Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Táýelsizdik jyldaryndaǵy memlekettik baǵdarlamalardyń qalaı oryndalǵany kóz aldymyzda. Onyń birazy kúshin joıdy, jańa baǵdarlamalar men qujattar jasaldy. Bárin satyly túrde júıelep, qajet emesterinen arylý kerektigin ashyq aıtqan pikirler Aqordaǵa jetti. Sáıkesinshe sheshim qabyldandy.
Bul máseleniń tolǵaǵy pisilip jetkeni ótken jyly qattyraq bilindi. Qarasha aıynda Ulttyq bank Parlament qabyrǵasynda tıimsiz baǵdarlamalardy qysqartý týraly máseleni kóterdi. Memlekettik baǵdarlamalar arqyly ekonomıkalyq ósimge serpin berý qoldanystaǵy qoldaý tetikteriniń maqsattary men mindetterin qaıta baǵdarlaı otyryp, qaıta qaraýdy talap etetinin alǵa tartty. Qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalar negizinen nesıe boıynsha paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýǵa baǵyttalǵan. 2015-2019 jyldar aralyǵynda sýbsıdııalaý arqyly ekonomıkany damytý men qoldaýdyń túrli baǵdarlamalary aıasynda 4,3 trln teńgeniń kelisimsharttary nesıelendi. Mundaı mehanızm nesıelik naryqtaǵy resýrstardyń ádil qunyn burmalaıdy, paıyzdyq mólsherleme men nesıelik arnalardyń tıimdiligin tómendetedi.
Makroekonomıka, áleýmettik sala, bıznes, sot pen ózge de salalar boıynsha qazir iri strategııalyq qujattar daıyndalyp jatyr. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi jumys isteı bastaǵan úsh jarym aıda Reformalar jónindegi joǵary keńestiń eki otyrysy ótti. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń tóraǵasy Qaırat Kelimbetov eń áýeli ózgeristerdi qajet etetin salalarǵa basymdyq beretinin aıtty.
– Densaýlyq saqtaý, ekonomıkalyq ósý sektorynda bizge Ulttyq qor kómektesti. Endi Ulttyq qordy qalyptastyrýǵa qalaı kirisetinimiz, bıýdjet jáne qazyna saıasatynyń qanshalyqty utymdy bolatyny óte mańyzdy. Osy máselelerdiń barlyǵy bıyl makroekonomıka máseleleri jónindegi topta qaralady. Ekonomıkany ártaraptandyrý boıynsha jumys tobyna keler bolsaq, munaı men onyń baǵasyna táýelsiz sektor qurý qajet. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha jańa jumys oryndary qurylady. Týrızm, agrosharýashylyq syndy sektorlarǵa nazar aýdarylyp, bıýdjet qarjysy bólinedi, – dedi Q.Kelimbetov.
Taǵy bir mańyzdy baǵyttardyń biri – áleýmettik sala. Qazir Áleýmettik kodeksti qurý jumystary bastalǵanyn aıtyp ótken Q.Kelimbetov óńirlik damý strategııasyn qabyldaýdy usynǵanyn, ár óńirdiń ózin damytatyn artyqshylyǵy, ósý núkteleri bar ekenin, aldymen solardy anyqtaýǵa basymdyq beriletinin aıtty.
– Biz jetistikke jetken Ulybrıtanııa, Malaızııa, Sıngapýr syndy aldyńǵy qatarly elderdiń reformalardy júzege asyrý tájirıbelerimen tanystyq. Memleket basshysy Strategııalyq josparlaý júıesi bekitilgennen keıin memlekettik baǵdarlamalardan ulttyq jobalarǵa aýysatynymyzdy atap ótti. Ulttyq joba degenimiz – naqty bir maqsattarǵa jetýge baǵyttalǵan keshendi jospar. Osy baǵyttardyń barlyǵy bıyl júzege asady jáne ár ulttyq jobany túrli memlekettik organ júzege asyrady. Sıfrly qyzmet negizinde jumys isteıtin arnaıy ortalyqtar qurylady. Bárinen buryn Keńse, Sıfrly transformasııa keńsesi jáne Ulttyq jobalardyń júzege asyrylýyn baqylaý keńsesi jumysyn bastaıdy. Agenttik qurý – Memleket basshysy atap ótken úlken reformalarǵa daıyndyqtyń qorytyndy kezeńi boldy, – dedi Q.Kelimbetov.
