Tour de Mańǵystaý

Keıingi jyldary Mańǵystaý oblysynda týrızm salasy óte qarqyndy damyp keledi. Tipti pandemııa ýaqytynda Kaspıı jaǵasyndaǵy aımaqqa kelý­shiler sany kúrt artqan. Bul óz ke­zeginde oblys týrızmin damytýǵa den qoıý keregin ańǵartady.

Aqtaý bizdi kún shýaǵymen jaıdary qarsy aldy. Qala mańyndaǵy qonaqúıge turaqtap, áriptesterimizben erteńgi kúnniń josparyn bir pysyqtap aldyq. Ertesi kúni tańerteń asaı-múseıimizdi arqalaı artynyp-tartynyp, eki kúndik «Týr de Mańǵystaý» saparyn bastap kettik. Bizdiń jolymyz áýeli Aqtaýdan shyǵa beristegi – Qaraqııa oıpatyna tús­ti. Qaraqııa – teńiz deńgeıinen 132 metr tómen ornalasqan Qazaqstandaǵy eń tereń oıpat. Tereńdigi jaǵynan Iorda­nııa men Izraıl shekarasyndaǵy О́li teńiz, Qytaıdaǵy Turfan, Afrıkadaǵy Afar jáne Mysyrdaǵy Katar oıpatynan keıingi besinshi orynda turady. Áıgili zertteýshi Vasılıı Fedorovıch Qa­raqııa oıpatyn shóldiń mınıatıýralyq túrleri jınalǵan kishkentaı planetaǵa teńestirip, bylaı degen eken: «Taqyrdy kórý úshin О́zbekstanǵa, sorany kórý úshin Túrikmenstanǵa, al Gobı shólin kórý úshin Afrıkaǵa barýdyń qajeti joq. Mańǵyshlaqtaǵy Qaraqııa oıpatyna kel­seńiz, shóldiń barlyq túrin bir jerden tamashalaı alasyz».

Sondaı-aq Mańǵystaý tańǵajaıyp tabıǵatynan bólek, ǵajaıyp jeras­ty meshitterimen de maqtana alady. Biz eki kúndik týr barysynda Shopan ata jáne Shaqpaq ata jerasty meshitimen ta­nystyq. О́ńirdegi ár jerasty meshitinde bir áýlıe-ámbıe jerlengen jáne ol bel­gili bir nárseniń jebeýshisi bolǵan. Qa­zirgi ýaqytta Mańǵystaýda 20-ǵa jýyq jeras­ty meshiti tabylǵan. Dese de me­shit sany budan birneshe ese kóp bolýy múm­kin degen boljam jıi aıtylady. Osy oraıda oqyr­man tarapynan bul óńirde nege jerasty meshitteri kóp degen saýaldyń týyn­daýy zańdylyq. Sebebi, burynǵy zamanda qurylys materıaldary qazirgideı kóp bolmaǵan. Sondyqtan jer ústine meshit salǵannan, jerasty meshitterin soǵý áldeqaıda jeńil bolǵan. Ybyraı Altynsarınshe aıtar bolsaq, burynǵy óner-bilim bar jurttar tastan meshit salǵyzǵan.

Biz Qaraqııadan keıin Shopan ata me­shitine bas suqtyq (Shaqpaq ata jerasty meshitine sál keıinirek toqtalamyz). Pandemııaǵa baılanysty jerasty meshi­tine kóp adamnyń kirýine bolmaı­dy. Zııarat etýge ýaqytsha tyıym salyn­ǵandyqtan, shyraqshy kelgen qonaqtarǵa tez-tez quran oqyp, shyǵaryp salyp otyrdy. Meshitte Shopan atanyń ózi, áıeli, qyzy jáne jaqyndary jerlengen.

– Shopan ata baqtashy bolyp baıdyń qol astynda jumys istep júrgeninde oǵan baı: «Bir jyldan keıin qansha aq bas qoı shyqsa, sonyń barlyǵyn saǵan berip, aqyńdy tóleımin» degen eken. Kelisilgen ýaqyttan keıin Shopan atanyń qolynan myńdaǵan aq bas qoı shyǵady. Buǵan tańdanǵan baı «Malymnyń barlyǵyn berip qoıamyn ba?» dep kelisimdi taǵy bir jylǵa sozady. Biraq endi talap boıynsha qara bas qoılardyń sany boıynsha eseptesedi. Bir jyldan keıin de myńdaǵan qara bas qoı shyǵady. Sóıtip, Shopan atanyń beker adam emes ekenin túsingen baı oǵan qyzyn bergen. Osylaısha, Sho­pan ata qoıdyń piri atanǵan eken, – deıdi bizge gıd qyzmetin kórsetken Lıýdmıla.

