Keń-baıtaq qazaq jerinde sonaý adam balasy paıda bolǵan ertedegi tas dáýirinen bepi tirshilik etip kele jatqan keremet haıýanattar ókili aqbóken bolyp tabylady. Ony halyq kóbine «kıik» dep ataıdy. Sonaý kóne dáýirde ol mamonttar men júndi múıiztumsyqtarmen bipge batysta Anglııadan bastap, odan ápi shyǵysqa qaraı Alıaska túbegine deıin keń taraǵan.
Keń-baıtaq qazaq jerinde sonaý adam balasy paıda bolǵan ertedegi tas dáýirinen bepi tirshilik etip kele jatqan keremet haıýanattar ókili aqbóken bolyp tabylady. Ony halyq kóbine «kıik» dep ataıdy. Sonaý kóne dáýirde ol mamonttar men júndi múıiztumsyqtarmen bipge batysta Anglııadan bastap, odan ápi shyǵysqa qaraı Alıaska túbegine deıin keń taraǵan. Bipaq bertin kele dámdi eti men janǵa shıpa, dertke daýa bolatyn dárilik shıkizat – múıizi úshin jyrtqyshtyq jolmen qalaı bolsa solaı aýlaý bul óte baǵaly ańnyń buryn ómip súrgen kóptegen aýdandarda joıylyp ketýine ákep soqty. Onyń múıiziniń emdik qasıetin halyqtyq medısına erteden bilgen. Odan jenshen nemese pantokrın tárizdi dári alynady. Mundaı dári ókpe qabyný, júrek aýrýy, paralıch sııaqty aýrýlarǵa em esebinde qoldanylady. Mal eti aýyrlaý tıetin naýqastar kıik etin jegen, óıtkeni, onyń eti tez sińetin jeńil tamaq. Aqbókenniń tuıaǵyn kúıdirip, odan alynǵan kúldi denedegi jara temiretkige jaqsa, ol tez jazylatynyn qazaq halqy erteden bilgen. Al, bul ańnyń qany shóli qanbaıtyn sýsamyr aýrýyna shaldyqqandarǵa paıdaly. Bizdiń halyqtyń kıikti «kıeli, qasıetti ań» deýi osydan.
Joıylyp ketý qaýpi bar aqbókenniń Qazaqstandaǵy sany 1919 jyly 4-5 myńdaı ǵana boldy. Sondyqtan da, jedel qorǵaý sharalarynyń arqasynda kıiktiń qory bizdiń elde jyldan-jylǵa kóbeıe tústi. О́tken ǵasyrdyń 70-80-shi jyldary respýblıkamyzda onyń sany 1,2-1,5 mıllıonǵa jetti. Sonyń arqasynda bul ań josparly túrde aýlanyp, 40 jyl boıy memleket qazynasyna jylyna 3 mıllıondaı AQSh dollary esebinde tabys túsip otyrdy.
Halyq sharýashylyǵyna aıtarlyqtaı mol ónim berip otyrǵan aqbókenniń qazirgi jaǵdaıy qalaı? Elimiz táýelsizdik alǵannan bepi kıik sany jyldan-jylǵa azaıa berdi. Máselen, 1991-1993 jyldary respýblıkamyzda onyń qory 750-850 myńdaı bolsa, osy kórsetkish 2001 jyly – 79,3 myń, 2003 jyly 21,2 myńdaı ǵana boldy. Mine, bul málimetter keń-baıtaq qazaq dalasynda aqbóken sııaqty kıeli ańdardyń basyna joıylyp ketý qaypi tónip kele jatqanyn aıqyn baıqatady. Soǵan sáıkes bizdiń elde bul janýarlardy aýlaýǵa 1999 jyly tolyq tyıym salynyp, «Aqbókendi qorǵaý men udaıy ósirýdiń qosymsha sharalary týraly» Úkimet qaýlysymen (19 shilde, № 980) ony saqtaý men qorǵaýdyń negizgi sharalary belgilendi. Qazir bizde kıikti aýlaýǵa 2020 jylǵa deıin tyıym salynǵan.