Makroekonomıka tobyn Sýma Chakrobartı basqarady, ol Reformalar jónindegi joǵary keńes tóraǵasynyń orynbasary. Úsh topty Premer-Mınıstr basqaryp otyr, bir topty Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy jáne taǵy bir topty Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary basqarady. Ár top birneshe otyrys ótkizip úlgerdi, jumys toptarynyń platformasy – memlekettik organdardyń jumysy, al úılestirýshi róldi Strategııalyq josparlaý jáne reforma agenttigi atqarady. Álemdik trendter, aldyńǵy qatarly álemdik tájirıbe zertteldi. Qazir kez kelgen sheshim big data negizinde qabyldanýy qajet. Sol sebepti Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi statıstıka salasyna úlken ózgeris engizip jatyr. Statıstıka bıýrosy agenttikke berildi. Bul bıýro ekonomıkada bolyp jatqan jaıttarǵa táýelsiz baǵa berý úshin qajet.
Q.Toqaev 2021 jyly Strategııalyq josparlaý júıesi bekitilgennen keıin memlekettik baǵdarlamalardan ulttyq jobalarǵa aýysýdy atap ótken-di. Al sarapshylar ulttyq joba naqty bir maqsattarǵa jetýge baǵyttalǵan keshendi josparlarǵa basymdyq berip, múmkindik pen áleýetimizdi shashyratyp alýǵa jol bermeý qajet ekenin eskerte bastady. Qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalardy skrınıngten ótkizip, bir shıratyp alý álemdik trendke aınalǵan.
«2021-2023 jyldarǵa arnalǵan kóptegen memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrýdyń qysqarýy daǵdarys pen bıýdjet tapshylyǵy jaǵdaıynda bıliktiń májbúrli qadamy. Endigi jerde tek qana memlekettik retteýshi mindettemelerdiń shyǵyndary «qorǵalýy» kerek», deıdi sarapshylar. Olardyń pikirinshe, memlekettik baǵdarlamalardyń kópshiliginde qysqartýdyń rezervteri bar. Bul baǵdarlamalardy ózara úılestirýge múmkindik beredi.
Memlekettik baǵdarlamalar nege oryndalmady?
Qazir Qazaqstanda ulttyq ekonomıkanyń barlyq salasy men is júzinde qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyn qamtıtyn 15 memlekettik jáne salalyq baǵdarlama bar. Jasyratyny joq, búkil halyqtyń ál-aýqaty kóbine memlekettik baǵdarlamalarǵa baılanysty.
Saıasattanýshy Sanjar Boqaev sheneýnikter memlekettik baǵdarlamalardy pafospen jarııalaıtynyn, sońynda onyń oryndalýyna jaýapty tulǵalardyń kim ekenin umyttyryp jiberýge tyrysatynyn aıtady. Onyń pikirinshe, memlekettik deńgeıde qabyldanǵan ár qujat, ár baǵdarlama muqııat taldanbaıdy. Memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdyń tıimdiligin baǵalaý ádisteri ázirlenetinin jáne ony jaýapty oryndaýshylar bekitetin tájirıbe burynnan qalyptasqanyn naqtylaǵan S.Boqaev bul ádisteme syrtqy táýelsiz aýdıttiń saraptamasynan ótpeıtinin de eskertti. Onyń nátıjesi de qyzyq: memlekettik baǵdarlamalardyń oryndaýshysy ózin-ózi damytady, júzege asyrady jáne ózin-ózi baǵalaıdy. Iаǵnı daıyndaýshy da, oryndaýshy da, synshy da baǵdarlamany daıyndaǵan jumys tobynyń ózi bolyp shyǵady.
Sarapshy aıtqandaı, qoldanystaǵy baǵdarlamalardyń basym kópshiligi oryndalý tetikteriniń joqtyǵynan júzege aspaı qalǵan. Baǵdarlamanyń maqsaty, mindeti, ındıkatıvti kórsetkishteri aıqyn bolǵanymen ony júzege asyratyn tetikteri barynsha bulyńǵyr.
– Qazaqstanda memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdyń tıimdiligin baǵalaý ádisteri ázirlenetin jáne ony tek jaýapty oryndaýshylar bekitetin tájirıbe burynnan qalyptasqan. Sonymen qatar ádisteme syrtqy táýelsiz aýdıttiń saraptamasynan ótpeıdi. Tıimdi basqarý turǵysynan bul múldem qolaısyz, – deıdi S.Boqaev.
Sarapshy aıtqandaı, memlekettik basqarý júıesinde aq pen qaranyń arasyndaǵy mıllıon túrli tús bar ekenin moıyndamaıtyn KPI júıesi qalyptasqan. Bul baǵyt bıýdjettiń oryndalýyna jáne bólingen qarjynyń ıgerilýine ǵana basymdyq beredi. Al túpki nátıje eshkimdi qyzyqtyrmaıdy.
– Memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdyń tıimdiligin baǵalaý ádisteri sheneýnikterdi shyǵyndardy basqarýǵa baǵyttap, shyǵynnyń arnasyn paıdaǵa baǵyttaý múmkindigin tejep, bólingen qarjyny qalaı ıgergenińizdiń, qalaı únemdegenińizdiń quny kók tıyn bolyp qalady. Bul tásil sheneýnikterdi tek bıýdjetterdi ázirleýmen aınalysýǵa májbúr etedi, memlekettik organdardy tenderlik mashınaǵa aınaldyrady. Nátıjesinde, shyǵyndarǵa taldaý jasalmaıdy. Taldaý jasalmaǵandyqtan, baǵdarlamanyń shyǵyny men paıdasyn baǵalaıtyn naqty quraldar qoldanylmaı, tasada qalady, – deıdi ol.
Memlekettik baǵdarlamanyń oryndalmaǵany úshin top-menedjerlerdiń jeke jaýapkershiliginiń joqtyǵy, júz mıllıardtaǵan teńgeni tıimsiz jumsaǵan sheneýnikterge sanksııalar qoldanbaıtyny osyǵan deıin de jıi aıtylatyn.
– Biz myńdaǵan teńgeni ysyrap etkeni úshin aýyldyq okrýgtiń kishkentaı sheneýnigin sottap jatyrmyz, al mınıstrlerdi birneshe mıllıardtyq baǵdarlamalardyń sátsizdigi úshin jazalamaımyz. Memleket endigi jerde jaýapkershiliktiń tek moraldyq emes, qylmystyq sıpatyna da basymdyq berýi qajet. Ony baǵdarlamany ázirleýshiler de, iske asyrýǵa jaýapty adamdar da sezingen kezde baǵdarlamany oryndaýǵa múmkindik týady, – dep qorytty S.Boqaev.
Qajetsiz baǵdarlamalardy kóbeıtý qajet emes
Ekonomıst Maǵbat Spanov popýlıstik sheshimderdi qabyldaý júrip jatqanyn, Úkimet keıbir máselelerdi Ulttyq qor qarajaty esebinen sheshýdi usynatynyn, muny toqtatatyn ýaqyt kelgenin, Úkimettiń ekonomıkalyq blogyna aqsha tabýdy úırenetin kez kelgenin jetkizdi. Ulttyq qordyń aqshasyn jaratý arqyly máseleni sheshý úshin kóp oılanýdyń qajeti joq. Úkimettiń nazary jalaqy, jer, densaýlyq jáne zań tóńireginde bolýy kerek. Memlekettik baǵdarlamalar kóp, jańa baǵdarlamalar da ázirlenýde. Árqaısysy belgili bir qarjylyq qoldaýdy qajet etedi. Alaıda, qazirgi jaǵdaıda olardy qandaı kózderden qarjylandyrý kerektigi túsiniksiz. Qoǵamdy jeke qaýipsizdik, jalaqy, densaýlyq jáne áleýmettik ádildik tolǵandyrady.
