Málim de beımálim Baısýfınovter

Aıaqdopshylar áýleti

Bir áýlettiń úsh býynynyń, ıaǵnı ákesiniń, balasynyń jáne nemeresiniń kásibı turǵydan fýtbol oınaýy – óte sırek kezdesetin jaǵdaı. Jópeldemde ondaı áýlet oıyńyzǵa oralmaıdy da. Iá, álemdik deńgeıde mundaı mysaldardy kezdestirýge bolady. Máselen, ıtalııalyq Maldınılerdi alaıyq. Mine, dál osyndaı áýlet Qazaqstanda da bar. Ol – Baısýfınovter áýleti. Bizdiń keıipkerimiz Talǵattyń áke­si­ Marýa Ábildauly – Pavlodar óńi­rindegi alǵashqy kásibı fýtbol­shy­lardyń biri. Marýanyń kenje uly Talǵat Baısýfınovtiń fýtbol­dan alystamaǵany ózderińizge bel­gili. Kezinde onyń «Traktor», «Ańsat», «Ertis», «Ekıbastýzes», «Jetisý», «Vostok» sekildi klýbtarda dop tepkeni málim. Pavlodardyń «Er­tisin» jattyqtyryp, bapkerlik qy­ry­nan tanylǵany da belgili. Endi mine, ulttyq quramany jetegine alyp otyr. Atasy Marýa men ákesi Talǵattyń jolyn qýǵan Temir Baısýfınovtiń kelesheginen úmit kútetinder kóp. «Aqsý», «Ertis», «Oqjetpes» sekil­di klýbtarda oınap úlgergen 22 jas­taǵy Temir Qazaqstannyń 19 jasqa deıingi ulttyq quramasyna da jıi shaqyryldy. Býyn sabaqtastyǵy degen osy emes pe?!

Bul az deseńiz, taǵy aıtarymyz­ bar. Talǵat Baısýfınovtiń qyzy Aınur da – kásibı fýtbolshy. Ol – 17 jasqa deıingi Qazaqstan ulttyq qyzdar quramasynyń beldi oıynshysy. Talǵattyń zaıyby Irına Anatolevna da fýtboldan alys emes. Irına – Pavlodar fýtboly tarıhyndaǵy ózindik orny bar Chýpahınder áýletiniń ókili. Ýaqy­tyn­da jubaıyn jigerlendirip, qazir uly men­ nemerelerin qaırap otyratyn belgili áýlettiń uıytqysy Qadısha Qapasqyzy – Baısýfınovterdiń fýtboldaǵy eń basty jankúıeri. Mine, biz úshin «Baısýfınovter áýleti» men «fýtboldyń» egiz uǵymdaı estiletini de sondyqtan.

Fýtbolshylar úıi

Pavlodar óńirinde Baısýfınovter áýletin bilmeıtin adam kemde-kem. Olarǵa degen qurmet te erekshe. О́ıtkeni aımaq fýtbolynyń damýyna áýletimen úles qosqan dál osy Baısýfınovter ǵana. Mundaı áýlet óńirde buryn-sońdy bolǵan emes. Muny jergilikti jýrnalıst Stanıslav Tımofeev óziniń «Fýtbolnyı kod Marýa» atty kitabynda da jazdy. Aty aıtyp turǵandaı, kitap Marýa Baısýfınovke jáne óńir fýtbolynyń tarıhyna arnalǵan. О́miri bir kitapqa júk bolǵan adamnyń qandaı tulǵa ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.

Pavlodar fýtbolynyń bilgiri Aleksandr Prasolenkonyń aıtýynsha, aıaqdop óneri bul óńirge 1915-1916 jyldary kelgen. Ony ákelgen – aýstrııalyq, chehııalyq tutqyndar. Solarǵa qarap jergilikti jigitter oınaı bastaǵan. Tarıhı derekterge súıensek, Pavlodarda qurylǵan alǵashqy fýtbol klýby «Zvezdochka» dep atalady. Al 1923 jyldyń kókteminde «Iаstreb» degen klýb ómirge kelgen. Jergilikti halyq ár senbi saıyn eki komandanyń tartysyn tamashalaýǵa jınalady eken. Pavlodardaǵy alǵashqy resmı match 1947 jyldyń 2 mamyrynda ótken. Dál osy kúni qalanyń qazirgi Ortalyq stadıony paıdalanýǵa berildi. Sonyń qurmetine jankúıerler fýtbol matchyn tamashalaǵan. Al atalǵan stadıonda dop tepken alǵashqy qazaq – Marýa Baısýfınov.

