Sýretter Alıbek Qoılaqaevtyń arhıvinen alyndy
Konferensııaǵa onlaın rejimde qatysqan Senat depýtaty, zań ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qul-Muhammed, túrki halyqtarynyń batyrlyq epostaryn zertteýshi nemis professory Karl Raıhl, Ý.Alıev atyndaǵy Qarashaı-Sherkesh memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Násiphan Súıinova, jazýshy, dramatýrg Ánes Saraı edigetanýdyń jańa baǵyttary boıynsha usynystaryn bildirdi. Oblys ákimi Ońdasyn Orazalın Noǵaıly dáýiriniń muralaryn zertteý maqsatynda jergilikti ólketanýshylar men tarıhshylar júrgizetin etnografııalyq ekspedısııalar qorytyndyny «qandaı jaǵdaı bolsa da, ǵylymı negizge keltirip, dáleldi túrde aıtý kerektigin» eskertti. Sondaı-aq el arasynan Noǵaıly batyrlaryna qatysty shejirelerdi júıeleý, muraǵat materıaldarymen jumys, el ishinde aıtylatyn belgisiz jyrlardy jınaqtaý, Noǵaıly dáýiriniń qaharmandyq dastandaryn jatqa aıtýdan mektep oqýshylary arasynda saıystar ótkizý jónindegi usynystar maquldandy. Sonymen edigetanýdyń qazirgi baǵyty qandaı bolýy kerek?
100 batyrdy túgendeýge bolady
«Tanystyrylyp otyrǵan «Er Edige – Noǵaıly dáýiriniń jyry» albomy Edige – Nuraddyn – Keıqýat – Musahan – Oraq-Mamaı – Jańbyrshyuly Telaǵys bólimderi boıynsha júıelenip, elimizdiń eń ataqty jyrshy-jyraýlary oryndaýynda ózara rettilikpen ornalastyrylǵan. Dastanǵa arqaý bolǵan keıipkerlerdiń bári de Edige bıdiń balalary, nemere-shóbereleri. Noǵaı Ordasynyń bıleýshisi – Edige bı men onyń nuraddinderi men keıqýattaryna degen halyqtyń qurmeti kóptegen mıftik saryndarmen, folklorlyq júıelermen ásireleýshi úlken dastandarǵa aınalsa da, báriniń túp qazyǵy – Noǵaı Ordasynyń ulys bıi men onyń urpaqtaryna kelip tireledi», dedi Muhtar Qul-Muhammed. Túrki halyqtarynyń eń qadirli, eń qurmetti, eń kóp taraǵan dastanynyń qazaq halqynda 20-dan astam nusqasy saqtalǵan. Qaraqalpaq, tatar, bashqurt, noǵaı jyrlaryn biriktirgen kezde «Er Edige» bastaǵan Noǵaıly dastandarynyń sany 70-80-nen asyp ketedi.
Kúrleýit qypshaq jyrlaýyndaǵy «Edige» dastanyn qazaqta tuńǵysh ret hatqa túsirgen Shoqan Ýálıhanov bolsa, odan keıin Tomsk ýnıversıtetin bitirgen jas ǵalym Qanysh Sátbaev 1927 jyly jyrdy jeke jınaq etip bastyrdy.
Senator Aqtóbe albomynda Noǵaıly dastandary «Edige» men «Qyrymnyń qyryq batyrymen» shektelip qalmaı, Qazannyń qarasha bekteri – Nárik, Shora batyrlarmen jalǵasqan jyrlar legi de utymdy ornalastyrylǵanyn ataı otyryp, osy jumystardyń ári qaraı jalǵasqany durys degen pikir aıtty. Onyń pikirinshe, keleshekte Er Edige men onyń tikeleı urpaqtaryna baılanysty jyrlardy bir mýzykalyq jınaqqa, Qyrymnyń qyryq batyrynyń quramynda esimderi atalatyn jeke-dara batyrlar týraly jyrlardy derbes jınaq etip qurastyratyn ýaqyt jetti. Osylaısha, bárin júıelegen ýaqytta Noǵaıly dáýiriniń júzdegen batyrynyń ómir tarıhyna arnalǵan ensıklopedııalyq dastandarymyz shyǵa keledi.