Mańǵystaý tabıǵatynyń bir keremet núktesi – Qyzylkúp. Bir kezderi sý as­tynda jatqan qyzyl tústi bor taý. Sý shaıyp, bor qabattarynan osyndaı tylsym túzilis paıda bolǵan. Bul sulý­lyqqa Mańǵystaýdyń jeli de óz úle­sin qosqan. Onyń ásem tabıǵaty, erek­sheligi alystan kórinbeıdi. Jaqyn­da­ǵanda ǵana baıqalady. Jalpy, jer­gi­likti halyq bul jerdi «tıramısý» dep te ataı­dy. Shynynda bir qaraǵanda ıta­lııa­lyqtardyń osy bir tátti taǵamyna uqsaıdy.

Mańǵystaýdaǵy mádenı muralardy keńinen nasıhattaý úshin aımaqta tutas bir etnoaýyl boı kótergen. Etnoaýylǵa kelgen qonaqtar qazaqtyń dástúrimen tanysyp, ulttyq taǵamdarynan dám ta­tady, arnaıy týrıstik baǵyttar bo­ıynsha óńirdiń tarıhı jáne kórikti jer­lerin aralaıdy. Týrıst bolyp kórgen eki kúnniń ishinde «Kógez» etnoaýylymen de tanysýǵa múmkindik aldyq. «Kógez» etnoaýyly tabıǵaty tamasha jerde ornalasqan. Bir qaptalynda Sherqala, oǵan qarama-qarsy Aıraqty taýy jatyr. Eki taýdyń eteginde ornalasqan etno­aýylda qaz-qatar tizilgen 25 kıiz úı men eki arnaıy qonaqúı bar. Týrısterdiń ózderin jaılaýda otyrǵandaı sezinýi úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan.

«Kógez» etnoaýylynda bir kún túnep, kelesi kúni Aıraqty taýlaryna qaraı bet aldyq. Taýdyń ústinen qaraǵanda bir jaǵynan aıǵa (jarty aıǵa) jáne attyń taǵasyna uqsaıdy. Jalpy, bul dalany Sha­manaı nemese Qamaldar alqaby dep ataı­dy eken. Jolaı Sherqala ta­ýyn alys­­­tan kórip óttik. Sherqalaǵa bir ja­ny­­nan qarasańyz uıqydaǵy arystanǵa uq­saıdy, kelesi jaǵynan qarasańyz kıiz úı­ge, tipti qolyn basyna qoıyp, aıaǵymen qabyr­ǵany tirep turǵan adamǵa da uqsap ketedi.

Jalpy, Sherqala týraly erlik-das­tandar men ańyzdar halyq arasynda kóp taraǵan. Munda buryndary kóp taıpa mekendep, olar syrttan kelgen shapqynshylarmen únemi soǵysyp otyr­ǵan. Birde jaýdyń kóp áskeri kelip, olarǵa qarsy turar shamalary bolmaǵan soń jergilikti halyq osy taýdyń ishine jasyrynǵan. Taýda jerasty joly men úńgirler kóp bolǵany sonshalyqty, keı­bir jerasty meshitteri jerasty jol­dary arqyly bir-birimen baılany­syp otyrǵan. Jerasty jolymen adamdardyń júrip-turǵany bylaı tursyn, túıe de emin-erkin ótetin bolǵan eken. Sóıtip, bú­­kil taıpanyń úlken shal-kempirleri men áıel, balalary osyndaǵy úńgirge ty­ǵylǵan da, áskerge jaramdy jigitteri aýy­lyn qorǵaý úshin jaýlarmen sońyna de­ıin kúresken. Arada bir aı, eki aı ót­se de, aýyl turǵyndary sol úńgirden shyq­paı qoıǵan. Jaýlar úńgirde osynsha ýaqyt ashtan qatpaı, qalaısha jasy­rynyp jatyr dep tańǵalady. Al kóshpendiler únemi as-sýyn ózderimen birge alyp júretinin olar qaıdan bil­sin?! Jaý áskeri taıpa sarbazdaryn qy­ryp salǵan soń úńgirdiń kiretin-shy­ǵatyn joldaryn tekserip, áıelder men balalardyń qaıda ketkenin tappaı álek bolady. Osy ańyz boıynsha halyqtyń sondaı batyrlyǵy, aýyl jigitteriniń kóp áskerden qaımyqpaı, aqtyq demi qalǵansha kúreskenine tánti bolǵan ke­ıingi jurt taýdy Sherqala dep ataǵan desedi.

Al arheologtar men ǵalymdardyń boljaýynsha, XII-XIV ǵasyrlarda munda kerýen saraı bolǵan jáne ol Sherqala dep atalǵan. Uly Jibek joly osy jerden de ótip, teńizge qaraı jalǵasqan. Al kerýen saraılar jaý tutqıyldan shabýyl jasaı almas úshin teńizge jaqyn nemese ashyq jerlerge soqqan degen nusqa da ras bolýy múmkin.

