«Búginde ulttyq parkterde kólik úshin jabdyqtalǵan turaqtarǵa, kempıngterge, jańa sanıtarlyq kabınalarǵa asa qajettilik baıqalady. Mınıstrlik halyqaralyq tájirıbe negizinde marshrýttar men soqpaqtardy jetildirýdi qarastyrýda. Osy aıada qazirgi zamanǵy vızıt-ortalyqtar, medısınalyq pýnktter, kempıngter, etnoaýyldar jáne t.b. qurý kózdelip otyr. Osyǵan baılanysty tıisti sheberlik josparlary ázirlenýde. Olar jurtshylyqpen talqylanyp jatyr. Sonymen qatar jeke ınvestorlardy tartý boıynsha jumys júrgizilýde. Buǵan qosa, ekotýrızmdi damytýdyń 2030 jylǵa deıingi boljamdy múmkindikteri esepteldi. Jeke ınvestısııalar kólemi 70 mlrd teńgege jetedi. Týrısterdiń aǵyny 12,2 mln adamǵa deıin ulǵaıady. 12 myńǵa jýyq qosymsha jumys orny qurylady» degen bolatyn.
Mınıstrlik bul oıyn jańa Ekologııalyq kodeks arqyly zańdastyra túspek. 5 qarashada vedomstvo «Memleket-jekeshelik áriptestikti iske asyrý úshin, onyń ishinde konsessııaǵa berýge jatpaıtyn obektiler tizbesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2017 jylǵy 6 qarashadaǵy №710 qaýlysyna ózgerister engizý týraly jazba jarııalady. Elektrondy úkimet portalynda jaryq kórgen jazbada memleket-jekeshelik áriptestikti iske asyrý úshin, onyń ishinde konsessııaǵa berýge jatpaıtyn obektiler tizbesinen «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy» alyp tastaý usynylǵan. Almatydaǵy ekologııalyq qoǵamnyń ashýyn týǵyzǵan da dál osy usynys. Olardyń aıtýynsha, erekshe qorǵalǵan tabıǵı aýmaqtarda (EQTA) memleket-jekemenshik áriptestikti engizý durys emes.
«Qaýly – qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, EQTA – memleket-jekeshelik áriptestik (MJÁ) júrgizile almaıtyn nysandardyń biri. Qazir ekologııa mınıstrligi ekotýrızmdi damytýǵa shaqyrý arqyly uzaq merzimdi MJÁ kelisimsharttar jasaýdy sheshýge tyrysyp jatyr. Jalpy EQTA-da MJÁ mehanızmin qoldaný ıdeıasynyń ózi ekologııalyq zańnama qaǵıdattaryna qaıshy keledi. Ekologııalyq kodekstiń 5 baby 15-tarmaǵynda «josparlanyp otyrǵan sharýashylyq jáne ózge de qyzmettiń ekologııalyq qaýiptiligi prezýmpsııasy jáne ony júzege asyrý týraly sheshimder qabyldaǵan kezde qorshaǵan ortaǵa jáne halyqtyń densaýlyǵyna áserin baǵalaý mindettiligi» týraly aıtylǵan» delingen ekologııalyq qoǵam málimdemesinde.
Ekologtar MJÁ ákimshilik qordy teris paıdalanýǵa, jeke múddelerdiń alǵa shyǵýyna ákelip soqtyraryn Bankwatch Network zertteýleri dáleldegenin, sybaılas jemqorlyq ta osy mehanızmniń bas aýrýyna aınalǵanyn, sondaı-aq tender ótkizý nátıjesi de árkez oıdaǵydaı bola bermeıdi degen kózqarasty alǵa tartady.
– MJÁ mehanızmi Qazaqstanda birneshe jyldan beri qoldanylyp keledi jáne qazirgi syrtqy basqarý tıpine jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaqtar terrıtorııasynda uzaq merzimdi kelisimsharttar jasaýǵa saı kelmeıdi. Qazirgi MJÁ týraly zań óte kúrdeli jáne túsiniksiz. Ekologııa mınıstrligi osyndaı jolmen sátti júzege asqan halyqaralyq kelisimsharttar týraly mysaldar keltirmedi, – deıdi «Kókjaılaýdy saqtaımyz» bastamashyl tobynyń ókili Elena Erzakovıch.
«Zelenoe spasenıe» ekologııalyq qoǵamynyń tóraǵasy Sergeı Kýratov Ile Alataýy ulttyq parki aýmaǵynda qurylystyń belsendi júrip jatqanyn, jeke kásipkerlerdiń bul áreketinen kóshkin júrip, erozııa qalyptasatynyn aıtady.
– Ulttyq parkter aýmaǵy, negizinen Almatyǵa japsarlas aımaqtar qatty ózgeriske ushyraǵan. Keı oryndarǵa barýdyń ózi muń. Máselen, burynǵy «Alma-Arasan» sanatorııi jekeshelengen, ıaǵnı ol jaqpen ótýge bolmaıdy. «Prosveshenes» sanatorııi, Býtakovka shatqalynyń da jaǵdaıy osyǵan uqsas, – deıdi Kýratov.