Noǵaıly jyrlarynyń mektebi
Noǵaıly jyraýlary mektebi men onyń zerttelýine qatysty tujyrymdar da aıtyldy. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Ánes Saraı sóziniń basyn qazaq dastandaryn jazbalaý jumysy Shoqan Ýálıhanovtan bastalatynyn, «Noǵaıly – qazaq halqynyń altyn ǵasyry» edi dep baǵalaǵan Shoqannyń Noǵaılynyń tarıhyn, poezııasyn, jyraýlyq ónerin, kúı-dastandaryn óte jaqsy bilgenin aıtty. «Isi qazaqta tuńǵysh ret Shoqan 1841 jyly Amanqaraǵaı okrýginiń aqyny, qypshaq Jumaǵuldan «Edige» men basqa da jyr-dastandardy jazyp alyp, orys tiline aýdaryp bastyrdy. Noǵaılynyń qoǵamdyq-saıası ómirindegi dúmpýleri áserinen halyq arasynda jeke-dara paıda bolǵan genealogııalyq «Alpamys», «Er Qosaı», «Er Kókshe» epostary – shejirelik dastandar», dedi. Zertteýshi osydan keıin qazaq arasynda Noǵaıly jyrlaryn óltirmeı aman alyp qalǵanymen qoımaı, ómirsheń etken mektepterge toqtaldy. «Munyń eń basynda – Abyl, Nurym, Qashaǵan, Qalnııaz, Qarasaı bastaǵan Mańǵystaý mektebi tur. Ekinshisi – Álim jyraýlarynyń mektebi. Bul , Úki jyraýdan bastalyp, Jaskeleń – Bekbergen – Baqy –Terlikbaı – Bitegen – Nurpeıis sııaqty jyraýlar kiredi. Osy toptyń ishindegi Nurpeıis jyrlaǵan «Qobylandy» jyry – epostyq poezııa shyńdarynyń biri dep baǵalaýǵa bolady. Úshinshi top – Marabaı bastaǵan tamanyń jeti jyraýy. Marabaı «Er Tarǵyndy» klassıkalyq deńgeıde jyrlady. Tórtinshisi –Jıembet jyraý urpaqtary», dep sózin túıindedi Ánes Saraı.
Noǵaı «Edıgesi»
Ýmar Alıev atyndaǵy Qarashaı-Cherkes memlekettik ýnıversıtetiniń qarashaı-balqar jáne noǵaı fılologııasy kafedrasynyń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Násiphan Súıinova KSRO-nyń túrkitildes halyqtarynyń ortaq rýhanı murasynyń zerttelýine jan-jaqty toqtaldy. Noǵaıdyń batyrlar jyrynyń eń syılysy – «Edıge jyry» HIV-HVII ǵasyrlar arasynda, Altyn Orda memleketiniń kúni batyp bara jatqanda, Noǵaı ordasy memleketiniń saıası qalyptasýy kezinde paıda bolǵan epostyń qaıta oralýyna baılanysty noǵaı ǵalymdarynyń atqarǵan jumystaryn baıandady. Qazaq ǵalymdarymen tyǵyz baılanysta jumys isteıtin noǵaı ǵalymy bylaı dedi:
«1991 jyly Daǵystannyń Terekli mektep aýylynda tuńǵysh ret Noǵaı Ordasy men «Edıge» eposynyń 600 jyldyǵy atap ótildi. Osynda «Noǵaı Ordasy damýynyń tarıhı-geografııalyq aspektileri» taqyrybynda ótken ǵylymı konferensııada folklortanýshy-ǵalym Áshim Sıqalıev 1957 jyly Kýbandaǵy Toqtamys aýylynda Ysqaq Qumyqovtan jazyp alǵan «Edıge batyr» jyrynyń noǵaı nusqasy shyrqaldy. 2016 jyly Máskeýdegi «Naýka» baspasynan «Edıge. Nogaıskaıa epıcheskaıa poema» jyr jınaǵy jaryq kórdi. Buǵan Edıge jyrynyń noǵaı halqynyń arasynda saqtalǵan 12 nusqasy engizildi. Osy toptamany aǵylshyn ǵalymy A.Hodzko 1830 jyly Astrahan noǵaılarynyń arasynan jazyp alyp, 1842 jyly Londonda aǵylshyn jáne parsy tilderinde jarııalaǵan «Edıge» dastanynan bastalady. Budan basqa Semenovtyń Qyrym dalasy noǵaılarynan, M.Osmanovtyń Kaspıı boıy noǵaılarynan, I.Berezınniń qumyq noǵaılarynan jazyp alǵan nusqalarymen birge, Kavkaz soǵysy kezinde Túrkııaǵa qonys aýdarǵan erli-zaıypty Emıre men Mahmudtan túrik ǵalymy Shaǵataı jazyp alǵan nusqasy, Rýmynııadaǵy Dobrýdja ólkesinde turatyn noǵaı arasynan jazylǵan dastandar kirdi.
