Otyrar qalashyǵy Jańǵyrtý jumystary qalaı júrgizilip jatyr?

Kon­ferensııada synı pikir­lerge qa­tysty, ıaǵnı restavrasııa ju­mys­taryna baılanys­ty kóz­qarastar aıtyldy. Reti­men baıan­dasaq. Mádenıet jáne sport mınıstrligine qaras­ty Oty­rar memlekettik arheo­lo­­gııa­lyq qoryq-mýzeıi Tuń­ǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» men «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda ǵulama Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna oraı «Sapar ortalyǵy» ekspozısııasy men ál-Farabı zalyn ashty.

Sonymen qatar osy is-shara aıa­synda «Otyrar keshe, búgin, erteń: týrıstik jáne zertteý bo­­la­shaǵy» taqyrybynda respýb­lıkalyq ǵylymı-tájirı­belik onlaın-konferensııa uıym­dastyrdy. Elimizdiń arheo­logııa salasyndaǵy jetistik­terimen tanystyrý, arheologııa es­kertkishterin zertteý, saqtaý taqyrybynda tájirıbe almasý, Otyrardaǵy restavrasııa nátıjesimen bólisý maqsa­tyndaǵy is-sharaǵa Mádenıet jáne sport mınıstrligi Máde­nıet jáne óner isteri departa­mentiniń dırektory Kúmis Seıitova, eli­mizdiń belgili arheo­log-ǵalymdary, tarıhshylary men ǵy­ly­mı-restavrasııa sala­syndaǵy maman­dar qatysty.

Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda: «Ejelgi Oty­rar qalasynyń birqatar nysandaryn – úıleri men kóshelerin, qoǵamdyq oryndaryn, sý qubyrlaryn, qala qamalynyń qabyrǵalary men taǵy da basqa jerlerin ishinara qalpyna keltiretin týrıstik joba da qyzyqty bolmaq. Osynyń negizinde bilimdi dáripteýge jáne týrızmdi da­my­týǵa basa mán berilýi qajet», dep Oty­rar tarıhyn zertteý, qalpyna keltirý máse­lelerine qozǵaý salǵan edi. Osy oraı­da bıyl Prezıdent Ákimshiliginiń tap­syrmasymen Otyrar qalashyǵyn qal­pyna keltirýge ba­ǵyttalǵan aýqymdy ju­mystar bas­­taldy. Konferensııa barysynda qala­shyqtaǵy ǵylymı-restavrasııa ju­­mystarymen «Qazqaıtajańartý» uıy­my bas dırektorynyń mindetin atqa­rýshy Qanat Tuıaqbaev tanystyryp, jobanyń túpki maqsaty tarıhı jáne mádenı eskertkishterdiń uzaq merzimge saqtalýyn qamtamasyz etý ekenin atap ótti. Otyrar qalashyǵyndaǵy atqarylyp jatqan jumystarmen tanysýǵa kelgen ǵalymdar Zeınolla Samashev, Jáken Taımaǵambetov, Búrkitbaı Aıaǵan, Zııabek Qabyldınov jáne ózge de zertteýshiler tarıhı-mádenı mura obektileriniń tarıhı shynaıy qabatyn saqtap qalý mańyzdy ekenin jetkizdi. Máselen, tarıh ǵylymynyń doktory, arheolog Zeınolla Samashev: «Otyrartóbedegi atqarylyp jatqan restavrasııa jumys­taryn Máde­nıet jáne sport mınıstrligi tarapynan ǵalymdarmen birlesken keńeste qara­dyq. Birinshiden, áleýmettik jelide syn-pikirlerdiń birjaqty aıtylyp jat­­qany baıqalady. Ekinshiden, bul – 3 jylǵa arnalǵan úlken joba. Atqarylǵan jumys jobanyń bastamasy ǵana. Ketken kemshilikterdi aqyl­dasyp, keńesip sheshýge bolady. Bul jerde restavratorlar men arheologtar birlese jumys isteýi tıis. Olar bir­lesip jumys istese, aıqaı-shýsyz usaq-túıek kemshilikter joıylady. Ol jerde óreskel qatelikterdiń bolǵanyn kórmedim. Sol jerde birge bolǵan mınıstrlik ókilderi, arheolog-ǵalymdar, restavratorlarmen birge qarap, osyndaı qorytyndyǵa keldik. Osy jobany jasaýshy, júzege asyrýshylarmen de kezdesip, qurylystarynyń júrgizilý tártipteri týraly mán-jaıǵa qanyq boldyq. Otyrar obektilerin qalpyna kel­tirý jumysynda paıdalanylyp jat­qan qyshtar qazirgi qurylysta jappaı paıdalanatyn kirpishter emes. Olar zertteý nátıjesinde qol jetkizgen kóne tehnologııamen qazirgi kezeńde jasalǵan qyshtar. Bul rette qysh jasaý tehnologııasymen qatar tarıhı kezeńderdiń standarttary eskerilgen. Atqarylyp jatqan jumystar týrısterdiń qyzy­ǵý­shylyǵyn týdyratyndaı etip jasalýda. Sondyqtan negizsiz aıqaı-shý shy­ǵarýdyń keregi joq. Biz bul sózdi bireýdi qorǵaý úshin aıtyp jatqan joqpyz. Bul – ǵylymı ne­gizde jasalǵan, ǵalymdarmen, restavratorlarmen birigip sheshken sheshimimiz. Ǵalymdardyń jınalyp, Otyrar qala­jur­tyndaǵy jumystardy óz kózimen kórip, osyndaı sheshimge kelgeni durys boldy», dep óz pikirimen bólisti. Al tarıh ǵylymynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, arheolog-ǵalym Jáken Taımaǵambetov Otyrar qalashyǵynda ǵylymı negizdemelermen ázirlengen jáne óte tyńǵylyqty daıyn­dal­ǵan keń aýqymda jumystar atqarylyp jatyr dep baǵalaıtynyn jetkizdi. «Ju­mys barysynda kóne tehnologııa­men ázirlengen qyshtar paıdalanylýda. Al ishki montajdaý, rekonstrýksııa­­­laý kezinde paıdalanylǵan qazirgi zamanǵy kirpishter sylaqtyń astynda qalyp, kózge kórinbeıdi. Rekonstrýksııa jasalǵan úılerdiń ıntereri túpnusqa kúıinde saqtalyp otyr. Sondyqtan men arheologtarmen birlese jumys istep jatqan «Qazqaıtajańartý» mekeme­siniń jumysyna oń baǵa beremin. Al jumys prosesinde týyndaǵan usaq-túıek kemshilikterdi joıýǵa bolady. Jal­py arheologtarmen birlesip ǵylymı ne­giz­de júrgizilip jatqan jumystyń ba­ǵy­ty durys. О́z kezeginde Otyrardyń kelýshilerge usynary kóp, týrısterdi tar­týǵa yqpaly zor dep bilemin», dedi J.Taı­maǵambetov.