– Bizdiń ortalyqtyń negizgi qyzmeti – júıkesi syr bergen qala turǵyndaryna sapaly psıhologııalyq jáne psıhatrııalyq turǵyda kómek berý. 2017 jyldan beri ıntegrasııalyq-psıhatrııalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda ortalyq mamandary qaladaǵy aýdandyq emhanalardyń quramynda otyr. Bul ne degen sóz? Buryn adamdar Psıhatrııalyq ortalyqqa kelýge namystanatyn, qorqatyn. Densaýlyǵy mazalap júrse de bizge kelýge júrekteri daýalaı bermeıtin. Osyndaı teris kózqarasty joıyp ári pasıentterdi mamandarǵa jaqyndata túsý úshin dárigerlerimizdi qalalyq emhanalarǵa jiberdik. Nátıjesinde, psıhıatrlarǵa júginetinder kóbeıdi. Bul bastama bizdiń mamandarǵa degen senimdi kúsheıtti, bógetti azaıta bastady. Máselen, qazirdiń ózinde ortalyqta 10 462 naýqas adam dıspanserlik baqylaýda tur. Ony dıagnozy boıynsha jikteıtin bolsaq, birinshi orynda – shızofrenııa, ekinshi orynda – aqyl-estiń kemdigi, úshinshi orynǵa mıdyń organıkalyq zaqymdalýy jaıǵasady.
– Organıkalyq zaqymdalý degenińiz ne?
– Bul kóbinese sportpen shuǵyldanǵanda, jol-kólik apatynda, tóbeleste basynan zaqym alǵandar. Mıyna organıkalyq zaqym kelgen naýqastar qulan-taza aıyǵyp kete me degen saýaldar qoıylady. Birinshi, bul aýrýdyń túrine, ekinshi, qaı deńgeıde zaqym alǵanyna jáne sapaly emdelýine baılanysty. Árıne, dıspanserlik esepte turǵan naýqastarǵa ambýlatorlyq deńgeıde beriletin tegin, óte qymbat, zamanǵa saı dári-dármekter bar. Eger osy preparattardy ýaqtyly qabyldap otyrsa, kesel asqynbaıdy.
О́kinishke qaraı, mynadaı jaǵdaılar da bolady. Naýqas aýrýhanada aı boıy jatyp, emdelip shyqqannan keıin eki aptadan keıin qaıta túsedi. Nege? О́ıtkeni, olar ambýlatorlyq jaǵdaıda beriletin dárilerdi úıde ishpeıdi. Aýrýhanada qabyldaǵan emniń kúshi 2-3 aptaǵa jetedi, tolyq emdelmeı jatyp, emdi jarty joldan toqtatady, keseldiń órshý kezeńine dýshar bolady. Mundaı naýqastar ata-ana, jaqyndaryna boı bermeıdi, tyńdamaıdy. Onyń ishinde týa bitti júıke aýrýlary da bar. Biz úıde preparattar qabyldaýdy baqylaýdy ata-anasyna júkteımiz. Preparattar qabyldaýdy toqtatý júıkege qaıta salmaq salyp, uıqy buzylady, qulaqtaryna daýys, kózderine eles keledi. Sodan arnaýly brıgada naýqasty qaıta alyp kelip, aýrýhanaǵa jatqyzýǵa májbúr bolady.
– Sapar Quttybaıuly, qazirginiń adamy kúızeliske jıi ushyraıdy. Sap-saý adamnyń ózi ábden toryǵa kele túrli júıke keselderine shaldyqqanyn kórip júrmiz. «Stress», «depressııa» termınderi tym kóp qoldanylady. Arnaıy mamandarǵa júginýdiń alǵashqy belgileri qandaı?
– Kez kelgen kúızelis saldaryndaǵy aýytqýlardyń bári psıhıkalyq sozylmaly keselge dýshar etpeıtinin túsingen jón. Máselen, psıhologııalyq soqqynyń áserinen adamda kúızelis bastalady. Jumysta, úıde bolǵan aýyr jaǵdaıdan adamnyń toryǵýynan uıqysy buzylady, sirkesi sý kótermeıdi, tábeti qashady jáne jurtpen aralasýdy toqtatady. Osyndaı kezde bizge keletin pasıentter bar. Alaıda dárigerge qaralmaıtyndar, ózine kóńil bólmegender bul ýaqytsha degenge aldanady. Bul asqyna kele uıqy men tábettiń qashýyna alyp keledi. Nevrozdar paıda bolady. Alǵashqy belgileri – buryn jaqsy tanyp, aralasyp júrgen adam aınaladaǵylardan qashqaqtap, tuıyqtalyp, ashýlanshaq bola bastaıdy. Tez salmaq joǵaltyp, júdep ketedi. Osy kezden bastap alańdaı bastaǵan jón.