Mańǵystaýdyń týrısterge usynar taǵy bir tartýy – Torysh domalaq sharlar alqaby. Munda tastardyń dop-do­malaq bolǵany sonsha, bireý asa yj­da­ǵattylyqpen ádeıi qolmen jasap qoı­­ǵandaı áser qaldyrady. Tastardyń paı­da bolýyna baılanysty jergilikti ha­lyqtyń mynadaı qyzyq ańyzy bar. Osyn­da qonystanǵandar men syrttan kel­gen jaý arasynda jıi soǵys bolyp, jaý áskeri kúsheıe bergende turǵyndar ala­qan jaıyp, Qudaıdan kómek suraıdy. Qudaı jergilikti halyqtyń tilegin qabyl etip, jaý áskerin tasqa aınaldyryp ji­bergen desedi.

Al ǵylymı nusqaǵa sener bolsaq, áıgili arheolog Vasılıı Tarasenko jer asty úńgirlerindegi tastar myńdaǵan jyl boıy úńgir ishimen domalap úlkeıe bergen. Keıin elektrorazrıad (naızaǵaı sııaqty) bolǵanda jarylyp syrtqa shyǵyp qalǵan. Al otandyq arheologtardyń pikirinshe, 5 mln jyl burynǵy Tetıs muhıtynda výlkan atqylap, jer silkinisi bolyp, sodan muhıt sýy tartylyp, jer paıda bolǵan. Muhıt astynda tirshilik etken jándikterdiń barlyǵy qyrylyp qalǵan soń teńiz jándikteriniń syrtyna topyraq jabysyp, ony jańbyrdyń sýy sha­ıyp, jel qaıta qurǵatyp osyndaı sharlar paıda bolǵan. Iаǵnı topyraq-sý-jel fı­zı­kalyq úderisi arqyly mıllıondaǵan jyl­da jándikterdiń syrtynan osyndaı sharlar paıda bolǵan.

Bizge jol nusqaǵan gıd olardy rasynda výlkannan qalǵan tastar bolýy múmkin dep esepteıdi. Sebebi, tastardyń syrty tep-tegis, balyqtyń, ulýdyń syrtyna topyraq jabysty deýge kelmeıdi. Basqa eki nusqada dál mundaı dop-domalaq tas­tar paıda bolmaıtyn tárizdi. Bul shar­lardyń ǵylymı ataýy – konkresııa. Al konkresııa sóziniń maǵynasy – tartylys degendi bildiredi. Tastardyń ishinde Mendeleev kestesindegi elementterdiń barlyǵy kezdesedi. Shynynda tastarǵa qarasańyz bir-birine tartylyp, jabysyp turǵandaı kórinedi.

Bul aımaqqa alǵash kelgen shetel­dikter «Qudaı-aý, myna jerde alyp adamdar boýlıng oınap, sharlary qalyp qalǵan tárizdi ǵoı» dep te qaljyńdaıdy eken. Mundaǵy tastarǵa zer salyp qara­sa­ńyz, árqaısysynan ártúrli beıneni kóresiz. Máselen, bir tas júrip bara jat­­qan tasbaqaǵa uqsasa, ekinshisi – sańy­raýqulaqqa uqsaıdy. Tipti ishinde Mysyrdaǵy áıgili Sfınkske uqsaıtyny da bar. Onyń bir ereksheligi, qaı bury­shynan qarasańyz da bastapqy kórinisinen esh aınymaıdy.

Dese de mundaı shar alqabyn tek Qazaqstannan ǵana emes, álemniń túrli elderinen kezdestirýge de bolady eken. Máselen, Argentınanyń San-Hýan pro­vınsııasynyń soltústiginde or­na­lasqan aı alqabynan, AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyndaǵy muhıt jaǵa­laýynan, sonymen qatar tas sharlar 2014 jyly О́zbekstannyń Jızaq oblysyndaǵy Ka­rangýl aımaǵynan da tabylǵan eken. Ǵalymdar bul shar tastardyń qalaı paıda bolǵanyn áli kúnge deıin taba almaı, bas qatyrýda.

Eki kúndik saparymyzdyń sońǵy núktesi – Túpqaraǵan aýdany, Taýshyq eldi mekeninen 40 shaqyrym soltústik-batys baǵyttaǵy Ońǵazy taýynyń ete­ginde ornalasqan Shaqpaq ata jeras­ty meshiti boldy. Joǵaryda aıtyp ótke­nimizdeı, Mańǵystaýdaǵy ár jerasty meshitinde bir áýlıe-ámbıe jerlengen jáne ol belgili bir nárseniń jebeýshisi bolǵan. Shaqpaq ata aýrý adamdar, qart­tar men bala tilep júrgen áıelderdiń jebeýshisi bolǵan desedi. Munda sol adamdar dertterine shıpa tilep, jıi kelip turady eken.

