Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Kelisimge túsinikteme bergen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý eks-mınıstri Birjan Nurymbetov zań jobasynyń basty maqsaty – biryńǵaı zeınetaqy júıesin qalyptastyrý ekenin aıtqan-dy.
– Qarap otyrsaq, ár eldegi júıe ártúrli. Belarýs Respýblıkasynda múlde jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi joq. Qazaqstan, Reseı jáne Armenııa elderindegi zeınetaqy júıeleriniń aıyrmashylyǵy kóp. Olardaǵy zeınet jasy, zeınetaqy mólsheri, eńbek ótili, basqa da parametrler bólek. Ár eldegi turaqty turýshy azamattyń zeınetaqy máselesi rettelgen. Al EAEO elderinen kelip jumys istep júrgen azamattardyń zeınetaqy máselesi áli sheshilmeı tur. Bul rette ár memleket ózindegi ulttyq zańnamaǵa sáıkes zeınetaqy tólemin jasaıdy, – degen edi.
Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov biryńǵaı zeınetaqy qoryn qurýdyń birqatar qaýipti táýekelderi bar ekenin aıtady.
– Sebebi Reseı biryńǵaı zeınetaqy qoryn qurǵysy kelse, onda sony basqaratyn jáne zeınetaqy resýrstaryn ekonomıkaǵa salatyn birtutas komanda qurylýy kerek bolady. Eger is solaı qaraı baǵyt alsa, onda qazaqstandyq kelissóz tarapy álsizdik tanytady. Normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń kóbi biz úshin tıimsiz ári zııandy. Birtindep aqparattyq, zeınetaqy júıeleriniń birigýi – ortaq valıýta engizýdiń, sosyn birtutas memleketti qurýdyń belgisi. Bári sol aqparat almasýdan bastalady. Odan ári qaraı teńge, rýbl, ózge de valıýtalar álsirep, sosyn iri oıynshy memleketaralyq eseptesýler úshin ortaq valıýta engizýdi usynady. Vırtýaldy valıýta. Al ortaq valıýtanyń engizilýi – mundaı qadamdardyń zańdy jalǵasy, – deıdi sarapshy.
Onyń pikirinshe, osy sebepti mundaı áreketterdiń bir ǵana baǵyt-maqsaty bar, ol – memleketterdi jaqyndastyra túsý. Mundaı jaǵdaıda táýelsizdikti joıýdyń da qajeti bolmaıdy. О́ıtkeni reseılik bankter qazirdiń ózinde bizdiń elde ózderin emin-erkin sezinedi jáne erte me, kesh pe bizdiń naryqty jaýlaıdy.
Qarjy sarapshysy Arman Beısembaev ta elderdiń bir-biriniń azamattaryna zeınetaqy bere bastaýy túbinde ortaq valıýta máselesine tirelýi múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy.
– Menińshe, bul bar bolǵany ıntegrasııalyq másele ǵana. Iаǵnı elder bir-birimen ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıta túsedi. Munyń bári odaq ishinde ıntegrasııany kúsheıtý úshin ǵana jasalady. Osyǵan deıin kedendik zańnamany biriktirý týraly áńgime boldy. Endi zeınetaqy men nesıe júıesin biriktirý aıtylyp jatyr. Odan bólek taǵy birqatar standartty biryńǵaı júıege kóshirý oılastyrylǵan. Osy qozǵalystardyń sońǵy núktesi – 25-30 jyl kóleminde odaq ishindegi qarjy júıesiniń tolyqtaı birigýi ortaq valıýtany engizý máselesin týyndatady. Ol kezde bul kimge tıimdi, kimge tıimsiz dep aıtýdyń da máni bolmaıtyn sııaqty. Mine, sol prosess qazir bolyp jatyr, – dedi A.Beısembaev.
EAEO-nyń ekinshi bastamasy – nesıe tarıhymen almasý kelisimi. Jeltoqsan aıynda bes eldiń nesıe derekterin biriktirý týraly sheshim jarııalandy. Kelisim jobasyn RF qarjy mınıstrligi daıyndaǵan. Endi azamattar odaq aıasynda kez kelgen elden nesıe alýǵa quqyly bolady. R.Rysmambetov bul bastamany nashar ıdeıa dep baǵalady.
– Reseı, Belarýs, Qyrǵyzstan, Armenııany bylaı qoıǵanda, azamattarymyzdyń derekteri bizdiń elde qaýipsiz bolady degenge kepildik bere almaımyz. Al Qazaqstan azamatynyń reseılik bankke baryp nesıe alýy, bul – árıne, naryq úshin kúrestiń belgisi. Reseılik bankter qazaqstandyq bankterge qaraǵanda nesıeni áldeqaıda arzan bere alady. Sonymen qatar Reseıde ózge elden kelgen mıllıondaǵan azamattar turady. Olar úshin árıne, sol jerde, reseılik bankten nesıe alǵan yńǵaıly. Bul reseılik bankterdiń Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Armenııa bankterinen klıentterdi tartyp alýyn kórsetedi, – deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, EAEO týraly kóptegen erejeni qaıta qarastyrý qajet.
