Teńgeniń taǵdyry Swop júıesinde synalady

Shıkizatqa táýeldi
valıýtaǵa senim az

– ShYU-nyń 2025 jylǵa deıingi damý strategııasyn júzege asyrý jónindegi is-qı­myl­dar josparynyń bekitilýi ózara saýda-sattyqty qal­pyna kel­tirýge jáne arttyrýǵa septigin tıgizedi dep úmittenemiz. Atalǵan min­dettiń sheshilýi qarjy­landy­rý tetigin qalyptastyrý jó­nin­degi kelissózderdi tezdetýdi talap etedi. О́zara esep aıyrysýda ulttyq valıýtalardyń rólin bir­tindep arttyrý, sondaı-aq Eýra­zııalyq qarjylandyrý, keńes berý mehanızmin qalyp­tas­tyrý jónindegi Jol kartasy sııaqty sharalardyń qabyldanýy bul pro­sesterdi tezdetedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy oraıda, bi­rer jyl buryn 2025 jyly Alma­­tyda EAEO-ǵa qatysýshy mem­le­­ketterdiń ortaq qarjy nary­ǵyn retteý jónindegi ulttyq deńgeıden joǵary turatyn organ qurylady degen sóz shyq­qan-dy. Sol sııaqty, Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev byltyr jeltoqsanda Almatyda Halyqaralyq valıýta qorynyń Ortalyq Azııa, Kavkaz elderine jáne Mońǵolııaǵa tehnıkalyq kó­mek berýdiń aımaqtyq ortalyǵyn ashýǵa daıyn ekenimizdi aıtty. Sarapshylar Memleket bas­shysy usynyp otyrǵan eýra­zııalyq qarjylyq keńes berý máselesimen EAEO janyndaǵy jańadan ashylatyn qarjy nary­ǵyn retteý jónindegi ulttyq deńgeıden joǵary turatyn organ aınalysýy múmkin ekenin aıtady.

Álemdik valıýtalar qor­jy­nyn ár­tara­ptandyrý valıý­talyq táýeldiliktiń aldyn alatyny belgili. ShYU-ǵa múshe elder ózara saýda qatynasyn ult­tyq valıýtalarmen jasaý kerek degen ıdeıanyń pisip-jetilgenin kórip otyrmyz. Bul ásirese Qazaqstan tárizdi damý joly­na endi túsken elderge óte qajet.

Keder­gi­ler de bar, árıne. Qytaıdyń ShYU elderimen saýdada eki jaqtyń ulttyq valıýtalaryn paıdalanýǵa uzaq ýaqytqa deıin múddeli bolmaı kelgeni belgili. Oǵan ókpe joq. Shıkizatqa táýeldi eldiń valıýtasyna senim joq ekeni burynnan bel­gili. Demek Qazaqstan Prezıdentiniń usy­nysy eń aldymen teńgege dem berýge degen nıetten týyp otyr.

Quqyqtyq jaǵynan ǵalamshardaǵy aýmaqtyń tórtten birin, Jer betindegi halyqtyń 40 paıyzyn jáne álemdegi ishki jalpy ónimniń úshten birin qamtıtyn ShYU keńistiginde Swop júıesi boıyn­sha ulttyq valıýtamen tólem júrgizý te­ti­gin birer qaýlynyń kúshimen iske asyra al­maımyz.

Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov jýyrda Parlamentke «Tehnıkalyq retteý týraly» zań jobasyn tanystyrǵan kezde naryqty sapasyz taýar­lardan tazartýǵa kirisýge nıetti ekenin, naryqty qadaǵalaý ınstıtýty engizilip jatqanyn aıtty. Eýrazııalyq eko­­nomıkalyq komıssııanyń jalpy pro­ses­terimen ıntegrasııalanýǵa kiriskeli otyrǵanymyzdy da sol jıynnan bildik. Qysqasy, sarapshylar mınıstr B.Sul­ta­nov usynyp otyrǵan zań jobasy na­ryqty sapasyz taýarlardan tazartýǵa múm­kindik beretinin aıtyp otyr.

