Sheteldik bankter: Naryqty kelip alǵany...

Sońǵy onjyldyqta biri kelse, biri ketip jatty. Mysaly, ót­­­ken jyldyń sońǵy aılarynda lı­­sen­zııasynan aıyrylǵan Tengri banktiń artynda turǵan ún­dis­­tandyq Pundjab National Bank aktıviniń kólemi 120 mlrd dol­lar bolsa da qazaqstandyq na­ryqta oıynyn jalǵastyra berýge tyryspady. Sondaı-aq Reseı bankterinen bólek, Qytaı, Is­lam elderiniń bankteri de ne­sıe­lendirýdegi paıyzdyq kór­set­kishteri jaǵynan asa erekshelene qoımasa da ser­vısi, tehnologııa­sy qazaq bankte­riniń uıqydan oıanýyna septi­gin tıgizgeni anyq. Bul taqy­rypqa qatysty aıtylyp jatqan boljamdardyń qaı­sysynyń oryn­dalatyny aldaǵy jarty­jyldyqta belgili bolady.

Ázirge aıtarymyz, 2020 jyl­dyń jeltoqsanynan bas­tap álemniń qarjy naryǵynda ju­mys istep jatqan jáne orna­lasqan jeri DSU-ǵa múshe el­der­diń bankteri elimizge kelip jumys isteýge quqyly. Olar­dyń kelýine ishinara shekteý salǵan tyıymnyń kúshi ótken jyl­dyń sońynda joıyldy. Iаǵ­nı sheteldik bankterdiń Qazaq­standa fılıaldaryn ashýyna bes jyldyq tyıym kúshin joıdy. Sarapshylar endi qarjy nary­ǵynda básekelestiktiń kú­sheıýi múmkin ekenin aıtady. Kóp kóńilinde «nesıe alar kezde bank komıssııasy tómen­dep, depozıtterdiń syıaqy mólsher­lemesi joǵarylaı ma?» degen úmit bar. Sebebi sarapshylar sheteldik bankterdi qarjylandyrýshy kóz – Ulttyq bank emes, kelgen elderi qarjylandyrsa, bul úmit­tiń oryndalatynyn aıtady: al bizdiń tarapymyzdan qar­jy­landyrsa, bank servısi, tehnologııasynyń jańǵyrýyna ǵana septigin tıgizedi.

Sonymen, sheteldik bankter­ge DSU sheńberinde esik ashyldy. Tıisti qujatqa 2020 jylǵy 21 qyr­kúıekte Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Qarjy naryǵyn retteý jáne da­mytý agenttiginiń tór­aǵasy Má­dına Ábilqasymova qol qoıdy.

Qaýlyda Qazaqstanda rezıdent emes banktiń fılıalyn ashýǵa ruqsat berý tártibin anyqtaıtyn erejeler kórsetilgen. Erejeler rezıdent emes ıslam bankteriniń fılıaldaryna da qoldanylady. Qazaqstanda fılıal ashý úshin rezıdent emes bank ýákiletti organǵa belgili bir qujattar paketin usynýy kerek. Eger barlyq qajetti qujattar usynylmaǵan bolsa, ýákiletti organ ótinishti 10 jumys kúni ishinde jiberedi. Erejede rezıdent emes banktiń Qazaqstanda fılıal ashýǵa ruqsat berýden bas tartý jaǵdaılary da kórsetilgen.

Ulttyq bank Qazaqstanǵa kele­tin sheteldik bankterge barlyǵy bes talap qoıatynyn ótken jyly aıt­qan bolatyn. Fılıal ashýǵa nıet bildirgen ıeger bank óziniń qada­­ǵalaýshy organynyń lısenzııa­sy­na jáne 20 mlrd dollardan kem emes so­madaǵy aktıvterge ıe bolý­ǵa min­detti. Ulttyq banktiń bas­pasóz qyz­meti habarlaǵandaı, el­imi­zde ju­mys isteıtin bank Aqsha­nyń jylystaýyna qarsy kúres sharalaryn daıyndaý tobynda (FATF) bolý jáne Ulttyq bank pen re­zıdent-bank shyqqan eldiń qar­jylaı qada­ǵalaýshy organy ara­synda keli­sim, sonymen birge sheteld­ik bank­tiń fılıalynyń bıznes-jos­pa­rynda aldaǵy 5 jylǵa ar­nal­ǵan jyl­dyq qarjy jospary bo­lýy da min­detti. Bul degenimiz – ne­gizgi qar­jy­laı kórsetkishter esebi, bıýd­­jet, býh­galterlik balans, kiris pen sh­yǵyn týraly esep, qar­jy­lan­dyrý kólemi, ıaǵnı bárin ja­ıyp sa­lý­dy mindetteıdi degendi bildiredi.