Sońǵy jyldary respýblıkamyzdyń ártúrli óńirinde kıikterdiń kóktemde ara-tura jappaı qyrylýy etek alyp júr. Teksere kele bipaz mamandar ony tek pasterellez aýrýynan ǵana dep qorytyndylap keledi. Bipaq kóptegen mamandardyń pikirinshe, kıeli ańnyń jappaı ólimge ushyraýy tek pasterellez aýrýynan ǵana emes degen boljam bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin 2010 jylǵy kóktemdegi Batys Qazaqstan oblysyndaǵy oqıǵany alaıyq. Aqbókenderdiń jappaı ólimi 2010 jyldyń mamyr aıynyń 18-nen 21-ine deıin oblystyń soltústik-batys jaǵynda tóldeý kezinde janýarlardyń kóp shoǵyrlanǵan Borsy poselkesiniń soltústiginde boldy. Maldárigerlik, medısınalyq, zoologııalyq, tabıǵat qorǵaý uıymdarynyń ókilderi men mamandarynan kurylǵan komıssııanyń qorytyndysy mynadaı: «Aqbókenderdiń jappaı qyrylýyna pasterellez aýrýy (qozdyrýshysy – Pastegella multocida) sebep bolǵan. Qatty sýyq qystan keıin jappaı tóldeý kezinde analyqtardyń ortaǵa beıimdelý qasıeti tómendegen jáne tehnogendi hloroorganıkalyq qosylystardyń da toksıkologııalyq ácepi de bolýy múmkin». О́lgen 12000 aqbóken (onyń 64,2%-y analyqtar, 35,4%-y laqtar, 0,4%-y tekeler) men úı maldarynan (tórt buzaýdan) alynǵan patologııalyq materıaldardy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń respýblıkalyq maldárigerlik laboratorııasynyń Batys Qazaqstan oblysy fılıalynda jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Oraldyń obaǵa qarsy kúres júrgizý stansasynda laboratorııalyq analızderden keıin osyndaı dıagnoz qoıylǵan. Sonymen bipge, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Veterınarııa jónindegi ulttyq referenttik ortalyǵy ólgen aqbókenderden topyraqtan jáne shópterden alynǵan patologııalyq materıaldardy tekserip, zertteý nátıjesinde hlor ıondarynyń 3,5 ese joǵary bolǵany janýarlardyń qaryndarynan, ishekterinen, baýyrlarynan alynǵan materıaldarda baıqaldy; al topyraq pen shópterde olar 5,3 jáne 8,0 esedeı joǵary bolǵan. О́lgen kıikterdiń barlyǵynda da muryndary men aýyz qýystarynda qandy kóbik baıqalǵan, al artqy tesikterinen qan aralasqan suıyq qılary bólingen. О́likterdi soıyp teksergende, ókpede gıperemııa (qan tolǵan) men onyń tyǵyzdalǵany, keýde qýysynda qan bolǵany, baýyr men kókbaýyrlarǵa qan tolǵany, olardyń azdap iskendigi anyqtalǵan. Aýrý óte septıkalyq (toksıkalyq) formada ótip, ańdar 3-6 kún ishinde jappaı ólim-jitimge ushyrady. Osyndaı taldaýdan keıin komıssııa aqbókenderdiń jappaı ólimi tek pasterellez aýrýynan degen qorytyndy shyǵarady.
Al, 2010 jyly kóktemde Batys Qazaqstanda bolǵan jappaı qyrylýdan keıin dúnıejúziniń maman ǵalymdary bul týraly bipaz joramaldaryn ortaǵa saldy. «Pasterellezdiń jappaı ólim-jitimge ushyraý kezindegi rólin anyqtaý qıyn, múmkin emes. Sondyqtan pasterellez dıagnozy múmkin bolatyn basqa faktorlardy eskerip, qoıylýǵa tıis», deıdi Anglııadaǵy Brıstol ýnıversıtetiniń veterınarlyq parazıtologııa jáne ekologııa ǵylymı grýppasynyń qyzmetkeri, doktor Erık Morgon.
Sondaı-aq, Reseı Ǵylym akademııasynyń sol Batys Qazaqstandaǵy Jánibek stasıonarynyń dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory M.Sapanov óz pikirin baspasóz betterinde jarııalady. Onyń oıynsha, aqbókenderdiń jappaı qyrylýy ishi keýip ketý (tımpanııa) aýrýynan bolýy da múmkin. Aqbókenderdiń tóldeý kezeńi barlyq kezde jas kók shóptiń qaýlap ósý kezeńimen dálme-dál sáıkes keledi. Ishtiń keyip ketý aýrýynyń negizgi sharty jegen azyqtarynyń, ácipece, dala jońyshqasy sııaqty burshaq tuqymdas ósimdikterdiń kóp bolyp, atmosferalyq ylǵalmen kúshti ylǵaldaný, kúıis qaıtaratyn janýarlardyń taz qarynynda ósimdikter qaldyqtary ashýynyń kúshti «katalızatory» jońyshqa bolyp tabylady. Professor M.Sapanov aıtqan bul boljamdy ǵylymı tájirıbe júrgizý arqyly tekserýge bolady.