Naryqty sapasyz taýarlardan tazartý úshin birneshe baǵyttardy ke­­shendi túrde sheship, monetarlyq ege­­mendikke qol jetkizýimiz kerek. Ult­­tyq ınvestısııa nemese ulttyq ın­ves­­torlar eksporttyq-shıkizattyq vek­tor­ǵa ındýstrıaldy-ınnovasııalyq sıpat bere alady. Shıkizatty satyp, eks­porttyń paıdasyna jumys istep kele jatqanymyzdy Memleket basshy­sy osyǵan deıin de aıtqan. Bul prosess neǵurlym uzaq ýa­qyt­qa sozyla bergen saıyn teńgemiz de syrtqy tege­ýi­rinderge tótep bere almaı, kúzgi japy­raqtaı qaltyraı bereri anyq. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Importty umytyńdar» degen eskert­pesi de el esinde. Demek, bizge daǵ­darystan qysylmaı, es jıyp alýǵa be­rilgen jalǵyz faktor – ımportty umy­tý, ımportty almastyratyn mem­le­kettik baǵdarlamany daǵdarys jaǵ­da­­ıyna beıimdep taǵy bir shıratyp alý.

Sarapshy Dosym Sátpaevtyń aıtýynsha, Qytaıdyń alys-jaqyn shetelder­ge degen kózqarasyn olardyń ım­port­tyq taýarlarynyń sapasyna qarap baǵalaýǵa bolady. El ishinde qytaı nemese qyrǵyz taýarlaryna aıtylatyn syn kóp. Sarapshylar syrttan keletin taýar­lardyń tek sapalysyn ǵana ishki naryq­qa jiberýdi zańdastyrýdyń qajet­tigin kópten aıtyp júr. Bizdiń ımport taýar­laryna degen talǵamymyzdyń túze­lýine múmkindik beretin birden-bir faktor osy ekenin tilge tıek etken sa­rapshy Dosym Sátpaev eldegi taýar na­ryǵy jabaıy naryq deńgeıinen alys­tap kete almaǵanyn da eskertip ótti. Otandyq naryq sapasyz taýarlardyń shań­sorǵyshyna aınaldy, sapaǵa emes, baǵaǵa mán beretin tutynýshylar tobyn qa­lyp­tastyrdy.

Bizdiń taýarlar naryǵyn ekige bólýge bolady: birinshisi – Eýropa jáne Túrkııa­dan tasymaldanatyn sapaly taýarlar, al ekinshisi – jan-jaǵymyzdan kelip jatqan arzan jáne sapasy da soǵan laıyqty taýarlar. Kórshiles elder bizdiń halyqtyń turmysyn baqylap otyrǵanyn, kúnkóris nasharlaǵan jaǵdaıda súıek-saıaǵyn bizge qaraı syrǵyta salýǵa daıyn ekenin aıtyp ótken Dosym Sátpaev bul jaǵdaıdyń aldaǵy ýaqytta jalǵasa beretinin de es­kert­ti. Sebebi qazaq naryǵy ózbek, tú­rik­­men taýar óndirýshileriniń taýarla­ry­men tolyǵyp jatyr.

– Osydan birneshe jyl buryn statıs­tı­kadaǵy burmalaýshylyqtar, kórshi elderden kelip jatqan taýarlardyń sta­tıs­tıkalyq kórsetkishi men shyn kór­set­kishi jaıly másele memlekettik deń­geıde kóterildi. Statıstıkalyq aıqyn­dyqqa qol jetkizsek, biraz másele ret­teledi. Ishki naryqty sapasyz taýarlar­dan tazartý arqyly talǵamy joǵary tuty­ný­shylar qoǵamyn qalyptastyrý aldymen bizge kerek. Bul tek kıim-keshek qana emes, azyq-túlik taýarlaryna da qatys­ty. Osylardyń bári nazarǵa alynsa, sheshimin tapsa, Qazaqstan halqynyń qan­sha paıyzyn kıindirip, azyq-túlikpen qam­tamasyz etip otyr degen máseleniń beta­lysy aıqyndalady, – deıdi D.Sátpaev.

Osyǵan deıin Qazaqstan men Qytaı­dyń ınvestısııalyq jáne syrtqy saý­da belsendiligine qoldaý kórsetý maq­sa­tyn­da QR Ulttyq banki men Qytaı Halyq banki arasynda Qazaqstan teńgesi-Qytaı ıýani valıýtalyq Swop týraly kelisimge kelgenin habarlaǵan bolatyn. Al qarasha aıynyń alǵashqy onkúndiginde Túrkııa Respýblıkasy Ortalyq banki (TCMB) men QHR Ortalyq banki arasynda Aqsha almastyrý (Swap) kelisimi 3 jylǵa sozyldy degen aqparat taratty. «Reseı men Qytaı ózara esep aıyrysýdy ult­tyq valıýtada ulǵaıtýǵa kiristi» dep ha­bar­lady Qytaı Halyq banki jýyrda.