Qazaqstan qarjygerler qaýym­das­tyǵynyń jetekshisi Elena Bah­mýtova sheteldik bankterdiń Qazaq­stanǵa kelip, lısenzııalarǵa sáıkes jumys istep jatqanyn, DSU-men kelisimder kúshine engennen keıin bank fılıaldary resýrstardy teńgemen usyna alatynyn aıtady.

– Sheteldik bankterden tónip turǵan qaýipti nemese qatal bá­sekeni kórip turǵan joqpyn. Reseı­lik «Sberbanktiń» qazaqstan­dyq bank­termen birlese, básekelese ju­mys istep jatqany qalypty jaǵ­daı­ǵa aınaldy. Al shyndyǵynda «Sberbank» te – sheteldik bank. Biraq bosańsýǵa bolmaıdy. Halyk Bank jáne Kaspi sııaqty iri oıyn­shy­larymyz halyqaralyq naryq­tarǵa óz betimen shyǵa bastady. DSU biz úshin úlken synaq emes dep aıta alamyn. Negizinde jergilikti iri oıynshylar básekeni jeńe alady, – deıdi E.Bahmýtova.

Sheteldikterdiń kelýi otandyq bank­terdiń belsendi jumys istep, báse­kele­sýine múmkindik beretinin sezip otyrmyz. Sebebi ishki na­ry­qtaǵy kásibı bank qyzmet­ker­leriniń bári elimizge ke­lip-ket­ken bankterde jumys istep, táji­rıbe jınaǵanyn sarapshylar da mo­ıyn­daıdy. Naryqqa kirgen kez kelgen oıynshy jergilikti bank­terdiń damýy­na kómektesedi, qar­jy sektorynyń súreń­siz landshaftyn ózgertýge yqpal etedi.

Qazaqstan sheteldik bankter úshin tartymdy ekenin, tez damyp kele jatqan naryq bolǵandyqtan ha­l­yq­aralyq kompanııalardy qy­zyq­t­yratynyn aıtqan qarjyger Er­lan Ibragım olardyń ońaı sha­ǵy­­latyn jańǵaq emes ekenin de es­­ker­tedi. Sol úshin elge kelip ke­­tip qal­ǵan banktermen baı­la­nys­­tar­dy resimdegen kezde ald­yń­ǵy kelis­sózderde jiberip alǵan qate­­lik­­terdi qaıta zerdeleý qazir mańyzdy.

Tańdaý múmkindigi az

Elge kelgen sheteldik bankterdiń óz klıentterin qadaǵalaýǵa tolyq múm­kindigi bar. Biraq qarjygerdiń pa­ıymdaýynsha, 2021 jyldyń qańtar aıynan bastap sheteldik bank­ter elimizge kelý úshin kezekte turady dep úmittenip qalýǵa bol­­maıdy. Qazaq­standa qarjy saıa­­saty nemese bıznesti júrgizý sa­la­synda rettelmegen máseleler bar­­shylyq. Tipti olar biz kútken deń­­geıde kelmese de, barynyń ózi ishki naryqty bılep-tósteýge úıre­nip qalǵan qazaqstandyq oıyn­shy­larǵa básekelestik týdyrýy ábden múmkin. Sebebi olar shetelde qalypty jaǵdaı bolyp kóri­netin órkenıetti bank máde­nıetin elge alyp kelip, servısti jań­ǵyr­tady. Sondyqtan, jergilikti oıyn­shylarǵa qoldaǵy bar klıentterin saqtap qalýdyń zamanaýı joldaryn qarastyrýdan ózge amal joq. Al banktik paıyzdyq mólsherleme máselesi, sarapshynyń paıymdaýynsha, Ulttyq bank anyqtaıtyn ba­za­lyq mólsherlemege sáıkes esep­­teledi jáne eldegi makroeko­no­mı­kalyq jaǵdaıdy basshylyqqa alady. Sondyqtan bul tusta shetel­dik bankterdiń kelýimen bank sek­toryndaǵy jaǵdaı batys standarttarymen teńesedi dep úmittenýdiń qajeti joq. Bul ekonomıkanyń ósimimen qatar júretin másele.