– Qaıyn jurtym – Baıanaýyl. Dálirek aıtsam, áýlıeli Qyzyltaý. Atam da, enem de sol jaqtan. Ekeýiniń de súıegi – kúlik. Máshhúr Júsipke týystyǵy bar. Marýanyń áke-sheshesi 1930-jyldary Reseıdiń Novosibir óńirin mekendegen. Kúıeýim 1934 jyly sol jaqta týypty. Keıin Pavlodarǵa kóship kelgen. Sirá, soǵystan keıin bolsa kerek. Onymen 1956 jyly Ortalyq stadıonda tanystym. Sóıtsek, úıimizdiń arasy jaqyn eken. Biraq solaı bola tura, buǵan deıin bir-birimizdi kórmeppiz. 1961 jyly osy áýletke kelin bolyp tústim, – deıdi ótken kúnderdi eske alǵan Qadısha apa.

Búginde seksennen asqan Qadısha Qapasqyzy Marýa salǵan úıde turady. Ony bylaıǵy jurt «fýtbolshylar úıi» dep te ataıdy. Bulaı atalýynyń ózindik sebepteri de bar. Birinshiden, bul shańyraqtan fýtbolshylar shoǵyry shyqqan. Marýa, Talǵat, Temir Baısýfınovterden bólek, Qadısha apanyń úlken uly Qaırattyń balasy Qaısar da – kásibı fýtbolshy. Búginde bilikti bapker retinde tanymal. Ekinshiden, bul úıden fýtbolshylar úzilgen emes. Ásirese Marýa Ábildaulynyń tiri kezinde, Talǵat Baısýfınovtiń Pavlodarda qyzmet atqarǵan jyldarynda jas fýtbolshylar, ardagerler osynda jınalyp, estelikter aıtyp, keńes quratyn. Úshinshiden, atalǵan úıdiń qurylysyna fýtbolshylar atsalysqan. Ol týraly jergilikti sport ardageri Iаkov Berdiń esteliginde jazylǵan. «Tutas komanda bolyp, Marýanyń úıin salýǵa kómektestik. Arnaıy senbilik sharasyn da uıymdastyratynbyz. Fýtbolshylardyń qolymen turǵy­zyl­ǵan bul úıdiń bizge ystyq bolatyny da sondyqtan», deıdi Iаkov Ber.  

– Biz stadıonda tanysyp, tabys­tyq. Stadıonǵa Marýanyń – koman­da­daǵy jalǵyz qazaqtyń ónerin ta­mashalaýǵa, oǵan qoldaý kórsetýge ba­ratynbyz. Oqýshy kúnimizden Ma­rýaǵa jankúıer boldyq. Ol – jer­gilikti klýbtaǵy jalǵyz qazaq ári komanda kapıtany. О́zge ult ókilderiniń ishinen sýyrylyp alǵa shyǵýdyń ózi ol kezde erlikpen para-par. 1956-1961 jyldary jergilikti komandada Marýadan basqa qazaq oınaǵan joq. Odan keıin qazaq jastarynan Erkin Qojahmetov shyqty. Qazaqtar osylaı birtindep kóbeıe berdi, – deıdi Qadısha apa Baısýfınova.

Talapshyl Talǵat

Marýa Ábildauly «uldarymnyń biri izimdi jalǵasa eken» dep armandapty. Ol armany da oryndaldy.

– Tuńǵyshym, marqum Qaırat ta, ortanshy ulym Rahat ta, kenjem Talǵat ta fýtbol oınap ósti. Rahat­ Almatydaǵy sport-ınternatta oqydy.­ Alaıda dárigerler onyń den­saý­lyǵyna baılanysty sportpen shu­ǵyldanýyna tyıym saldy. Marýa uldarynyń fýtbolshy bolǵanyn kór­gisi keldi. Armanyn Talǵat júzege asyrdy. Kenjemiz bala kúninen sport­qa qumar edi. Teledıdardan sport básekelerin bosatpaıtyn. Sol kez­degi fýtbolshylardyń, hokkeı­shi­lerdiń aty-jónin jeti atasyn aıtqandaı jatqa soǵatyn. Talǵat 10 jasqa tolǵanda Almatyǵa kóshtik. Marýa munda bes jyldaı kásipodaq uıymynyń oqýyn oqydy. Talǵat Almatyda fýtbolǵa túbegeıli bet burdy. Alǵashqy bapkeri – Iýrıı Eremın. Kezinde Marýamen birge oınaǵan. 1983 jyly Pavlodarǵa qaı­ta oraldyq. Talǵat jattyǵýyn tas­taǵan joq. Munda ony Anatolıı Kaza­kov jattyqtyrdy. 1984 jyly «Traktor» komandasyna alyndy. Osy­laısha, Talǵattyń fýtboldaǵy jarqyn sátteri bastaldy. Onyń ár je­tistigine qýandyq. Biraq qýany­shymyzdy syrtqa shyǵara ber­meı­tin­biz.­ Enem óte yrymshyl edi. 14 qursaq kótergen. Sodan jalǵyz qalǵany – Marýa. Sondyqtan ol balalardy asa erkeletpeı, «jaman bala», «qara bala» dep otyratyn. Biz de ol kisiniń qas-qabaǵyna qarap, ulymyzdyń jetistigine ishteı qýanǵanymyzben, syrtqa bildirmeýge tyrysatynbyz, – deıdi Qadısha apa.

