Qaraǵandynyń vokzalyna jaqyndap qalǵanyńyzda sol jaǵyńyzǵa kóz salsańyz, osy kelisti úıdi jáne onyń tóbesindegi «Karagande obrazsovyı porıadok, vysokýıý kýltýrý» degen árbir árpiniń ózi kisi boıynan asyp ketetin jazýdy kóresiz.
Biraz ýaqyttyń shamasy boldy, tóbeden tónip turǵan osy jazý Qaraǵandydaǵy qoǵam belsendileriniń mazasyn alyp júr. Budan biraz buryn olar qalanyń burynǵy ákimine jıylyp baryp, kózge shyqqan súıeldeı bolǵan álgi jazýdyń ornyna Álıhan Bókeıhannyń «Qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn!» degen sózin shegeleý kerek degen usynys ta aıtypty. Bul týrasynda osy istiń basy-qasynda júrgen zańger Bolat Syzdyq áleýmettik jelide bylaı dep jazdy: «Tańdaýǵa onnan astam nusqa usyndyq. Arýaq syılaǵan, tulǵalarǵa taǵzym etken jurtpyz ǵoı, osy bir nusqany tańdaǵandaı bolǵanbyz».
Jalpy, orys tilindegi bul jazýdyń budan basqa da nusqalary áleýmettik jelilerde talqyǵa jıi túsip júr. Árkim ártúrli usynys aıtady. Mysaly, «Arqa aqshamy» gazetiniń redaktory, aqyn Janat Jańqashuly Feısbýk paraqshasynda bul taqyrypqa arnaıy post jazyp, mynadaı pikir bildirdi: «Myna úılerdiń tóbesine «Saryarqa sap-sary altyn júzgen nurǵa» degendi nemese basqa bir sózderdi qoıý kerek. Qaraǵandynyń, jalpy Saryarqanyń narqyn, parqyn aıqyndaıtyndaı etip». Al qala jáne oblys ákimderiniń atyna hatqa jazyp jiberilgen nusqa joǵarydaǵy Alash kósemi aıtqan antqa bergisiz sóz.
Qaraǵandynyń belsendi azamattaryn da túsinýge bolady. Elde ózge ult óktemdiginiń yzǵary qatty sezilgen eki qala bolsa, bireýi osy Qaraǵandy edi. Munyń shet jaǵasyn stýdent kezimizde ózimiz de talaı kórip, kýási bolǵanbyz. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń orta tusynda «Ikarýs» degen uzyn avtobýs adamǵa lyq tolyp turǵanda, sonyń ishindegi saýsaqpen sanarlyq jergilikti ulttyń ókili bolýshy edi. Mine, sol kezde álgi jerde qazaqsha sóılep qalsań, basyń bálege qalatyn: janyńdaǵylar kózi shegireıip mindetti túrde zirk etip, eskertý jasaýshy edi. Qazir sonyń bári kórgen tústeı óte shyqty ǵoı. Biraq júrekte shemen qatqan, syzy qalǵan...
Iá, búgingi Qaraǵandynyń qordalanyp qalǵan problemasynyń bastan asatyny belgili. Bıyl oblys ortalyǵyndaǵy jóndeý jumystaryna dep bıýdjetten «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda 26 mlrd teńge bólingen eken. Munsha mólsherdegi qarajat 146 jobany júzege asyrýǵa arnalypty. Alaıda osynshama qarjy jumsalǵan jumystardyń ońdy atqarylǵanyna qala turǵyndarynyń kóńili tolmaı otyr. Muny taıaýda ótken apparat jıynynda Qaraǵandynyń jańadan taǵaıyndalǵan ákimi Ermaǵanbet Bólekpaev ta moıyndady. «Atqarylǵan jumystyń sapasy týrasynda barlyq jerde shaǵymdanyp jatyr. Birinshiden, jumystardyń bitirý merzimin sozyp aldyq, ekinshiden, kishi arhıtektýralyq nysandardyń sapasy syn kótermeıdi: qazirdiń ózinde olar synyp jatyr», dep qaramaǵyndaǵy jaýapty sheneýnikterdi synǵa alǵan bolatyn.