– Keıingi kezde sizdi kóbirek oılantatyn jaǵdaılar qandaı? Demensııa, ıaǵnı jasyna jetpeı aljý, este saqtaý qabiletiniń álsireýi týraly ne aıtasyz?
– Aqyl-esten aljasý 70 jastan asqannan keıin ǵana paıda bola bastaıdy dep eseptep keldik. Bul aýrý jasaryp keledi. Jýyrda 53 jastaǵy pasıentke demensııa dıagnozy qoıyldy. Aljýǵa dýshar etetin jaǵdaı óte kóp. Birinshiden, basynan aýyr jaraqat alsa, ekinshiden alkogoldik ishimdikter men esirtki qoldanatyn bolsa, sonymen qatar jastar arasyndaǵy toksıkomanııa, túrli zatty ıiskeý de aqyl-estiń kemýine alyp keledi. Shynynda, psıhıkalyq aýrýlardyń jasaryp kele jatqany oılandyrady. Internetke kúndiz-túni telmirý, psıhıkaǵa áser etetin qatygez, jaýyz oıyndar men aqparattar júıke aýrýlarynyń beleń alýyna jetelep otyr. Máselen, ómirde kóp sóılemeıtin, uıalshaq balalar ınternetke kirgennen bastap ózgeredi. Qalaǵan adamymen dos bolady, qalamasa, dostyqtan shyǵaryp, unatpaǵanyna ursyp tastaıdy. Qysqasy, «vırtýaldy batyr». Al mektepte odan momaqan adam joq. Iаǵnı bir adamnyń ishinde eki túrli minez-qulyq otyrady. Osynyń bári ǵalamtordyń júıkege keri áseri men kesirinen bolady. Sondyqtan ata-analar balalaryna ýaqtyly kóńil bólýi kerek. Byltyr 2019 jylmen salystyrǵanda Almatyda júıke aýrýlary dıagnozy qoıylǵan pasıentter 100 adamǵa kóbeıdi.
– Buǵan koronavırýstyq pandemııanyń áseri tıgen bolar? Tótenshe jaǵdaı kezinde qordalanǵan máseleler qoparylyp túskenin kórdik. Bul – otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq, alkogolızm, jaqyn adamdardyń bir-birine álimjettigi desek bolady. Osy keleńsizdik jumystaryńyzda qanshalyqty kórinis tapty?
– Bizde táýlik boıy jumys isteıtin «Senim telefony» bar. Naýryz, sáýir, mamyr aılarynda turǵyndar tarapynan shalynǵan qońyraýlar kóbeıdi. Ekinshiden, psıholog mamandardyń kómegine júgingisi keletin adamdardyń sany artty. Sodan keıin ishimdikke salyna bastaǵandardyń sany óskeni baıqaldy. Osydan zárezap bolǵan áıelderdiń kúıeýleriniń kúnde ishetinine, úıdiń berekesin alyp jatqanyna shaǵymdanǵan qońyraýlary eselene bastady. Al joldastary úıde jatqan adamnyń ýaqyty ótpeıtinin, syra ishse aldanatyn aıtyp aqtalady. «Araq ishsem, kóńilim kóterilip, barlyq máseleni sheship tastaıtyn sııaqtymyn» deıdi. Sol sııaqty áıeli men eri arasyndaǵy kıkiljiń, balasy men ata-anasy arasyndaǵy túsinispeýshilikter ósti. О́ıtkeni buryn áke-sheshe kúndiz-túni jumys dep shapqylap júrgende balasynyń nemen aınalysatynyna mán berýge murshasy bolmaǵan. Osyndaı kezde psıholog mamandardan keńes alýǵa umtylǵandar az bolǵan joq. Sonymen qatar, sýısıd máselesi de boı kóterdi. Oraıy kelip turǵanda maqtanyshpen aıtqym keledi. Bizdiń psıholog mamandar úsh adamnyń ómirin saqtap qaldy. Tipti 4 balasy bar áıel 7-qabattan sekirer aldynda dárigerlerimiz durys baǵytta jumys istedi. Keıin bul adamdar bizde emdelip shyqty.
– Ortalyqta júıke aýrýlaryn ǵylymı turǵyda zertteıtin mamandar bar ma?