Jankúıerler Talǵat Baısýfınov­ti talapshyl adam, qatal bapker re­tinde jaqsy biledi. Oıyn irikpeı aıtady. Onysy keıde basshylarǵa una­maı da qalady. Soǵan qaramastan, Talǵat Marýauly alǵan betinen, bergen sertinen taıǵan emes.

– О́kinishke qaraı, bizde keıde talanttar tasada qalyp qoıady. Úz­dikterdiń ornyn joǵary jaqta aǵa-kókeleri bar orta deńgeıdegi nemese darynsyz sportshylar basady. Dopty túzý tebe almasa da, so­lardyń juldyzy jarqyraıdy. Talǵat «Ertistiń» bas bapkeri bolyp tur­ǵanda «Ulyńa aıtshy, meniń balamdy komandaǵa alsyn», dep mazamdy alǵandar kóp boldy. «Talǵat meniń nemereme komandadan oryn bermedi», dep aralaspaı ketkenderi qanshama. Fýtbolda mundaı aǵaıynshylyq júrmeıdi. Talǵat – týǵan aǵasynyń uly Rasýldy «Deńgeıiń tómen!» dep komandaǵa almaǵan adam. Tanystyń, týystyń balasyna múmkindik bere bersek, fýtbol óspeıdi. Adaldyq kerek. Talǵattyń bapker retindegi qa­taldyǵy, minezdiliginiń artynda adaldyq tur. О́zim de qataldyqty, tár­tipti súıemin. Bul minezder bapkerge kerek, álbette. Talǵat – fýtbolǵa jan-tánimen berilgen jan. Jeńilse, júregi aýyrady. Nár tatpaıdy. Onyń minezin, jaıyn bizden artyq eshkim de bilmeıdi. Qas-qabaǵyna qarap otyramyz, – deıdi Qadısha apa.

Juldyzdy shaq

Talǵattyń bapkerlik qyzmettegi jarqyn sátteriniń biri – Pavlodardyń «Ertisin» basqarǵan jyldar. Buǵan deıin «Esil-Bogatyr» men «Aqsý­dy» jattyqtyrǵan ol, 2008 jyly «Ertiske» aýysty. Onda da bas bap­ker­lik qyzmet birden buıyrǵan joq. Tek 2010 jyly ǵana klýbtyń taǵ­dyry Talǵatqa birjola senip tapsyryldy. Ol jerge qaratqan joq. 2010 jyly jankúıerlerin qýanta almaı júrgen klýbty júldegerler qa­taryna iliktirdi (3-shi oryn). 2012 jyly «Ertis» chempıonattyń kúmis júldegeri atandy.

Talǵat basqarǵan jyldary pav­lo­dar­lyq klýb ÝEFA-nyń Eýropa lıgasynda da jaqsy óner kórsetti. 2011-2012 jylǵy maýsymnyń bi­rinshi irikteý kezeńinde Polshanyń «Iаgellonııasyn» utyp (jalpy esep – 2:1), Pavlodarǵa naǵyz fýtbol to­ıyn tartý etti. Ekinshi irikteý ke­zeńinde de jaman oınaǵan joq. Grýzııanyń «Metallýrg» komanda­symen syrt alańda teń túsip (1:1), óz alańynda 0:2 esebimen utyldy. 2013-14 jylǵy maýsymda da Tal­ǵat bastaǵan jigitter jergilikti jan­kúıerlerdiń úmitin aqtady. Eýropa lıgasynyń birinshi irikteý kezeńinde Bolgarııanyń «Levskı» komandasyn jarys jolynan shyǵardy (jalpy esep – 2:0). Ekin­shi kezeńde Bosnııa jáne Ger­segovınanyń «Shırokı Brıeg» ko­mandasyna ese jiberdi (jal­py esep – 3:4). Fýtbol mamanda­ry «Ertis» eki maýsymda da ekinshi kezeń­nen ádeıi súrindi» degen pikir aı­typ júr. Shyndyqqa janasatyn se­kildi. О́ıtkeni sol kezde klýbtyń Eýropa lıgasynyń úshinshi kezeńiniń shetel­degi oıyndaryna bara alatyn múmkindigi joq edi. Ujymnyń qarjylyq jaǵdaıy tym tómen bolatyn. Sóıtken klýb aqyry qarjylyq qıyndyqtarǵa baılanysty 2020 jyly el chempıonatyn da jalǵastyra almaı, orta jolda tońqalań asty. Ol endi bólek áńgime.