Nesıeler boıynsha paıyzdyq mól­sher­lemeler eń aldymen qar­jy­landyrý qunyna baılanys­ty. Eger qarjylandyrý sheteldik banktiń bas kompanııasy arqyly júzege asy­rylatyn bolsa, AQSh dol­laryn­daǵy nesıe stavkalary tómen bolady, óıtkeni qarjylandyrý quny arzan. Bıznesti damytýǵa baǵyt­talǵan dollarlyq nesıelerdi alar bolsaq, sheteldik bankterdiń kelýi mólsherlemeni azaıtýy múm­kin. Olardyń aqsha alatyn qor baza­lary táýekelderdi eskergen kún­niń ózinde áldeqaıda arzandaý bo­latyny belgili. Sondyqtan kásip­ker­lerge arnalǵan arzan ne­sıe­ler­diń paıda bolýy ábden múm­kin. Eger sheteldik banktiń fılıaly jer­­gi­likti qarjylandyrýdy qol­dansa onda nesıeleý sharttary otan­dyq bankterdikimen birdeı bolady.

Qazaqstanda fılıaldar ashý qu­qyǵy Qazaqstannyń DSU-ǵa múshe bolý sheńberinde beriletinin aıt­qan E.Ibragım 2021 jyldy úlken ózgeristermen qarsy alamyz, qazaqtyń bank landrshafty ózgeredi degen úmittiń ishinara aqtalǵanyn aıtady. Demek, kelem degenderdiń elge kelip fılıaldaryn ashýǵa normatıvtik turǵyda kedergi joq.

– Qazaqstandaǵy negizgi ınves­torlar – ShOB, sosyn iri bıznes. Ult­tyq ınvestorlardy qalyp­tas­tyra almaǵanymyzdyń keri jań­ǵyryǵy taǵy da aldydan shyqty. Jekeshelendirý barysynda ulttyq ınvestorlardyń qalyptasýyna múm­kindik berýimiz kerek. Erteń qa­tal básekelestik jaǵdaıynda ómir súretin qazaqstandyq bank­terdi ulttyq ınvestor ǵana tyǵy­ryq­tan alyp shyǵady, – deıdi E.Ibragım.

Ishki naryq aýqymdy emes

Bizde 100 mlrd AQSh dollary aı­nalymda júrgen jergilikti jo­ba­lar az. Eldegi iri kompanııalar qazaq­standyq bankterdiń kó­megine júginbeıtini beseneden bel­gili. Sondyqtan, sarapshy­lar birinshi kezekte, Grýzııa, Baltyq ja­ǵa­laýyndaǵy kishigirim bankterdiń kelýi múmkin ekenin aıtyp jatyr. Odan ózge naryq birinshi kezekte Reseı men Qytaı bankteri úshin tartymdy bolýy múmkin.

Moody’s saraptamalyq agent­tigi­niń sarapshysy Semen Isakov ótken jyldyń sońynda ótken bas­pasóz-konferensııasy kezinde sońǵy 10 jylda elden sheteldik oıyn­shy­lardyń ketýi jıilep ket­kenin aıt­qan bolatyn. Olardyń túsini­ginde Qazaqstannyń qarjy seg­menti Reseı men Qytaı oıynshy­lary úshin ǵana qyzyqty.

