Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń Memleket basshysynyń Joldaýyndaǵy tapsyrmasyna baılanysty joǵary oqý oryndaryn tekserý júrip jatqanyn, naqty osynshama joǵary oqý orny jabylý kerek degen mejeniń joq ekenin, basty talap – sapaly bilim ekeni, sol údeden shyqqandary qalady, qalǵany qysqarady degen sózin aqparat quraldary taratqan bolatyn. Endi, sol sapany qalaı qamtamasyz etý kerektigi jóninde sóz qozǵamaqpyz.
Joǵary bilim sapasy elimizdiń damý strategııasyndaǵy basymdyq berilgen baǵyt ekeni belgili. Adamı kapıtaldyń básekege qabilettiligi álemniń ozyq otyz eliniń qataryna ený úshin róli erekshe. Búginde elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń bári sapaly mamandar daıarlaýda dep aıtýǵa áli erte sııaqty.
Ýnıversıtet túlekteriniń jumysqa ornalasý paıyzynyń tómendigi, sapaly bilim bermeıtin, tek dıplom berýmen shekteletin joǵary oqý oryndaryn qysqartý týraly Prezıdenttiń ózi tapsyrma júktegeni – memlekettik mańyzy mol másele ekenin ańǵartsa kerek. Endeshe, Memleket basshysy kórsetken kókeıkesti máselelerdi júzege asyrýda birinshi bolyp qolǵa alynýy tıis is-sharalar qatarynda bilim baǵdarlamalarynyń sapasy, onyń jumys berýshilerdi qanaǵattandyrýy bolýy kerek.
Sońǵy kezde tapsyrmany oryndaý aıasynda 2-3 ýnıversıtettiń jabylǵany jáne birneshe joǵary oqý orynyndaǵy 25 mamandyqtyń lısenzııalary toqtatylǵany aqparat quraldarynda jarııalanǵan bolatyn. Alaıda lısenzııasy toqtatyldy degen ýnıversıtetter mınıstrliktiń sheshimimen kelispeı, sotqa júginýde. Iаǵnı sot prosesteri jalǵasýda.
Lısenzııa demekshi, mınıstrliktiń ýnıversıtetterge joǵary bilim berý quqyǵyn beretin Bas lısenzııasynyń kúshin toqtatýy týraly túpkilikti sheshimi kópshilik tarapynan túsinbeýshilik týdyrýda. Mysal retinde, Keńes Odaǵy kezindegi Qazaqstandaǵy temir jol salasy mamandaryn daıarlaıtyn jalǵyz ınstıtýt – búgingi Qazaq kólik jáne kommýnıkasııa akademııasyn bas lısenzııadan aıyrýdy aıryqsha jaǵdaı túrinde qabyldaýǵa bolady. Jarty ǵasyrlyq tarıhy bar, temir joldyń myqty mamandaryn daıarlaǵan, Ortalyq Azııadaǵy belgili joǵary oqý orny atalǵan, mamandandyrylǵan materıaldyq bazasy bar ózge akademııany elimizden tabý qıyn. Sonda, jabylǵan akademııa stýdentteri elimizdiń qandaı mamandandyrylǵan joǵary oqý ornyna aýysa alady degen suraqtar ata-analardy mazalaýda.
Bizdiń oıymyzsha, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ýnıversıtetterdiń bas lısenzııasyn toqtatpaı, jumys berýshilerdi biliktiligi qanaǵattandyrmaıtyn mamandaqtardyń lısenzııasynyń kúshin joıýdan bastaǵany jón bolar edi dep esepteımiz. 50-60 mamandyqtyń ishindegi talaptarǵa saı kelmeıtin 5-6 mamandyq úshin jalpy joǵary oqý ornynyń lısenzııasyn alyp qoıýy kópshiliktiń kókeıinen shyqpaı otyrǵany da ras.
«Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary Oljas Ordabaevtyń: «Bilim baǵdarlamalarynyń 32%-y ǵana jumys berýshilerdiń kóńilinen shyǵady, 15,6%-y iske jaramsyz, qalǵan 52%-y kúrdeli ózgertýdi qajet etedi. 29 ýnıversıtettiń bilim baǵdarlamasynyń 80%-y ózekti emes... 45%-nda qoǵammen qarym-qatynas ornatý, komandamen jumys isteý, óz oıyn ashyq jetkizý, synı oılaý qabileti sııaqty eńbek daǵdylary joq», degen pikiri bilim baǵdarlamalaryna degen talapty kúsheıtý kerek degenimizge dálel ekenin aıtqan abzal.
Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, joǵary oqý oryndary lıgasyn qurý boıynsha krıterıılerdi anyqtaǵanda, ınstıtýsıonaldy emes mamandyqtar boıynsha aıqyndalýy kerek. Bizdiń oıymyzsha, bir ýnıversıtettiń ózi 50-60 mamandyq boıynsha, álemdik deńgeıde sapaly bilim beretin ýnıversıtetter reıtıngisine enýi óte kúrdeli ekenin túsiný kerek. Keńestik kezeńde «Narhoz» ınstıtýty desek – ekonomıster, «KazGÝ» desek – zańgerler men jýrnalıster, «KazPI» desek – pedagog mamandyqtarynyń ustahanasy ekendigi aıtpasa da, jurtshylyq joǵary baǵalaıtyn. Qazirgi kezde, qandaı ýnıversıtet qaısy mamandyqqa mamandandyrylǵanyn aıtý óte qıyn. Barlyq ýnıversıtet joǵaryda aıtqanymyzdaı – «ámbebap», ıaǵnı mamandyqtar sapasy emes, sany kórsetkishke aınalyp ketken sııaqty. Sondyqtan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Joǵary bilim jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim departamentiniń dırektory qyzmetin atqarý barysynda, Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndaryn ońtaılandyrý baǵdarlamasyna sáıkes, mınıstr Janseıit Túımebaev basshy, biz qosshy bolyp 35 joǵary oqý orny men 82 fılıaldy qysqartýǵa qol jetkizgenimizdi aıta ketsek artyq bolmas.
Prezıdenttiń joǵary oqý oryndaryn lıgaǵa bólý tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi JOO-ny lıgaǵa bólý boıynsha 4 sanatty jarııalaǵanyn QazAqparat agenttigi jurtshylyqqa jetkizdi. Mundaǵy birinshi sanat – halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti JOO-lar. Olarǵa qoıylatyn basty krıterıı ǵylymı-zertteýlerdiń joǵary deńgeıi bolady. Iаǵnı ǵylym berý baǵdarlamalaryna ún qosatyn jáne memlekettik baǵdarlamaǵa sáıkes el ekonomıkasyna yqpal etetin ýnıversıtetter. Mundaı JOO-lar 100% akademııalyq derbestikke ıe bolady. Olardy memlekettik baqylaýdan bosatý da tekserýge alańdamaýǵa múmkindik beredi. Tolyq senim prezýmpsııasy bolatynyn aıtqan mınıstrdiń josparyn jarııa etti.
Ekinshi sanatta – ulttyq deńgeıde básekege qabiletti joǵary oqý oryndary bolmaq. Olarǵa da birinshi sanattaǵy joǵary oqý oryndarymen birdeı akademııalyq erkindik beriledi jáne tekserýlerden bosatylady. Úshinshi sanatqa kelsek, barlyq óńirlik JOO-lar respýblıkalyq deńgeıde básekelese almaıdy, alaıda olar óńirlerde qalǵan stýdentterge jaqsy bilim deńgeıin beredi jáne «ózderiniń» bilim alýshylaryna qaraı baǵdarlanady. О́ńirlik nemese salalyq joǵary oqý oryndary (úshinshi sanat) akademııalyq erkindiktiń úlken kólemin ıelenedi. Bul JOO-lar táýekelderdi baǵalaý júıesi boıynsha ǵana tekseriletini jáne atalǵan úsh sanatqa kirmeıtin ózge oqý oryndary tórtinshi sanatqa toptastyrylyp, olar tolyq kólemde turaqty memlekettik baqylaýǵa alynatyny, olar úshin osy JOO-larǵa degen senim men sapanyń tómen deńgeıine baılanysty kóptegen talaptar men normalar qoldanylatyny aıtyldy. Sondaı-aq joǵary oqý oryndaryn 4 sanatqa saralaýdyń negizinde JOO-lardyń bilim men ǵylymnyń sapasyn arttyrý boıynsha básekelestik jatqanyn jetkizdi. Al bizdiń oıymyzsha, joǵary oqý oryndaryn bólý máselesin elimizde mamandandyrylǵan ýnıversıtetter qurýdan bastaý kerek. О́ıtkeni mamandyqtar arasyndaǵy básekelestik qana joǵary bilim sapasyn arttyrýdyń tóte joly.
