qyzmeti týraly habardarlyǵyn arttyrady. Osy maqsattar úshin korporatıvti bas­qarýdyń jáne aqparattyń ashylýy­nyń mınımaldy standarttary kásip­oryn basshylyǵy men aksıonerleriniń jaýapkershiligin arttyra otyryp belgi­lenedi, – deıdi ol.

Qashyqtan jumys júıesi men basqa da sıfrly múmkindikter týraly buryn da talaı aıtylǵan bolatyn. Endi jańa redaksııada jańa tehnologııalar men ınnovasııalardy engizý basymdyqtar­dyń birine aınaldy. Qarjyger Ánýar Úsh­baev bankterdiń barlyǵy birdeı klıent­terine onlaın-bankıng jáne qashyqtan qyzmet kórsetýdi usyna almaı otyr­ǵany ınfraqurylymdyq qıyndyqtarǵa baılanysty ekenin aıtady. Biraq soǵan qaramastan, az ǵana ýaqyt ishinde tanymal bolǵan bankıng jobalar bar. Mundaı jobalardyń sany jyl sa­ıyn artyp keledi. Qazaqstanda Facebook, WhatsApp áleýmettik jelileriniń qol­danýshylary óte kóp. Osyǵan deıin onlaın-saýda jelileri usynǵan saýda assortımenti joǵary sapasymen erekshelene almady. Qazir Facebook Monstr Masterclass jobasy arqyly álem­degi ataqty kompanııalardyń ónimderin saý­daǵa shyǵarý múmkindigi bar. Olarǵa álem­niń kez kelgen qalasynan onlaın logıs­tıkalyq núkte ashý da, ınternet bankıng ashý da qıyn emes.

– Álemde IT qyzmet kórsetetin kom­panııalar men bankter arasyndaǵy qarjylyq qyzmet salasyndaǵy báse­kelestik taqyryby óte ótkir bolyp sanal­dy. Qazaqstan bul faktordy tek «synap kórý» deńgeıinde qarastyryp keldi. Sebebi Qazaqstan naryǵynda bul segmentte bankterden ózge oıynshylar joq. Qoldanysta júrgen zańdar dástúrli qarjy ınstıtýttaryna ǵana basymdyq beredi. Reseıde bankterden basqa elektrondy aqshany banktik shot ashpaı-aq elektrondy aqsha men aqsha aýdarymdarynyń operatory retinde jumys isteýge lısenzııasy bar nesıelik mekemeler bere alady. Demek, sheshim qabyldaýdy tezdetpesek, olar dástúrli bankterdi yǵystyryp shyǵýy ábden múmkin, – deıdi Á.Úshbaev.

Basqalar uıyqtap jatqan joq

Álemdik IT kompanııalardyń qosym­sha tabys kózin izdeý úshin tólemder naryǵyna nazar aýdarǵanyna talaı ýa­qyt boldy. 2011 jyly Google Wallet qyz­meti iske qosyldy, Apple Apple Pay-dy usyndy, eBay 2002 jyly satyp alǵan PayPal elektrondy tólem platformasyn iske qosty. Reseılik «Sberbank­tiń» basshysy German Gref osydan bir­neshe jyl buryn aksıonerlerdiń jyl­dyq jınalysynda sóılegen kezde basty báse­kelester retinde basqa bank­tik qu­ry­­lymdardy emes, Internet-resýrs­tar­dy ataǵan bolatyn.

– Qazaqstannan tysqary jerlerde Facebook, Google, Apple IT-sheshimderdi qol­­­danyp, qarjy qyzmetteri nary­ǵyna shyǵyp, dástúrli bankterdiń báse­ke­les­terine aınalady. Bul prosess dás­túrli bankterdiń ınternet ban­kıng­terge aınalýyn tezdetedi, – deıdi Á.Úshbaev.