Belgili jýrnalıst, ekobelsendi Sergeı Ponomarev te mınıstrlik bastamasyna qarsy.
– Kólsaı kóliniń jaǵalaýy avtoturaq, kempıngke tolǵan, barlyq qyzmet aqyly. Ulttyq parktiń dırektorymen sóılestim. Sizderge qanshama týrıst keledi, nege tártip ornatpaısyzdar dedim. Ol aldyńǵy dırektor týrısterden túsetin barlyq aqshany ózi alyp otyratyn kompanııamen paıdasyz kelisimshart jasasqanyn, al aýmaqty memlekettik ınspektorlar tazalaıtynyn, kelisimshartqa daý aıtý múmkin emes ekenin aıtty. Al osyndaı kelisimshartty 49 jylǵa bir-aq jasap tastasa ne bolady? Jaqynda eldiń barlyq ulttyq parkinde de osyndaı ahýal ornaıtyn sekildi, – deıdi S.Ponomarev.
M.Myrzaǵalıev Úkimet basshysy Asqar Mamınge joldaǵan túsindirme jazbasynda bul jobany qabyldaý jaısyz jáne teris áleýmettik-ekonomıkalyq jáne (nemese) quqyqtyq saldarlarǵa ákep soqtyrmaıtynyn aıtady. «Ulttyq parkterdiń ýchaskelerin memleket-jekeshelik áriptestikke berý ınvestorlar tarapynan senimdi arttyrýǵa yqpal etedi jáne tıisinshe týrızmdi damytýǵa, qosymsha jumys oryndaryn qurýǵa, aýyldyq eldi mekenderdi damytýǵa qarjy salymdarynyń kólemi ulǵaıady. Memlekettik bıýdjetten qarajat negizinen tabıǵat qorǵaý mekemelerin ustaýǵa ǵana bólinedi. Aqyly qyzmetter kórsetýden túsetin qarajat tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń shottaryna túsedi jáne memlekettik bıýdjetten qarajat bólinbeıtin týrızm ınfraqurylymyn damytýǵa jumsalady. Bul óz kezeginde týrıstik aǵymnyń artýyna jáne salyq tólemderiniń ulǵaıýyna yqpal etedi», deıdi mınıstr.
Ekologtar bolsa «vedomstvo bıznesti qoldaý men ekotýrızmdi damytýdy syltaý etip bıýdjet qarjysy men jerdi talan-tarajǵa salǵaly otyr» dep sanaıdy.
«Eshbir sheneýnik, eshbir kásipker EQTA-ny klımattyq ózgerister saldaryn jeńildetetin, bıoalýantúrlilikti qoldaıtyn, sý resýrstaryn saqtaıtyn, ekologııalyq qaýipsizdikti nyǵaıtatyn strategııalyq faktor retinde qarastyrmaıdy. Tabıǵı aımaqtardy aralap shyqqan tájirıbeli zańgerler de, quqyq qorǵaý qyzmetkerleri de ýchaskelerdiń ıesin, shekarasyn, nysanaly maqsatyn bile almady. Osyǵan deıin uzaq merzimge jalǵa berilgen nysandarda únemi daý týyndap, is sotqa deıin jetip jatty. Demek, bul sala mańyzdy reformaǵa óte muqtaj jáne ol reforma ashyq ári keń talqylaýdan ótip, EQTA-ny damytý jáne bıoalýantúrlilikti saqtaý boıynsha halyqaralyq kelisimge sáıkestigi turǵysynan ekspertızadan ótýi tıis. Dál qazirgi álsiz daıyndyq jaǵdaıynda terrıtorııany basqarý jáne ınvestısııalaý boıynsha jańa tártip engizý esh qısynsyz. MJÁ engizilse, onda ınvestorlar múddesin qorǵaıtyn zań kúsheıedi. Al bizdiń landshaftty kim qorǵaıdy? Ekologııalyq qoǵamdastyq Úkimettiń EQTA-da MJÁ engizý týraly bastamasyna qarsy. EQTA-nyń negizgi róli – bıoalýantúrlilik pen landshaftardy saqtaý. Dál osy tártip kez kelgen sheshimdi qabyldaý kezinde basymdyqqa ıe bolýy tıis. EQTA strategııalyq nysan bolǵandyqtan árkez memlekettik organdardyń basqarýynda qalýy kerek» delingen málimdemede.
Qazirgi Ekologııalyq kodeks 2007 jyldyń 9 qańtarynda qabyldanǵan. 2018 jyly jańa ekologııalyq kodekstiń tujyrymdamasy bekip, 2019 jyly jeltoqsanda redaksııa jasalyp, Parlamentke joldandy.
«Memleket-jekeshelik áriptestikti iske asyrý úshin, onyń ishinde konsessııaǵa berýge jatpaıtyn obektiler tizbesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2017 jylǵy 6 qarashadaǵy №710 qaýlysyna ózgerister engizýge baılanysty qoǵamdyq tyńdaý ótkizý 20 jeltoqsanǵa josparlanǵan.
ALMATY