Atap aıtqanda, 2020 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda QHR men RF shekara saýdasynda ıýan-rýblmen ózara esep aıyrysý kólemi 48%-ǵa ósti. Iýan-rýbl oblıgasııasy boıynsha tikeleı saýda-sattyq ashylyp, dollardyń kross-baǵamy boıynsha bir-birine qarsy belgilenýden bas tartty. Qazir Reseı men Qytaı ulttyq valıýtamen esep aıyrysý týraly úkimetaralyq kelisimdi daıyndaýǵa kiristi. Bul tek esep aıyrysý týraly ǵana emes, sonymen birge ulttyq valıýtamen jasalatyn klırıngtik operasııalardy da qamtıdy. Demek ShYU men EAEO sheńberinde qabyldanǵan jobalardyń betaly­syn, logıstıkalyq tizbektiń múm­kindigin ózimizdiń múmkindigimizge qa­rap beıimdeıtin kez keldi. Sebebi Qy­taı ortalyq banktermen tikeleı svop-jeliler nemese valıýtalar jubyn ósirýdiń kezi keldi.

Teńgeni taǵy bir
shıratyp alý kerek

2020 jyly Qazaqstanda sheteldik bankter kóp tirkelgen joq. Biraq 2021 jyl bul sektorǵa tosyn jańalyqtar ákelýi múmkin. Sebebi aldaǵy jyldan bastap bizge sheteldik bankter kele bas­taıdy, biz bank sektorynda DSU shart­taryn qabyldaımyz. Sarapshylar 2025 jyly ekonomıkany nesıeleýdegi sheteldik bankterdiń úlesi 50%-dan asyp ketetininin, bank sektoryndaǵy negizgi básekelestik reseı jáne qytaı bankteri arasynda ótetinin aıtyp jatyr. Demek Úkimet endigi jerde teńge – ıýan nemese rýbl – teńge arasyndaǵy Swop básekesinde teńgeniń áleýetin taǵy bir shıratyp alý kerek.

Ekonomıst Maqsat Halyq Memleket basshysynyń eýrazııalyq qarjylyq keńes berý týraly usynysy óte ózekti ekenin aıtady. Qytaı taýarlary Ortalyq Azııa arqyly Eýropaǵa tasymal­da­na­dy. Sondyqtan logıstıkalyq tizbek­ter úshin Swop júıesi teńgege qýat beretin faktorlardyń biregeıi bolýy da ábden múmkin. Sebebi AQSh dollary qubylmaly valıýtalardyń biri. Qorymyzdyń kóp bóligin AQSh valıýtasymen saqtaýdyń kúmándi tustary anyqtala bastady. ShYU nemese EAEO sheńberinde ulttyq valıýtamyzben tólem jasaý tetigin jetildirýdiń qajettigine kúmán keltirýge bolmaıtynyn aıtqan Maqsat Halyq qytaı ıýani búkil álemdik deńgeıde moıyndalǵan valıýta ekenin de umytýǵa bolmaıtynyn, kórshi elmen saýda-sattyqtyń qaýipti tustary bar eke­nin de aıtyp ótti. Qytaımen dıp­lo­matııalyq baılanysty onyń syrt­qy saıasatyndaǵy trendterge qarap úıles­tirip, jıi-jıi ózgertip otyrýdan utyl­maı­myz.

– EAEO-nyń Qazaqstanǵa keri áseri baıqala bastady. Ortaq valıýta máselesi de jıi aıtylyp júr. Biz Swop júıesin jetildirip, eýrazııalyq qarjylyq keńes berý mehanızmin qalyptastyrsaq, ortaq valıýta taqyryby kún tártibinen túsip qalady. Odaqtas elder teń múddeli bolýy kerek. Teń múddeli elder arasynda ǵana ortaq valıýta máselesin kóterýge bolady. Memleket basshysy ShYU aıasynda ulttyq tólemdi jetildirý máselesine basymdyq bergenin Reseıdiń EAEO-daǵy bir baǵytty kózdeıtin basymdyǵynan ketýdiń basy dep qabyldadym, – degen M.Halyq tek EAEO nemese ShYU sheńberinde emes, Túrkııa, О́zbekstan nemese Túrikmenstanmen saýda-sattyqta Swop júıesin qoldanýdy qalaıtynyn aıtty. Sol kezde bizde balama da bolady, syrtqy faktorlardan qysymdyq baıqalǵan jaǵdaıda tańdaý da bolady.