M.Ábilqasymova aıtqandaı, jańa redaksııadaǵy eki negizgi bastama –derek­terdi baqylaý (SupTech) jáne sıfr­lyq sáıkestik (RegTech). Bul baǵyt­ta baqylanatyn sýbektilerdiń retteý­shige esep berýiniń kólemi jáne tıisti shyǵyndar azaıady.

Sarapshylar aldyn ala boljaǵan­daı, sıfrly retteýshi ishki naryqta ózara baılanysty júzege asyrý úshin ju­mys isteıdi. Bul faktor tólem ınfra­qury­lymyna jáne jedel tólem júıesine, ashyq platformalyq tehnologııalardy (Open API jáne Open Banking) jáne qarjy naryqtaryn engizýdi, qashyq­tan sáıkestendirýdi jáne alaıaqtyq pen kıberqaterlerge qarsy tetikterdi damytýdy jyldamdatady eken.

Osy jıynǵa qatysqan Qazaqstan qar­jygerleri qaýymdastyǵynyń tór­aǵasy Elena Bahmýtova qarjy nary­ǵyndaǵy strategııalyq basymdyqtardy júzege asyrý úshin bolashaq damý tenden­sııasyn anyqtaıtyn bıznes modelderindegi ózgeristerge jáne klıentterdiń úmitterine súıený qajet dep atap ótti. Ekonomıkanyń barlyq salalarynda, sonyń ishinde telekommýnıkasııa men saýdany qosa alǵanda, onlaın-qyzmetterdi barynsha yńǵaıly ári tez usyný basty basymdyqqa ıe boldy, klıentter qarjy sektorynan osyndaı tásildi kútedi. Ár klıent úshin eski segmenttelgen naryqtyq qurylym negizinde jasalmaıtyn jeke kúrdeli qarjylyq sheshimderdi daıyndaý qajet.

– Qarjy naryǵyna qatysýshylardyń transformasııasy nátıjesinde qarjy ınstıtýttarynyń iskerı modeli men táýekel beıini túbegeıli ózgerýde. Bul naryqty retteýde kórinis tabýy kerek, – dedi E.Bahmýtova. Ol sondaı-aq qarjy ınstıtýttarynyń jańa modeline kóshý úshin negizgi kedergilerdi joıý qajet ekenin de aıtyp ótti. S&P málimetteri boıynsha bankter úshin salalyq jáne eldik táýekel deńgeıine sáıkes, Qazaq­stan 10 topta 9-orynǵa ıe.

Agenttik taldaýshylary negizgi teris faktorlar retinde banktik retteý men qadaǵalaýdyń álsizdigi, ekonomıkadaǵy joǵary nesıelik táýekeldi aıtyp otyr. Buǵan 2008 jylǵy daǵdarystan keıingi qalypqa keltirý kezeńiniń tym sozylyp ketýi sebep bolypty. Odan bólek sarapshylar burynǵy keńes elderi, onyń ishinde Qazaqstan bankteri de 2008 jyldardaǵy daǵdarystyń sebep-saldaryn tolyqqandy zerttemeı jatyp, 2020 jylǵy pandemııalyq daǵdarys qursaýynda qalǵanyn aıtady. Osyǵan baılanysty sarapshy Á.Úshbaev qazirgi ekonomıkalyq daǵdarystyń yqpaly áli talaı ýaqyt­qa deıin seziletinin, Úkimet nemese Prezıdent janynan ekonomıkalyq daǵdarystyń sebep-saldaryn zertteıtin resmı ortalyqtyń qajet ekenin aıt­qan bolatyn. Bizdiń kemshiligimiz – osy kúnge deıingi ekonomıkalyq-qarjylyq daǵda­rystardyń sabaqtarynan nátıje shyǵara almaýymyzben baılanysty.