– Qajetsiz baǵdarlamalardy birinen keıin birin balalata berýdiń qajeti joq. Halyqpen kelisip, jaǵdaıdy naqty túsindire bilý kerek. Qytaıdyń Batysty ıgerýi de zertteýge turarlyq tájirıbe. Jalpy memlekettik saıasat osy baǵytqa kóńil aýdara bastaǵany durys, – deıdi M.Spanov.
GSB UIB bıznesti taldaý ortalyǵynyń sarapshysy, ekonomıst Maqsat Halyqtyń baılamynsha, táýelsizdik alǵan jyldary qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalardyń jalpy sany 50-den asyp ketipti. Osy baǵdarlamalardyń ishinde ilip alatyndarynyń qatarynda Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy bar. Qazir muny sarapshylar bir-birimen sabaqtasyp, bir-birin tolyqtyratyn salalyq baǵdarlamalarǵa teńep júr. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń tóraǵasy osy baǵdarlamalardyń basy-qasynda júrgenin aıtyp ótken Maqsat Halyq 2009 jyldary Qaırat Kelimbetovpen kezdeskenin, «2015 jylǵa deıingi qamtıtyn baǵdarlamanyń nátıjesin kútpeı, jańa baǵdarlamanyń ne sebepten qabyldadyńyzdar?» dep suraǵanyn aıtty.
– Sol kezde Qaırat Nematuly alǵashqy baǵdarlama qabyldanǵan kezde 2007-2009 jyldardaǵy qarjylyq daǵdarys eskerilmegenin, sol sebepti baǵdarlamany qarjylandyrý ýaqytsha toqtatylǵanyn aıtty. Aldyńǵy qujattardaǵy sabaqtastyqty saqtaı otyryp, jańa baǵdarlama qabyldanǵanyn, kóp baǵdarlamalar ekinshi kezeńge qalyp turǵanyn, biraq 2020 jylǵa deıin júzege asatynyn jetkizgen bolatyn. Bizde baǵdarlamaǵa jaýapty tulǵanyń naqtylanbaıtyny bar. Mysaly, baǵdarlama bir sheneýniktiń mınıstr nemese premer-mınıstr kezinde qabyldandy. Keıin ol ákim nemese elshi bolyp ketkendikten «Baǵdarlamanyń oryndalýyna kim jaýap beredi?» degen suraq jaýapsyz qalady, – degen M.Halyq jaýapty tulǵalardyń jaýapkershiligi aýys-túıistiń tasasynda adasyp qalatynyn aıtyp ótti.
– Búginge deıin qabyldanǵan baǵdarlamalardy 2050 jylǵa deıingi strategııamyzdyń aınalasyna toptastyratyn keshendi strategııalyq baǵdarlama kerek. Biz sol kezde ǵana Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, memlekettik josparlaýdyń jańa júıesin dogmatızm men kózboıaýshylyqtan tazartamyz. Biraq kedergi kóp. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi qıynnan qıystyrýdyń myń túrli tásilin meńgergen ákimderge ázirge áli minez kórsete alǵan joq. Sondyqtan agenttikke memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalýyn baqylaıtyn, qaı jerde múlt ketkenin qadaǵalaıtyn, kóshti keıinge tartyp otyrǵan ákimderge eskertý beretin quziret berý kerek, – deıdi ekonomıst. Agenttik bul mindetti táýelsiz hám kásibı sarapshylardyń múmkindigimen júzege asyra alady.
ALMATY