– Qazirgi tańda ortalyq – S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń, Qazaq-orys medısına ýnıversıtetiniń, sonymen qatar Úzdiksiz medısınalyq bilimdi jetildirý ortalyǵynyń klınıkalyq bazasy bolyp esepteledi. Professorlar, medısına ǵylymdarynyń doktorlary osynda dáris bere otyryp, naýqastardy da qaraıdy. Qazir Qazaq-orys medısına ýnıversıtetiniń kafedralarymen birigip, sýısıdke qarsy zertteýler júrgizemiz. Keler jyly qorytyndysy shyǵady. Almatyda respýblıkalyq deńgeıdegi ǵylymı-zertteýlermen aınalysatyn psıhatrııalyq, narkologııalyq ortalyqtar bar. Bul ortalyqtarmen de qoıan-qoltyq jumys isteımiz.
– Zamanyna saı júıke aýrýlaryna shaldyqqandardy emdeýdiń tásilderi men baıanhattary ózgerdi me?
– Emdeý hattamasy udaıy ózgerip turady. Jyl saıyn dárilerdiń túrleri jańarady. Máselen, bir preparattyń áseri úsh aıǵa, odan da kóp ýaqytqa jetedi. Uzaq merzim aralyǵynda júıkesi tynyshtalyp, úreı, qozý, daýys, elesten ada bolady. Buryn ondaı dáriler bolǵan joq. Bul – kez kelgen dári-dármektiń adam aǵzasyna keri áserin azaıtatyn múmkindikteri ulǵaıdy degen sóz.
– Júıke aýrýlaryna ushyraǵan jandar qoǵamǵa qanshalyqty qaýipti?
– Bul naýqastar aldymen ózine qaýipti...
– Buryn psıhıatr mamandar «Napoleon», «Stalın», «Lenındi» emdese, búgingi mamandar qandaı ǵalamat ıelerimen jumys isteıdi?
– Mundaı jaǵdaılar sırek. Keıbir naýqastar ózderi moıyndap, «Uıqym buzyldy, osydan qorqa bastadym» dep emdelýge óz yrqymen keledi. Mysaly, buryn aýrýlar arasynda «Stalınmin», «Cherchılmin», «Prezıdentpin» deıtinder bolsa, qazir «Allanyń elshileri» bar. «Men paıǵambarmyn, adamdardy emdeýim kerek» deıdi. Mundaı kezde pasıentpen barynsha til tabysyp, ashýyna tımeı emdeýge tyrysamyz. Keıin bul naýqastar aqyl-esin jıǵannan keıin «qasıeti ketip qalǵanyn» moıyndap jatady.
– Otbasyndaǵy «erekshe qabiletke», bógde minez-qulyqqa ıe bolǵan adamdardyń jaqyndaryna qandaı keńes beresiz?
– Eń bastysy, kóshede, úıde bolsyn júıke aýrýyna shaldyqqan adammen betpe-bet kelip qalsańyz, oǵan qarsy kelmeý qajet. Aýrý qozyp turǵanda ony odan da órshite túsetin is-qımyl kórsetip, ashýyn keltiretin áńgime aıtpaý kerek. Qolynda qarýy bolyp, qaýip tóndiretindeı jaǵdaı bolsa, birden 102 jáne 103 telefondaryna birdeı habarlaǵan jón. Jýyrda qolynda pyshaǵy bar jigittiń ótip bara jatqan adamdarǵa umtylǵanyn teledıdardan kórsetip jatty. Mundaı kezde oǵan aqyl aıtyp, ajyratyp, óz betinshe toqtatýdyń túbi qaıǵyly oqıǵalarmen de aıaqtalýy ǵajap emes. Sondyqtan alys ketý kerek, ol – naýqas adam. О́zine esep bere almaıdy.
– Júıke keseline ushyraǵan jandardy keıde jaqyndary emshilerge súırep júredi...
– Bul suraqty da maǵan jıi qoıady. «Dýalapty», «Ishine jyn kirip ketipti», «Oqytyp tastapty» degen baıaǵydan beri estip kele jatqan sózimiz. Biraq medısına men Islam dini bir birine qaıshy kelmeıdi. Ekeýiniń de mindeti adamǵa kómektesý desek te, ár istiń óz mamany bolady. Qandaı jaǵdaıda da ár derttiń óz dárigeri bar. Sondyqtan da aldymen mamannyń keńesine júginip baryp áreket etý kerek.
– Júıke aýrýlaryna ushyraǵandardyń kópshiligi er adamdar degen derektiń jaı-japsaryn túsindire ketseńiz.