– 2021 jyly jaǵdaı jaz aılaryna deıin kúrdeli qalypta bolady. Eger jazda Úkimet tıisti sharalar qabyldaı alsa biz ekonomıkamyzdy qalpyna keltirýdi bastaımyz. Kez kelgen daǵdarysty myqty ekonomıkasy bar oıynshy basqara alady. Sol sebepti reseılik kompanııalardyń qazaqstandyq naryqqa kire bastaýyn boljaımyz. Eger buryn bul eksport bolsa, al qazir kompanııalardy satyp alyp, Qazaqstanda óndiristi iske qosýmen ólshenedi. Reseılik óndirýshiler Qytaı naryǵynyń áleýetin jáne sony qazaqstandyq kompanııalardyń paıdalanbaı otyrǵanyn da kórdi. Olar úshin Qazaqstanda óndirip, sosyn ónimdi Qytaıǵa eksporttaý óte tıimdi. EAEO-nyń qazirgi erejeleri qazaqstandyq emes, reseılik kompanııalar úshin qyzyǵyraq. Sondaı-aq qazaqstandyq ónimdi Reseıge eksporttaý máselesi boıynsha tarıftik emes shekteýler de tolyp jatyr. Al biz reseılik ónimderge ondaı shekteýler qoımaǵanbyz, – dedi R.Rysmambetov.
Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyrbek Arystanbekov álem boıynsha ıntegrasııanyń basty bes satysy bar, EAEO aımaqtyq ıntegrasııanyń úshinshi satysynda sııaqty deıdi.
– Osy satynyń mańyzdy komponentteriniń biri – nesıelik tarıhty almasý úderisi. Bul kelisimniń artyqshylyǵy – EAEO-ǵa múshe memleketter aýmaǵynda jumys isteıtin Qazaqstan azamattary men kásiporyndaryna jáne respýblıkada jumys isteıtinderge naqty múmkindikter beredi, – deıdi ekonomıst.
Onyń sózinshe, qaýipti táýekelderdiń biri retinde jumys istemeıtin nesıeler deńgeıiniń qaýipti aımaqqa aýysýyn aıtýǵa bolady.
– Sondaı-aq elder arasyndaǵy derekter almasý kezinde jeke aqparattyń qorǵalmaýy, olardyń qupııalylyǵynyń qamtamasyz etilmeýi. Bul qarjy organdarynyń jumys sapasyna baılanysty. Bizdiń bankter rezıdent emesterge nesıe bergisi kelmeıdi, sebep – qaryz alýshylardy tekserýdiń kúrdeliligi. Sonymen qatar mundaı klıentterdi jappaı qarjylandyrý eldiń tólem balansynyń kórsetkishterine keri áser etýi múmkin, – dedi Q.Arystanbekov.
A.Beısembaev nesıe derekterimen almasýdyń qanshalyqty qaýipti nemese qaýipsiz ekenin kelisimniń tolyq nusqasy jarııalanǵan kezde ǵana bile alatynymyzdy aıtady.
– Bul – ekonomıkalyq odaqqa tán ıntegrasııalyq máseleler. Eń bastysy, kelisimniń barlyq tarmaǵyna muqııat mán berý kerek. Ol jerde erekshelik óte kóp bolady. Biz úshin tıimdi me, tıimsiz be, qaýipti me, qaýipsiz be, tolyq kelisim nusqasy jarııalanǵan kezde baryp anyqtaýǵa bolady. Árıne, kóp jaǵdaıda basqalarǵa qaraǵanda Reseı paıdany kóbirek kóredi. Reseı – Eýrazııalyq odaqtyń ortalyǵy. О́ńirdegi iri ekonomıka solarǵa tıesili. Qalaıyq, qalamaıyq bárimiz sol eldiń ekonomıkasyna mán beremiz. Máselen, ımporttyq baj salyǵynan túsken kedendik túsimderdiń 80 paıyzy Reseı qazynasyna ketedi. Qalǵan 20 paıyzdy tórt el bólisedi. Sondyqtan biryńǵaı kedendik baj engizý Reseıdiń paıdasyna jumys isteıdi. Mine, osyndaı máseleler bar, – dedi sarapshy.
Byltyr jyl sońynda Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Janel Kúshikova 62 kederginiń dáleldengenin, onyń 51-i túzetilgenin, sonyń teń jartysy reseılik barer ekenin aıtty. «Kózge kórinbeıtin basqa da ákimshilik kedergiler tolyp jatyr. Jyl saıyn 660 mln dollar bolatyn qazaqstandyq ónim «turyp» qalady» degen edi vıse-mınıstr. Sondaı-aq byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev odaqtyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq baǵytynda Qazaqstan kelispeıtin shıkilikter baryn aıtyp, jarty jylda álgi qatelikter túzetilgen edi. Sol aralyqta Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanovtyń «ulttyq múddemizge qaıshy keletin 246 sharany alyp tastadyq, ózimizge yńǵaıly mazmunmen 106 is-shara men bastamany engizdik» degenin bilemiz. Osynyń ózi-aq «kúshtiniń arty dıirmen tartatynyn», odaq aıasynda óz úlesińdi alý úshin de aıanbaı kúresý kerek ekenin uǵyndyratyndaı.
Bıyl Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq organdaryna tóraǵalyq etedi. Demek, 2021 – odaq aıasyndaǵy maqsat-mindetterdi anyqtap, múddemizdi qorǵaý jolynda aıanbaı jumys isteıtin, tóraǵa retinde múshe-memleketterdiń teńdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sharalar qabyldaıtyn jyl. Bálkim, «biryńǵaımen» bastalatyn sharalardyń biz úshin paıdaly ne paıdasyzdyǵyn da anyqtaı salý artyqtyq etpes.