Turaqty ósimi bar kompanııalar kóp emes

 Otandyq bankırler­diń isker klıentter úshin ózara báseke­lesýi qıynǵa soǵady. Kóptegen bank naryqta uqsas ónimderdi usynady, tarıf­ter birdeı, al barlyq EDB bir mem­lekettik baǵdar­la­malar boıynsha jumys isteıdi. Biraq nesıelik uıymdardyń bir bóligi klıent úshin kúreste ózderi­niń jeke ekojúıelerin – ShOB úshin qar­jy­lyq jáne qarjylyq emes qyzmet­­terin damyta otyryp, sıfrly keńistikke aýysa­dy. Otandyq bankter ekojúıe­ler­di birneshe baǵytta qurýda: ashyq bankıng jáne marketıng, sonymen qa­tar bızneske qarjylyq emes qyzmetterdiń birqatar túrin usynady. Kaspi óziniń saýda platformasyn 2014 jyly alǵash ret usynyp, «bank-dúken» salasynda eń alys qozǵaldy. Qazaqstannyń ekinshi deńgeıli bankteriniń kópshiligi qosymsha elektrondy qyzmetterdi 2019 jyly ǵana belsendi túrde damyta bastady.

– Qarjy ınstıtýty, eń aldymen, jasandy ıntellekti barynsha paıdalanýy kerek. Bul shyǵyndardy mını­mızasııalaýǵa, derbestendirilgen qyz­metter sektoryn jáne úlken derekterdi tal­daýǵa negizdelgen ónim jelisin ke­ńeı­týge múmkindik beredi, – dedi E.Bahmýtova.

Qaýymdastyq tóraǵasy aıtqandaı, bizge daıyn qarjylyq ónimderden tutynýshylardyń jeke qalaýyn qanaǵat­tandyrýǵa jáne ártúrli sıfrly arnalar arqyly qyzmetterdi úzdiksiz usynýǵa kóshý qajet. Halyqaralyq zertteýlerge sáıkes, pandemııa kezinde ǵalamtordaǵy jáne mobıldi banktik qosymshalardy paıdalaný búkil álemde 20%-dan 50%-ǵa deıin ósti, al búkil álem boıynsha klıentterdiń 15%-dan 45%-ǵa deıin bankke kelýdi azaıtýdy josparlap otyr.

– Pandemııa qarjy sektorynda qalyptasyp kele jatqan tendensııa­lardyń katalızatoryna aınaldy, qar­jy sektorynda sıfrlaný údeı tústi, sondyqtan biz osy sátti ótkizip almaı, álemdik trendke enýimiz kerek. Qarjy naryǵynyń jańa ıdealdy modelge qanshalyqty jaqyn ekenin baǵalaý úshin jańartylǵan orta merzimdi etalondar qajet,– degen E.Bahmýtova ishki ındıkator qarjy naryǵy sektorlaryn retteý men qarjy uıymdarynyń operasııalyq táýelsizdiginen birtindep bas tartýǵa alyp kelgenin eskertti.

Qarjylyq qamtýdy qarjylyq qyz­met­terdi ekonomıkanyń naqty sektoryna jáne halyqtyń ómirine ený arqyly baǵalaý kerek. Sıfrly kórsetkishter jumys istep turǵan kásiporyndardyń jalpy sanyna qaryz alýshylardyń sany, ashyq qarjy naryǵyna ınvestısııalardy tartý úlesi, erikti saqtandyrý kólemi bolýy múmkin ekenin aıtqan ol kommersııalyq mekemeler tarapynan da, naryqta ústem jaǵdaıdy ıemdenetin memlekettik uıymdar tarapynan da básekelestik baıqalsa, sapaly ózgerister bolýy múmkin ekenin de jınalǵandardyń qaperine salyp ótti.

Joǵary tehnologııalyq platforma­larmen yntymaqtastyq sektordyń normatıvtik arbıtraj jaǵdaıynda damýyn jedeldetetin kórinedi. Innova­sııalardy engizý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý – ishki qarjy naryǵyn qurýdyń qajetti modeli jáne sonymen birge bizdiń qarjylyq ınstıtýttarymyzdyń álemdik damý tendensııalaryna enip, jetistikterge jetý múmkindigi.

ALMATY