– Jigitterdiń kópshiligi sportpen shuǵyldanady, únemi tóbeles, alkogoldi ishimdikke úıir, jol apatyna da jıi ushyraıdy. Osynyń bári de tikeleı áser etedi. Odan bólek, áıelderge qaraǵanda er adamdar emosıonaldy turǵydan álsizdeý. Turmystyń taýqymetine qyz-kelinshekter tózimdirek. Oǵan qosa qıynshylyqtardan týyndaıtyn toryǵý, kúızelisti er adamdar ishimdik, esirtkimen basýǵa beıim, qumar oıyndarmen de ózin aldaǵysy keledi.
– Áıelderge qaraǵanda erler emosıonaldy turǵyda álsizdeý keledi deısiz de, maskúnem qyz-kelinshekterdiń kóbeıip bara jatqanyn alǵa tartasyz?
– Shyndyǵyna kelsek, ishimdikke úıir áıelder kóp kezdesedi. Zerttep qarasaq, árqaısysynyń alkogolge táýeldi bolýynyń sebebi de ártúrli. Bul oqıǵalar bir birine uqsamaıdy. Emosıonaldy álsizdikten tys túrli jaǵdaılar bar. Men ózim de birneshe áıel adamdy maskúnemdikten emdedim. Mysaly, bir pasıenttiń kúıeýi áıelin esh jerde jumys istetkizbeıdi eken. О́zderi baqýatty otbasy. Eri únemi issaparda júredi. Osyndaı kezde ol áıel ózin ózi aldap, ýaqytyn ótkizý úshin úıindegi qymbat ishimdikterge áýestene bastaıdy. Sońynda ishpese tura almaıtyn jaǵdaıǵa jetken. Kúıeýlerine eregisip, qosyla táýeldi bolǵandar tabylady. Al ishimdik ýaqytsha bolsa da shyndyqty búrkemelep, kóńil kúıdi kótergendeı bolady. Biraq ýaqyt óte kele onyń saldary aýyr bolady. Qazir 5 923 adam narkologııalyq dıspanserlik baqylaýda bolsa, sonyń alkogolge táýeldisi – 4 448 adam. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 8,5 paıyzǵa tómendep otyr.
– Bul qalaı? О́ıtkeni karantın, pandemııa kezinde eń ótimdi taýardyń qatarynda araq pen syra bolǵanyn nesine jasyramyz?
– Bular jasyryn pasıentter. Úıinde aqshasyn tólep, qanyn tazartyp, ıne shanshytyp emdelip alatyndar bul esepke kirmeıdi. О́ıtkeni keıbiri qyzmetinen aıyrylýdan, mansabyna nuqsan kelýden qorqady. Bizdiń júıke aýrýlaryn emdeıtin ortalyqqa kelmeýge tyrysady. О́ıtkeni dıspanserlik esepke alady dep namystanady. Sondyqtan olar jekemenshik emhanalardy jaǵalaıdy.
– Ortalyqtaǵy gerontologııalyq qyzmettiń mańyzyna da toqtala ketseńiz?
– Gerontologııalyq ortalyq 2019 jyly ashyldy. Munda qart kisilerge kómek beriledi. Jasy kelgen saıyn adamda demensııa damyp, Alsgeımer sııaqty aýrýlar meńdeı bastaıdy. Bul keselden qutylamyn dep keletin úlkenderimiz bar. Atalǵan keseldi der kezinde emdese, qalypty ómir súrýge bolady. Aýrý asqynǵan saıyn adam kóz aldymyzda solyp, ózgerip, qazir ishken tamaǵyn qazir umytyp qalýy múmkin. «Tamaq bermeı ashtan óltireıin dep júrsińder» deıtinder bar. Em, dári-dármekteri men dárýmenderin ýaqtyly qabyldap júrgen adamnyń derti asqynbaıdy. Densaýlyqty kútip, qalypty deńgeıde ustaýǵa bolady.
– Ustanatyn qaǵıdańyz qandaı?
– Qaıǵy-muńdy, ókpe-yzany arqalap júrýdiń qajeti shamaly. Bul – birinshi qaǵıda. Ekinshi qaǵıda – ishteı aıtqyń kelip turǵandy aıtý kerek. Shyqpaǵan emosııa adamnyń júıkesine áser etedi. Qan qysymyn kóteredi, júrekti qysady. Ishtegi sherdi, jandy jep júrgen jaıtty ustamaı, psıhologterge aıtyp, keńesin alýdyń paıdasy kóp. Al adamdar psıhologterge júginýdi namys kóredi. Munyń durys sheshim qabyldaýda, adaspaýda mańyzy úlken. Sondyqtan da árkimniń óz psıhologi bolýy kerek. Al psıholog aldyna kelgen klıenttiń syryn syrtqa shashpaıdy, kásibı keńes berip, janyn emdeıdi.
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