Sonymen bipge, aqbóken qonysyn aýystyryp otyratyn janýar ekendigi belgili. Qys aılaryn ońtústik oblystarda ótkizip, jazda Ortalyq Qazaqstan dalalaryn jaılap shyǵady. Osyndaı saparlarynda «Baıqońyr», «Kapýstın Iаr» aımaǵyn kecip ótedi. Sol kezde olardyń radıasııa áserine ushyramaýyna kim kepil? Máselen, 2013 jyldyń 2 shildesinde apatqa ushyraǵan «Proton» zymyranynda 600 tonna asa qaýipti ýly zat – geptıldiń búkil qorshaǵan ortaǵa orasan zor zııanyn tıgizgeni belgili. Topyraqtan geptıl sińgen shóptermen qorektený arqyly Qaraǵandy jáne Aqmola oblystarynda 850-deı aqbókenniń qyrylýy pasterellez aýrýynan emes, osy geptıldiń áserinen bolýy múmkin. Al, bul máseleni ǵylymı zertteý, arnaýly sharalar qoldaný eshkimniń de oıyna kipip-shyǵyp jatqan joq.
Mine, Qazaqstannyń «ǵajaıyby» atanǵan aqbókenniń qazipgi jaıy osyndaı. Eger ony saqtaý, qorǵaý jáne aýrýlarynan emdeý sharalaryn jedel qolǵa almasaq, bul kıeli ańnyń da taıaý jyldarda sany sonshama azaıyp, joıylyp ketý qaypi tónip tur.
Sondyqtan da, respýblıkamyzda kıik sanyn kóbeıtip, ony halyq sharýashylyǵyna paıdalaný úshin mynadaı sharalardy júzege asyrýymyz qajet. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qatysýymen 2014-2016 jyldary aqbókenderdiń qazipgi jaıyna jáne mekendeıtin ortasyna keshendi monıtorıng júrgizip, janýarlardyń aýrýlaryn tereń zertteý jáne olardy boldyrmaý sharalaryn júzege asyrý arqyly ańdar qonystarynda jáne mal jaıylymdarynda epızootologııalyq tekserý jumystaryn da qolǵa alǵan jón. Osyndaı kezek kúttirmeıtin jumystardy júzege asyrý úshin Úkimet kórsetilgen úsh jylǵa belgili mólsherde qarjy bólýi qajet. Sondaı-aq, aqbóken, qaraquıryq, arqar, qulan sııaqty sany kúrt azaıyp, joıylyp ketý qaypi bar janýarlardy qorǵaý úshin Saryarqada, Batys Qazaqstanda, Ońtústik Balqash óńirinde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar uıymdastyrý jumystaryn júzege asyrý kerek. Jergilikti jurtshylyq arasynda baǵaly haıýanattardy qorǵaý jónindegi jumystardy da keń kólemde júrgizý qajet. Sonda ǵana qazirgi 190 myńdaı kıik sanyn 3-4 ese ósirýge bolady. Qazaq halqynda býaz ańdy atpaý, jaraly janýardy emdeý, ań aýlaý merzimin qatań saqtaý sııaqty jazylmasa da tarıhı damýymyzda qanymyzǵa sińgen zań bar ǵoı. Osy jaqsy ádetti qazipgi urpaqtarymyzdyń qanyna cińipip, olardy tabıǵat baılyqtaryn saqtaýǵa úıretýge tıispiz. Biz «obal», «qasıetti», «kıeli» deıtin uǵymdardy jastarǵa uǵyndyrýymyz kerek, óıtkeni, tabıǵatty qorǵaý degen uǵym osydan bastalady.
Álıhan MELDEBEKOV,
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi
Zoologııa ınstıtýtynyń bas dırektory,
UǴA akademıgi,
Amanqul BEKENOV,
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi
Zoologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı
qyzmetkeri, bıologııa ǵylymdarynyń
doktory, professor.
ALMATY.