Ákimniń «Kishi arhıtektýralyq nysan» dep otyrǵany abattandyrylǵan aýlalarda ornatylǵan oıyn alańdary men sporttyq quraldar, sákiler, basqa da usaq-túıek dúnıeler bolsa kerek. Tań qalatyn túgi joq, árıne sapasyz bolǵan soń synbaǵanda qaıtsin...
Jalpy, aıta berse áńgime kóp, qaza berse problema da shubatylyp shyǵa beredi. Saýsaqty búgip sanar bolsaq, Qaraǵandydaǵy jolaýshylar tasymaly salasyndaǵy jaǵdaı áli de kúrdeli kúıinde qalyp otyr, kúl-qoqysty syrtqa shyǵarý isinde de kemshilik jetip-artylady. Taıaýda qar jaýǵanda shahardaǵy kóp joldardyń arshylmaı, tazalanbaı qalýy da kommýnaldyq sharýashylyq deńgeıiniń qandaı dárejede ekeninen habar berdi. Al qaladaǵy qubyrlarynyń syrty durystap qaptalmaǵandyqtan, qanshama jylýdyń dalaǵa ketip, jergilikti bıýdjettiń shyǵynǵa batyp jatqanyn kim eseptedi deseńizshi?! Munyń shyǵyny kimniń esebinen ótelmek?
Ras, úıdiń tóbesindegi jazýdy qazaqshalap ózgertkennen ómirimizdiń órkendep ketpesi anyq. Biraq ol kerek dúnıe, ornymen qozǵalyp otyrǵan másele. Joǵaryda biz tizbelep ótken problemalardyń janynda maıda-shúıde máseleniń biri bolyp kórinýi múmkin. Dese de...
Qazir jalǵyz Qaraǵandy ǵana emes, búkil álem koronavırýs lańynyń zardabyn tartyp otyr. Shaǵyn jáne orta bızneske shyǵyn degenińiz qylburaýdy salyp-aq jatyr. Bul degenińiz, jergilikti bıýdjettiń qabyrǵasyn qaıystyrady degen sóz. Iаǵnı mundaı kúrdeli jaǵdaıda biz bıýdjettiń qorjynyndaǵy árbir tıyndy qatań sanap, esebimizge yqtııatty bolýymyz kerek shyǵar. Máselen, qoǵam belsendileri aıtqandaı, kóp qabatty úıdiń tóbesindegi jazýdy ózgertetin bolsaq, ol sharýanyń ózi edáýir mólsherdegi qarjyny kerek eter edi. Al endi, «Qoı da aman, qasqyr da toq» bolsyn degimiz kelse, abzaly sol jazýdy alyp tastaǵan jón be degen de oı keledi. Bálenbaı jyldan beri dánekeri bosap, temiri toza bastaǵan áripterdi metall synyqtaryn jınaıtyn beketke ótkizip, aqshasyn bıýdjetke salsa, ol da bir teńizge tamshy qosylǵandaı sharapatty is bolar ma edi...
Jyrǵa aınalǵan jazý jaıyndaǵy pikirin surap bilgenimizde, Qaraǵandynyń ákimi Ermaǵanbet Bólekpaevtyń jaýaby qysqa da nusqa boldy: «Atalǵan úı týraly áńgime kóp. Retimen aýdan da aýysady, kósheler de retteledi». Bul jerde qala basshysynyń aýdan dep turǵanyn oblys ortalyǵyna qarasty Oktıabr aýdany dep túsindik. «Aýzyna maı» deımiz, árıne.
Ras-aý, az ǵana sabyr qylǵan kerek bolyp tur. Kúni erteń bult artynan jarqyrap kún shyqqanda, máseleniń bári osy jazýǵa tirelip turǵan bolsa, ony da yń-shyńsyz birjaqty etip alatynymyz sózsiz. Qalasynda úlgili tártip, joǵary mádenıet bolǵanyn kim qalamaıdy deısiz?!
QARAǴANDY