 Sarapshynyń paıymdaýynsha, sońǵy jyldary nesıelendirý deńgeıi ekonomıkanyń ósýimen salystyrǵanda tómendeýde, al ósken negizgi banktik sektorlar – tutynýshylyq nesıeleý jáne shaǵyn bıznes. Biraq ekonomıkany nesıelendirý ulttyq valıýta – teńgemen usynyla bastady. Bul faktor qazaqstandyq bankterdiń ótpeli kezeńde es jıyp alýyna múmkindik berdi.

HHI ǵasyr tek adam kapıtaly emes, ınvestısııa úshin kúreske toly bolatynyn alǵashqy jıyrma jyldyq baıqatty. Osy rette sarap­shylar Ulttyq bank nemese qar­jy naryǵyn baqylap, rettep oty­ratyn agenttikter sheteldik bank­terdi elde ustap turý úshin pa­ıyz­dyq mólsherlemeni ózgertýi múm­kin degen pikirdi jıirek aıtyp júr. Eger, jaǵdaı osyǵan qaraı oıyssa, qazaqstandyq bank­ter salymshylarynan aırylyp qalýy ábden múmkin edi. Biraq bas ban­kır Erbolat Dosaev byltyr jýr­na­lıs­termen kezdesken kezde nor­matıvtik arbıtrajdy boldyrmaý jáne qarjylyq turaqtylyqty qam­tamasyz etý maqsatynda shetel­dik bankterdiń fılıaldaryn retteý rezıdent bankterge qoldanylatyn qoldanystaǵy retteýshi tásilderge negizdeletinin aıtyp, bul máselege núkte qoıdy.

– Sońǵy 10 jylda sheteldik bankter tipti qazaqstandyq naryq­tan ketip qaldy. 16 jeltoqsannan bas­­tap sheteldik bankterdiń elde fı­­lıaldaryn ashýǵa ruqsat etilýi sheteldik qarjy ınstıtýttarynyń na­ryqqa qaıta kirýge degen umty­lysyna aıtarlyqtaı áser etpeı­di. Munyń birneshe sebebi bar. Sońǵy 10 jylda Qazaqstannyń IJО́ qu­rylymyndaǵy nesıelen­dirý úlesi tómendep ketti. Nesıe­len­dirý­di qajetsinetin salalar kóbeı­di. Shet­eldik bankterde mundaı qara­jat árdaıym bola bermeıdi», dedi Moody’s reıtıng agenttiginiń qazaq­standyq bank sektory boıyn­sha jetekshi taldaýshysy Semen Isakov onlaın-konferensııada.

Qazaqstannyń qarjy sektory sońǵy onshaqty jylda biraz ózgeristi bastan keshti. Bankter iriktelip, júıe qurýshy degen uǵymdar paıda bolyp, bank sektoryna biraz ózgeris alyp keldi. Bul bank sektorynda jaýapkershilikti ózine alǵan nemese belgili bir baǵyt boıynsha básekege tótep bere alatyn bankterdiń paıda bolýynyń alǵyshartyn qalyptastyrdy.

– Biz aldaǵy birer jylda naryq­tyń osy segmentinde tek reseı­lik nemese qytaılyq bankter­men ǵana básekelese alamyz. Qazir Eýrazııalyq odaq týraly ke­lisi­miniń aıasynda Qazaqstan bank­teri odaqqa múshe elderde, sáı­kesin­she Reseı, Belarýs bankteri Qazaqstanda fılıaldaryn asha alady. Qazaqstanda 14 sheteldik bank jumys isteıdi, onyń ishinde Reseı, Túrkııa elderiniń bankteri bar. Eýrazııalyq odaq elderi arasy­nan Reseıden basqa elderdiń bank­teri kelgen joq. Árıne, koronavırýs bankterdiń birigý prosesterin kúsheıtedi. ATF bank-tiń Jusan Bank-ti satyp alý týraly kelisimi osyny rastaıdy, – deıdi sarapshy.

Sonymen joǵaryda aıtyp ót­ken­deı, ázirge boljam kóp. Biz qa­laı bolǵan kúnniń ózinde ShOB-tyń jáne klıenttiń, eń bas­ty­sy ekono­mıkanyń múmkin­digine beıim­delgen aýranyń qalyptas­qanyn qalaımyz.

ALMATY