Qalaı desek te, Talǵat Baısýfınov pavlodarlyq jankúıerlerdi Eýropa lıgasyndaǵy tamasha oıyndarymen tánti etti. «Ertiske» endi eshqashan jankúıer bolmastaı bolyp túńilgen jergilikti halyqty stadıonǵa qaı­ta jınaǵan da osy Talǵat edi. Talǵat­pen birge komandaǵa ujymdyq rýh,­ jankúıerlik mádenıet keldi. Bu­ryn jankúıerler 12 myńdyq sta­dıon­nyń ár jerinde taýyqqa shashyl­ǵan tarydaı bolyp otyrsa, Talǵat Marýaulynyń kezinde stadıonda ıne shanshyr oryn bolmaıtyn jaǵ­daıǵa jetti. Ásirese Eýropa lıga­synyń matchtary kezinde bılet tappaı san soǵyp qalatyndar kóbeıdi. Pavlodarlyqtardyń fýtbolǵa degen mahabbatyn qaıta oıatqan Talǵat Baısýfınov jergilikti halyqtyń súıikti perzentine aınaldy.

Aıtpaqshy, Talǵat Baısýfınov­ten keıin «Ertiste» toqyraý kezeńi bas­taldy. Bir jylda úsh bapkerdi aýys­tyrǵan jaǵdaılar da oryn aldy. Dál osyndaı keleńsizdik bir emes, úsh maýsymda tirkelgen eken. Tek bolgarııalyq maman Dımıtar Dı­mıtrovtyń kelýimen ǵana komanda­nyń jaǵdaıy durystaldy. Ol ketken soń taǵy da qıyn kezeńder bas­taldy. Sol tusta jergilikti halyq «Ertisti» toqyraýdan tek Talǵat Baı­sýfınov qana alyp shyǵa alady dep, súıikti perzentine úlken senim artty. Alaıda fýtboldyń aqshasyn talan-tarajǵa salyp úırengen óńir­diń joǵary shendileri ony attap bas­tyrmady. Sebebi olar Talǵattyń anaý-mynaýǵa ılikpeıtinin, ózgeniń aıtqanymen júrmeıtinin, qysqa­sy, ózderine yń­ǵaısyz adam ekenin jaqsy biletin edi.

Eldiń úmiti

Talǵat Baısýfınov osymen ekinshi ret Qazaqstan ulttyq quramasynyń tizginin ustady. Buǵan deıin bas quramany 2016 jyldyń naýryzynan 2017 jyldyń aqpanyna deıin jattyqtyrǵan edi. Tup-týra 11 aı basqardy.

Osy ýaqyt ishinde ol senim artý­ǵa turarlyq jattyqtyrýshy eke­nin dáleldep úlgerdi. Oǵan dál sol kezeńdegi ulttyq quramanyń statıs­tıkalyq kórsetkishteri dálel bola alady. Talǵat Marýaulynyń jetek­shiligimen bas quramamyz 8 oıyn ót­kizdi. Onyń ekeýinde jeńiske jetip, úsheýinde teń tústi. Úsh oıynda utyldy. FIFA-nyń ulttyq quramalar reıtınginde 2015 jyldy 132-shi orynmen támamdaǵan Qazaqstandy 2016 jyly júzdiktiń qataryna engizdi (98-shi oryn). Tipti Talǵat Baısýfınov basqaratyn qu­rama FIFA-nyń 2016 jyldyń qyr­kúıek aıyndaǵy reıtınginde 83-shi orynǵa deıin kóterildi. Mundaı je­tistik el fýtbolynyń tarıhynda bu­ryn-sońdy tirkelgen emes.

Ulttyq quramany tegin-aq bas­qarýǵa daıyn ekenin resmı túrde ta­laı márte málimdegen Talǵat Baı­sýfınov – Qazaqstan ulttyq qurama­syn jattyqtyrǵan tórtinshi qazaq jáne bas komandaǵa ekinshi márte jetekshilik etken alǵashqy bapker. 28 jylda bizdiń quramany 17 bap­ker jattyqtyrǵan eken. Onyń ishinde ulttyq komandaǵa Talǵattan bó­lek, Baqtııar Baıseıitov, Baýyrjan Baı­muhamedov, Serik Berdalın sekildi qa­zaq bapkerleri jetekshilik etken.

Talǵat Baısýfınovtiń aldynda úlken mindet tur. Ol – 2022 jyly Qatarda ótetin álem chempıonatynyń irikteý kezeńinde jaqsy nátıje kórsetý. Eldiń endigi úmiti – Ertistiń perzentinde.