Jerasty meshitine kireberistegi qa­­byrǵada túrli petroglıfter men sý­­­retter beınelengen. Olar X-XIV ǵa­­­syr­dan, ıaǵnı meshit soǵylǵan kezden beri áýelgi qalpyn buzbaı keledi. Sol dáýirdegi adamdar ózderiniń sezim­derin, oılaryn, shyǵarmashylyǵyn jar­­tastarǵa, úńgirlerge beınelep damytyp otyrǵan. Qabyrǵadaǵy beınelerden janýarlardyń, atap aıtqanda, gepardtyń, attyń sýretin baıqaýǵa bolady. Sol zamanda bul mańda gepard óte kóp bolǵan, ony qazir de kezdestirýge bolady. Janýarlardan bólek, munda túrli jazýlar men adamnyń alaqany beınelengen. Jergilikti turǵyndar alaqan jyn-shaıtandardan qorǵaıdy dep sengen. Sondaı-aq bes saýsaq musylmandardyń bes ýaqyt qulshylyq etetinin bildirgen.

Shaqpaq ata meshitiniń qalaı soǵyl­ǵany týraly naqty anyqtama, úzildi-kesildi baılam joq, tek túrli ańyz­dar aıtylady. Ańyz boıynsha bir kezderi teńiz jaǵasyndaǵy Sarytas degen qalada saraı soǵatyn Shahmardan esimdi sheber ómir súrgen. Ol saraı so­ǵatynymen qatar myqty jaýynger de bolǵan. Semseriniń jarqyly jan-jaqqa shashyrap tura­tyn bolǵandyqtan ony jergilikti halyq Shaqpaq dep atap ketken eken. Ol «men osyndaı keremet saraılar saldym, olar urpaqtan urpaqqa beriledi, jyldar boıy saqtalady» dep oılaıtyn. Biraq sheberdiń saraıyna kóz tikken jaýlary ony ózderimen birge alyp ketip, oǵan saraıdyń ornyna meshit salýdy buıyrady. Biraq meshittiń bar ekenin eshkim bilmeıtindeı, kórinbeıtindeı bolýy kerek degen talap qoıady. Shaqpaq jaýlaryna saraıynyń ne úshin unamaı qalǵanyna tańǵalyp, meshit soǵýdan bas tartady. Sóıtip, ony jaýlary kóp jyl boıy zyndanǵa qamap tastaıdy. Tas qarańǵy jerde jatqandyqtan janarynyń nári taýsylyp, soqyr bolyp qalady. Arada birneshe jyl ótip, ol zyndannan bosatylady. Shyǵa salysymen «men qaı jerde qatelik jibergenimdi túsindim» dep aıqaı salady. «Men jerden tastardy alyp, jerge saraı salǵan ekenmin. Endi tasty jerden ajyratpaı, jerdiń ishine saraı salamyn» deıdi. О́zimen birge 4 shákirtin ertip alyp, Ońǵazy taýynyń etegine keledi. Sóıtip, tórt shákirtine árqaısyń meshittiń bir-bir bólmesin ózderiń qalaǵandaı soǵyńdar deıdi. Meshittiń kireberisin salǵan birinshi shákirti jaryq anyq túsip turatyndaı etip salady. Ekinshi shákirti balalardyń saýat ashýy úshin medresege arnalǵan bólme soqqan. Úshinshisi arnaıy qulshylyq bólmesin turǵyzady. Tórtinshi shákirti 9 sharshy metr bolatyn tórtinshi keńesý bólmesin, al ortadaǵy kıiz úı pishinindegi besinshi bólmeni Shaqpaq atanyń ózi soqqan. Ol tóbeni sary túske boıap, qyzyl juldyzdardy beınelep qoıǵan. Shaqpaq ata bólmede jatqanda soǵan qarap kók aspandy, juldyzdardy elestetken eken.

Eki kúndik sapardan kórgen-bilgenimiz, oıǵa túıgenimiz osy boldy. Mańǵystaý topyraǵyna tabany tıip turyp, Bozjyra týraly bir-eki aýyz sóz jazbaǵany qa­laı dep oılap otyrǵan bolarsyzdar. Aqparattyq týr aıasynda Bozjyraǵa da baryp, sulýlyǵyn óz kózimizben kó­rip qaıttyq. Biraq Bozjyra týraly ma­qalamyzdy gazetimizdiń kelesi san­darynyń birinde tolyǵyraq baıandaı­myz.