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Osydan biraz jyl burynǵy Oty­rar­dyń jaı-kúıin esine alǵan tarıh ǵylymynyń doktory, professor Búr­kitbaı Aıaǵan restavrasııa ju­mys­­taryna kóńili tolatynyn aıtty. «Bastysy tarıhı jədigerler saqtalyp, aýqymdy jumys jalǵasýda. Otyrardan keıin Saýran qalasynda boldym. Qazba jumysy onda da júrip jatyr. Endigi negizgi məsele sol eskertkishterdi saq­tap qalýda», dedi ǵalym. Al «Qaz­qaı­tajańartý» RMK ǵylymı-zertteý jáne jobalaý fılıalynyń dırektory Sádýaqas Aǵytaev ǵylymı-restav­ra­sııalaý jumystarynyń zańnama jú­zin­de bólinetin birneshe túrine jekeleı toqtaldy. Konservasııalaý, restavrasııalaý, qaıta jasaý, jóndeý, be­ıim­deý syndy óndiristik jumystarǵa tú­sinikteme bergen fılıal dırektory Otyrar qalashyǵyndaǵy barlyq jumysta tıisti talaptar barynsha saq­ta­latynyn málimdedi. «Onyń ishinde ǵylymı-restavrasııalaý jumystarynyń ádisteri árqıly jáne bul rette álemdik tájirıbege de nazar aýdaramyz. Otyrar qalashyǵyndaǵy ǵylymı-restavrasııalaý jumystarynda ejelgi tehnologııamen ázirlengen qyshtar paıdalanylýda. Álemdik tájirı­bede restavrasııa kezinde qazirgi kirpishterdi paıdalanyp ta jatady. Biraq olar eskertkishtiń syrt­qy tarıhı kelbetine múldem áser etpeıtin ishki nyǵaıtý, montajdaý ju­mys­tarynda ǵana qoldanylýy múmkin. Oty­rar qalashyǵyn qalpyna keltirý jumystary barysynda onyń bıiktigi tarıhı bıiktigimen teń. Bul rette ǵylymı-restavrasııalaý jumystarynyń ádisine saı onyń qurbandyq qabaty (jertvennyı sloı) joǵarǵy jaqtan 7-8 qatar bolýy kerek. О́ıtkeni jaýyn-shashyn, qar osy qatardan ótedi. Astynan da osy 7-8 qatar jer asty sýynyń kóterilýine oraı sáıkestendirildi. Al ortasyndaǵy on shaqty qatar amortızator esebinde ishtegi ylǵaldy syrtqa shyǵaryp turý 1 jáne 1,5 metr astyndaǵy túpnusqany saqtaý úshin eń qolaıly bıiktik dep esepteımiz. Berdibek saraıynda jalpy óndiristik kirpishter paıdalanylmaǵan. Nysanda qoldanylyp jatqan materıaldar «Qaz­qaı­tajańartýmen» ǵalym­dardyń kóp jyldyq eńbeginiń nátı­je­sinde ázirlengen qyshtar. Qysh­tar­dy ázirleý kezinde tehnologııadan ózge onyń quramynda paıdalanatyn qum-tas-topyraqtardyń da tys jerden bolmaýy qadaǵalanady. Sebebi erte kezeńde qurylys materıaldary alys­tan jetkizilmegen. Osy oraıda jergilikti qum-topyraqtardyń quramy da baqylaýdan ótti. Qazir Otyrar qalashyǵy IýNESKO-nyń aldyn-ala tizimindegi nysan bolýyna oraı ol jerde qandaı da jumystar júrgizýge bolmaıdy degen pikir aıtylyp júr. IýNESKO-nyń Búkilálemdik murany qorǵaý kon­vensııasynda ár mem­leket óziniń qaraýyndaǵy tarıhı-mádenı mura nysandaryn zertteýge, ǵylymı jumystar júrgizýge qu­qy­ly delingen. Al biz óz tarapymyzdan Otyrar qalashyǵynda konvensııanyń qa­ǵıdattaryna qaıshy keletin jumys júrgizýden aýlaqpyz. Barlyq jumys ǵylymı derek, tá­­jirıbe, ǵalymdardyń pikiri men arnaıy keńesterde talqylaý negizinde júrgiziledi. Ǵylymı-restav­ra­sııa eskertkishterdi saqtap qalýdyń birden-bir joly. Osyndaı jolmen aýtenttik materıaldarmen qalpyna kel­ti­rilgen obektilerde klımat, antro­po­­gendik yqpaldarǵa baılanysty eskert­kish­tiń qazir jasalyp jatqan qabaty buzylsa da, keleshek urpaqqa onyń astyndaǵy kelesi ejelgi tarıhı mádenı qaba­tynyń jetýin qamtamasyz etip otyrmyz. Osy jyly Otyrar qalashyǵyndaǵy ju­mystar qalashyqtyń HII-HIH ǵasyr aralyǵyndaǵy soltústik jáne oń­tústik qaqpalaryn, ejelgi tur­ǵyn kvar­taldaryn, meshit, monsha, magıs­­traldy kóshe, qysh sheberhanasy, bekinis qabyrǵalaryn qalpyna keltirý baǵyttarynda júzege asyrylyp otyr», dedi S.Aǵytaev.

Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri depar­ta­men­ti­niń dırektory Kúmis Seıitova jıyn nátıjesinde Otyrar qalajurtyndaǵy ju­mystarǵa arheolog-ǵalymdar, ta­rıh­­shylar oń baǵasyn bergenin atap ótti. Ǵalymdarmen birlesip ótkizgen ǵylymı keńeste Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi janynan metodıkalyq keńes qurylǵanyn jet­kiz­di. Sondaı-aq konferensııa barysynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men Otyrar mem­lekettik arheologııalyq qoryq-mýze­ıi ózara yntymaqtastyq kelisimge qol qoıdy. Memorandýmnyń maqsaty – bir­les­ken mádenı baǵdarlamalardy, semınar, konferensııa, ǵylymı-zertteý ju­mys­taryn júrgizý.

Túrkistan oblysy