Jyry bar da, jyrshysy joq
Qaharmandyq dastandardyń negizgi jelileri jyrshy-jyraýlarymyz urpaqtan-urpaqqa amanattap kelgen soń saqtalyp, ár óńirdiń ózindik saz-maqamyna ıe mektepteri qalyptasty.Bizdiń jyraýlarymyzdyń dáýreni júrip turǵan orta ǵasyrlarda Eýropanyń jyraýlary – trýbadýrlar da óz elinde tanymal edi. Olar bizdiń ortaǵasyrlyq aıbatty da rýhty jyraýlarymyzdyń zamandastary bolatyn. «Alaıda Eýropa klassıkalyq mýzykanyń qurbany bolyp ketti de, dástúrli ónerin óltirip jiberdi. Fransýz jurtynda sońǵy trýbadýr osydan 150 jyl buryn ómirden ótti. Onyń jyrlaryn búginde fransýzdar men nemis halqynda eshkim jyrlamaıdy. Umytyldy. Eýropa muraǵattarynda «kóshe mýzykanttary» dep aıdar taqqan trýbadýr jyrlarynyń mátinderi saqtalsa da, ony jyrlaıtyn jyrshysy joq. О́ıtkeni qalaı jyrlaýdy bilmeıdi. Olar sońǵy kezderi trýbadýrlarynyń joǵalǵan izderin tabý maqsatynda Orta Azııa elderindegi jyraýlyq ónerdi zertteýge kiristi», dep sózin bastaǵan Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, jyraý Almasbek Almatov Aqtóbe oblysynyń da qazir jyraýlarymen maqtanatyn jaǵdaıda emestigin ashyq aıtty. Sebebi Aqtóbe oblysyndaǵy mýzyka kolledji, óńirlik ýnıversıtette kásibı dástúrli mýzykany oryndaýshy mamandar daıarlanbaıdy. «Keshegi zamanda jyraýlar mektebiniń uıasy bolǵan Aqtóbe óńirinde bul dástúr úzilip qalǵandaı. Osy sharaǵa Edigeni jyrlaıtyn jyraý izdegende Aqtóbeden 3-4 jyrshy ǵana bel býyp shyqty. Munyń ózi dástúrli jyraýlyq ónerdiń shyn jaǵdaıyn kórsetedi. Másele dástúrli oryndaýshylar daıyndaýda kásibı mekteptiń jolǵa qoıylmaýynda dep oılaımyn. Bul jaǵynan qazirgi zamanǵy jyrshylar daıyndaýǵa Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda óńirlik ýnıversıtetiniń dástúrli jyr kafedrasy yqpal etip otyr. Qazir óz magıstranttarymyz bar, bakalavr, doktarantýra ashyldy. Jaqynda ǵana Túrkııaǵa «Kóroǵly» jyryn zertteýge mamandanǵan bir magıstrantymyz doktorantýraǵa oqýǵa barady», dedi jyraý.
Osy óńirde «Edigeni» sońǵy jyrlaǵan jyraý – Qaırolla Imanǵalıev. Ol Oıyl aýdanynyń Saraljyn aýylynan 1930 jyldary qaraqalpaq eline qonys aýdarǵan. Búginde QR UǴA qorynda «Edige» dastanynyń Qaırolla jyraýdan jazylyp alynyp, biraq esh jerde jarııalanbaǵan nusqasy saqtaýly. Konferensııa qorytyndysynda Edige batyrlarynyń tuıaǵy qalǵan óńirde etnografııalyq ekspedısııalar uıymdastyrý, mýzykalyq kolledjde jyraýlar daıyndaý, óńirlik ýnıversıtette kásibı jyraýlar poezııasy kafedrasyn ashý men ónertanýshylar daıyndaý nazarǵa alynatyn boldy. Bul jumystar aldaǵy jyldyń jumys josparyna engizilmek.
Aqtóbe oblysy