Mamandyqtar básekelestigi negizinde reıtıngisi eń joǵary oqý orny mamandandyrylǵan ýnıversıtettiń kóshin bastap, álemdik deńgeıdegi ýnıversıtettermen baq talastyra alatynyna senimimiz mol.
Reıtıngi demekshi, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi aıqyndaǵan, «Atameken» palatasynyń júrgizip otyrǵan reıtıngi anyqtaý isine «Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵy» qoǵamdyq uıymyn da jumyldyrsaq, jumystyń jemisti bolary kúmán týdyrmaıdy. О́ıtkeni elimizdegi qaısy ýnıversıtettiń qandaı deńgeıde ekenin bul qaýymdastyq óte jaqsy biledi. «Atameken» jumys berýshilerdiń pikirin jınaqtap, taldaý júrgizse, al «Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵy» biliktilik talaptaryna sáıkestigin aıqyndaýda qosar úlesi mol bolar edi.
Sondaı-aq joǵary oqý oryndaryn teksergende, Bilim sapasyn qamtamasyz etý boıynsha táýelsiz agenttik pen Akkre-
dıtteý jáne reıtıngtiń táýelsiz agenttikterinen joǵary baǵa alǵan ýnıversıtetterdiń de jabylýy jaǵymsyz pikirler qalyptastyrýda. 2011 jyly Ulttyq bilim sapasyn qamtamasyz etýdi jetildirý maqsatynda qurylǵan, elimizde ǵana emes, bilim sapasyn kepildendirý boıynsha agenttikterdiń Eýropalyq reestrine tirkelgen, sondaı-aq kórshi Qyrǵyz Respýblıkasynyń Ulttyq reestrine akkredıtteý organy retinde qosylǵan Qazaqstandyq reıtıng uıymdarynyń uıǵarymy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan esepke alynbaı ma degen suraqtar týyndaýda. Bul da oılastyratyn másele. Memlekettik baqylaýdan qoǵamdyq akkredıtteý júıesine jol tartqan joǵary bilim sapasyn aıqyndaýda qoǵamnyń úni erekshe estilý keregin esten shyǵarmaǵan abzal. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń elimizde bilim sapasyn qamtamasyz etý komıteti JOO-dy teksergende, Ulttyq akkredıtteý ortalyqtary bergen mamandyq sertıfıkattaryna nazar aýdarý kerektigi kún tártibinen túspeý kerek.
Joǵary bilim sapasyn qalaı kóteremiz desek, sheteldik tájirıbege mán berýimiz kerek. Álemdik praktıkada joǵary bilim jónindegi dıplom stýdenttiń mamandyq boıynsha oqý baǵdarlamalaryn meńgergenin meńzeıdi. Al mamandyqqa sáıkes nemese sáıkes emestigin biliktilik komıssııasy aıqyndaıdy. Mysaly, bitirýshi bank júıesi mamandyǵyn támamdaıtyn bolsa, ártúrli bank qyzmetkerleri, bank jumysyn retteıtin agenttik ókilderi jáne joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylarynan quralǵan biliktilik komıssııasy onyń bank isi mamany degen qorytyndy shyǵaryp, biliktilik sertıfıkatyn beredi. Jumys berýshiler dıplomǵa emes, sertıfıkattaǵy biliktilik qorytyndysyna sáıkes qyzmetke qabyldaıdy.
Elimizdegi joǵary bilim júıesine biliktilik sertıfıkattary engizilip, stýdentterge mamandandyrylǵan joǵary oqý oryndarynda jańartylǵan, jumys berýshilerdiń suranysyn qamtamasyz etetin oqý baǵdarlamalary negizinde bilim berý talap etilse, joǵary bilim sapasy qamtamasyz etileri sózsiz.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti
