Qarjy • 25 Qańtar, 2021

Teńgege ıntervensııamen dem berý jalǵasa ma?

60 ret kórsetildi

2020 jyldy qortyndylaǵan Ulttyq bank aqpan, naýryz, qyrkúıek jáne qazan aılarynda jasalǵan ıntervensııanyń eń irisi naryq kúrt quldyraǵan naýryz aıynda ótkenin, onyń kólemi 1 488 mln dollar ekenin habarlady. Jıyntyǵy 1,9 mlrd dollar ıntervensııa ar­qy­ly teńgege dem berýge jum­sal­dy. Intervensııadan bólek, qym­­batshylyq pen pandemııaǵa qar­­sy kúreske jumsalǵan qa­r­a­­­jat esebinen Ulttyq qor 5 mlrd dollarǵa azaıdy.

Intervensııa taqyryby 2015 jylǵa deıin ashyq aıtyla bermeıtin. Bul taqyryp Reseıde de jabyq esik jaǵdaıynda talqylanyp keldi. Reseı Ortalyq banki 2015 jyly 13 mamyrdan bastap alǵashqy ıntervensııalar týraly málimetti – ashyq naryqtan satyp alynǵan 180 mln dollardyń rezervterdi tolyqtyrýǵa jumsalǵanyn habarlady. Kórshi el bankteri 2015 jylǵa deıin rýbldiń eýro men dollarǵa qatysty baǵamyn basqarý úshin valıýtalyq ıntervensııalardy álsin-álsin júrgizip otyrdy. 1995 jyldyń 8 shildesine deıin Reseı Ortalyq banki valıýta ıntervensııasy arqyly rýbl baǵamyn ustap turdy. 1995 jyly 8 shildede valıýta dıapazony dep atalatyn tásil engizildi. 2008 jyldan bastap dollar men eýroǵa qarsy qos valıýta dálizi quryldy. Belgili qarjyger Ilııas Isaev  valıýta dıapazony nemese qos valıýta dálizi Ortalyq banktiń valıýtalyq ıntervensııa jasaýǵa, baǵamy tómengi shekaraǵa tıip ketken jaǵdaıda ulttyq valıýtany satyp alýǵa, al eger joǵarysyna jetken bolsa satýǵa daıyn ekendigi týraly málimdemesi ekenin aıtady.

Reseıdegi ahýaldy ne úshin aıtyp otyrmyz? Sebebi Qazaqstannyń ıntervensııaǵa degen ustanymy dál osy ssenarıımen ótti. 2015 jylǵa deıin ıntervensııamen jelge ushyp ket­ken teńgemiz jaıly endi ǵana aı­ty­lyp jatyr. Sarapshylar ınter­ven­sııanyń IJО́-ge áseri nemese keri áseri, qaıtpaı qalǵan aqsha kólemi jaı­­ly tereń taldaý júrgizý qajet eke­­nin aıtady. Bul aldaǵy prosester­de qa­te­likterden sabaq alý úshin kerek.

Qazaqstan da 2015 jyldan bas­tap valıýtalyq ıntervensııalardyń taza kólemderi (satyp alý men satý arasyndaǵy aıyrmashylyq) týraly aı saıyn jarııalaı bastady. Qarjyger Ánýar Úshbaevtyń sózimen aıtqanda, 2015 jyldan bas­tap bıýdjettik aýdarymdar Ulttyq banktiń valıýta qory arqyly súzgiden ótip, Qarjy mınıstrliginiń shotyna kelip tústi. 2016 jyldan bastap Ulttyq qor teńgeni Ulttyq bank­ten emes, ishki naryqtan satyp alatyn boldy. Teńgege degen suranys aı saıyn dollardy satý arqyly Ulttyq qordyń bıýd­jet­ke aýdarymdary esebinen qalyp­tasty. Al transfertterdiń mólsheri Ult­tyq banktiń suranysy boıynsha emes, Úkimettiń sheshimderi boıynsha anyq­talatyny túsinikti bolyp, ıntervensııalardy qupııa júrgizýdiń qajeti bolmaı qaldy.