– Ulttyq valıýtanyń taǵdyryn Ult­tyq banktiń sheshimine nemese Qarjy mı­nıstr­liginiń jaýapkershiligine baılap qoıǵysy keletinderdiń qatary kó­beıip barady. Teńgemizdiń taǵdyry eldegi ekonomıkalyq, áleýmettik refor­ma­lar­dyń nátıjesine táýeldi. ShYU nemese EAEO elderi arasyndaǵy saýda-sattyqta ulttyq valıýtamyzdyń azýly bolýyna Prezıdentten bastap aýyldyq deńgeıdegi ákimderge deıin jaýapty, – dep sózin túıindedi M.Halyq.

Qarjyger Ilııas Isaevtyń pikirinshe, AQSh-tyń sank­sııalar soǵysy tek Reseı­ge emes, saýda soǵysy arqyly Qy­taıǵa qaraı da oıysa bastady. Ja­po­nııa, Ger­ma­nııa tárizdi alpaýyt elder dollardyń ús­temdigine múddeli emes. Olar ulttyq va­lıýtamen esep aıyrysýdy áldeqashan bastap ketti.

– Álemdik qarjy balansyndaǵy sal­maǵynan aıyryla bastaǵan AQSh paıyzdyq mólsherlemeni kóterý nemese saýda soǵysy arqyly dollardyń ústemdigin saqtaýǵa múddeli. Reseıden ke­letin ımporttyń jartysyn rýblmen tóleý biz úshin AQSh dollary men Reseı rýbliniń qyspaǵynda qalýmen teń, – deıdi ol.

I.Isaev eksport-ımporttyq saý­dany ulttyq valıýta Swop júıesimen júrgizýge eshqandaı kedergi joq ekenin aıtady. Ekonomıster saýda nemese tólem kezinde valıýtalar arasyndaǵy aıyr­ma­shy­lyqty dálme-dál eseptep beretin parıtet jobasyn oılap tapqan. Mundaı júıe, ekonomıkanyń AQSh dollaryna degen táýeldiligin álsiretýge aparatyn jol eken. Biraq jan-jaǵymyzdaǵy elder qup alǵan jobaǵa qatysty Qazaqstan ázirge naqty sheshimge kelmegendikten, memleket bul máselege qaıyra soǵýǵa májbúr bolyp otyr.

Dollardyń yqpalynan shyǵýǵa múddeli emes

Qaltalylardyń kópshiligiAQSh valıý­tasynyń yqpalynan shyǵýǵa múd­deli emes deýge bolady. Sebebi eksport­tyq jáne ımporttyq saýda sattyqta dollarǵa basymdyqtyń berilýi olarǵa tıimdi. Halyqaralyq kelisim boıynsha álemdegi kez kelgen syrtqy saýda prosesi AQSh dollarymen jasalýy tıis. Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń bazalyq derekterinde eýroaı­maq­taǵy óndiristiń quldyraýy óziniń tómengi shegine jetkeni aıtylǵan. Bul qarjy naryǵyndaǵy lıberaldy mone­­tarly saıasat pen qundy qaǵazdar nary­ǵy­nyń jandaný fazasyna aýysa bas­ta­ǵa­nyn kórsetedi.

I.Isaev Reseı ekonomıkasynyń basty makroekonomıkalyq kórsetkishteri, ShOB-tyń deńgeıi men ekonomıkanyń ósimine yqpal etetin mańyzdy sheshimder EAEO sheńberinde nemese Reseımen bir mezgilde qabyldanǵany durys eken­di­gine nazar aýdarý qajettigin de aıtyp ótti. Mysaly Reseıde salyq saıa­satyna qatysty biraz jańalyqtar bar. Bizde de bızneske qatysty salyq jeńil­detildi. Onyń sózine qaraǵanda, Reseı AQSh nemese Batys elderiniń qysy­myn saýatty qarjy júıesimen emes, ShOB-tyń, ulttyq kapıtaldyń áleýetimen álsiretýge tyrysyp jatyr. De­mek bizge de ishki múmkindigimizdi taǵy da bir shıra­typ alatyn kez keldi. Ishki múm­kin­di­gi­mizdi shıratýdyń bir joly – ult­tyq va­lıýtamyzdy Swop báse­ke­si­ne da­ıyn­daý.

ALMATY