Tarıhty tarazylaǵan týyndy

1930-1940 jyldary Qazaqstanda bolǵan stalındik qýǵyn-súrgin tarıhy, estelikter men qazirgi qoǵam­nyń stalınızm týraly uǵymyn sara­laǵan monografııaǵa tarıhshy­lar Juldyzbek Ábilhojın, Mı­haıl Akýlov, Záýresh Saq­taǵa­no­­va, zertteýshi jýrnalıst Eka­­te­rı­­na Kýznesova, jazýshy Iýrıı Sere­brıanskıı, mádenıet­taný­shy­lar Aleksandra Saı, Ma­rı­nı­ka Ba­banazarova, Gúldana Sa­faro­va jáne sýretshi Ásel Qadyr­hanova­lardyń eńbekteri engen.

Jınaq «Tarıh», «Zerde», «О́ner» jáne «Kórme» dep atalatyn bólim­der­den turady. Av­torlar aýyl sha­rýa­­shylyǵyn ujym­­dastyrý, ın­­dýs­trııalandyrý, máj­búrlep jer aýdarý, jappaı qýǵyn-súrgin jáne eńbekpen tú­zeý lagerleri kezin­degi zor­lyq-zombylyq, azap pen joq­shy­lyqtyń halyq jadynda qa­laı tańbalanǵanyn baıandaıdy. Ha­lyq­tyń rýhanı jaraqatyn óner qu­ral­dary arqyly kórsetýge talpynady.

Kitapqa kirispe jazǵan Brıtan ǵalymy Katrıona Kellı, bul eńbek­tiń artyqshylyǵy ártúrli etnıkalyq topty zertteıtin san taraý dástúrden qýat alǵan ǵalym­dardyń ortaq dıalogynda dep ba­ǵalaǵan.

– Jınaqta repressııa mehanızm­deriniń dańǵoılyǵy barynsha ashyq kórsetilgen. Tarıhı derttiń tabı­ǵatyn túsine otyryp, Eýropa men Eýrazııanyń aımaqtarynda týyn­daǵan, ulttyq maqsattar úshin azap shegýdi aqtaǵan «estelik soǵys­tarynan» aýlaq bola alamyz. Saıası qý­ǵyn-súrginniń jaǵymdy jaqtaryn ǵana atap, qalǵanyn joqqa shyǵarý ult­qa jasalǵan qııanat. Qazaqstanda tek jer aýyp kel­gender ǵana emes, jergilikti turǵyndar da jazyqsyz repressııaǵa ushyrady. Búgingi kúnge deıin Almaty qalasynda tanymal jáne jaqsy saqtalǵan aýdan bar, ol bastapqyda NKVD sheneýnikterine arnap salynǵan. О́tkenge salaýat aıtyp, jarqyn jetistikterge qol sozý úshin jas urpaq óziniń tarıhyn tanyp, týǵan halqyna jasalǵan ók­temdikti bilýi kerek. Bul olardy qanattandyrady ári jigerli bolýǵa jeteleıdi, – deıdi Katrıona Kellı.

Jınaqtyń ekinshi bólimi Qazaq­stanǵa deportasııalanǵan polıaktar men koreıler týraly baıandalsa, «О́ner» bóliminde QarLagtyń sýret­shileri jaıly keńinen aıtylady. Al qory­tyndy bólimde sol dáýirdiń únin dál bederlegen kórme materıaldary usynylyp, taqyrypty asha túsken.

Almaty mýzeıinde 28 qarasha men 22 jeltoqsan aralyǵynda «Jadyńnan óshpes» ujymdyq mono­grafııasyndaǵy zertteý­ler­ boıynsha kórme ashyldy. Jo­ba Soros-Qazaqstan qorynyń «Adam quqyqtary» jónindegi baǵdar­lama­synyń qoldaýymen júzege asqan.

ALMATY