Bıylǵy jyldyń osyǵan deıingi jyldarǵa qaraǵanda ózgeshe bolatyny qazirdiń ózinde belgili. Sarap­shylardyń AQSh prezıdenti Djo Baı­denniń munaıǵa suranysty tómendetip, «jasyl ekonomıka» kózderine ınvestısııa salatyny syndy málimdemeleri ulttyq valıýtamyzdyń qunsyzdanýyna tikeleı áser etýi ábden múmkin.

 

Ulttyq bank qandaı qadam jasamaq?

Mundaı jaǵdaıda teńgeni qoldaý úshin qandaı sheshim qabyldanýy múmkin? Teńge qunsyzdanýy áleýmet­ke ǵana emes, bankterge de tıimsiz. Sebebi jyldyń aıaǵynda ǵana ıpotekany shetel valıýtasymen nesıelendirý nóldik paıyzǵa túskeni habarlan­dy. Ulttyq qor transferi múmkindigi­niń shektelip kele jatqanyn da ótken jyly baıqadyq.

Qazaqstanda ulttyq kompanııa­lardyń valıýta túsimderiniń bir bóligin satýdy mindetteýi májbúrli sheshim ekeni belgili. Shilde aıynda ulttyq kompanııalar 200 mln dollar satty. Bul qarajat ulttyq valıýtany qoldaýǵa baǵyttaldy. Sarap­shylar bul ádis dollar tapshylyǵy kezinde teńge baǵamyna aıtarlyqtaı kómektesse de Ulttyq banktiń jeke sektorǵa dollar satyp alýdy min­detteı berýge quqy joq ekenin esker­tedi. 2021 jyldaǵy jaǵ­daı birneshe dúrkin ıntervensııany bastan ótker­gen 2020 jylmen salystyrǵanda kúrdeli bolaıyn dep tur. 2019 jyly tamyzda dollar baǵamy 380 teńgege jetken kezde de Ulttyq bank syrttaı baqylap qana otyrdy. Intervensııa týraly resmı aqparat shyqqan joq.

Sıyr jylynyń ońaı bolmaıtyny byltyrǵy keıbir ońtaılandyrý sheshimderinen de baıqalyp qaldy. Saxo Bank-tiń bas valıýta strategi Djon Hardı mamyr aıynda Almatyda ótken onlaın jıynda Ulttyq banktiń valıýta baǵamyn ıntervensııamen ustaý áreketi negizsiz emes ekenin aıtqan bolatyn. Halyqaralyq sarapshy teńgeniń teńgerimin uzaq ýaqytqa saqtaı otyryp, ishki naryqty kúızelisten alyp shyǵýǵa baǵyttalýy kerek dep sanaıdy. Qazaqstannyń altyn-valıýta qory oǵan ázirge múmkin­dik berip tur. «Ulttyq banktiń ınter­ven­sııalary qanshalyqty tıimdi bol­ǵanyn ýaqyt kórsetedi. Shıkizat ımportyna táýeldilikten zardap shegetin el ekonomıkasy úshin bári durys baǵytta júrip jatqanyn túsindirý mańyzdy», degen D.Hardı.

2020 jyl álem elderiniń altyn­ǵa degen yqylasynyń tasyp-tógilýimen este qaldy. AVQ-ny arttyrý jo­lyn­daǵy báseke Ulybrıtanııa, AQSh jáne Qytaı arasynda ótkenin, kóptegen eldiń altyn qoryn óz eli emes, basqa elderdiń qoımasynda saqtaýdy jón kóretinin osyǵan deıin de jazǵanbyz. Sarapshylar memleketterdiń altyn qoryn basqa elde saqtaýynyń taǵy bir sebebi altyn svopqa baılanysty ekenin aıtady. Basqasha aıtqanda, óz valıýtasyn qoldaý úshin sheteldik valıýta qajet bolsa, sol altyndy kepilge qoıyp nesıe alady. Eger biraz ýaqyttan soń el nesıelerin qaıtarsa, onda ol altynyn qaıtara alady nemese memleket svop syzyǵyn uzartady, keńeıtedi. Nesıeni qaıtara almaıtyny resmı túrde moıyndalsa, altyn qory saqtalǵan elde qalady. Demek, altyn qoryn kepildikke qoıyp nesıe alý, ulttyq valıýtasyna dem berý ekonomıkasy ótpeli kezeńde turǵan elder úshin ǵana tıimdi. Al qazirgideı daǵdarys jaǵdaıynda onyń táýekeli óte joǵary.

 

AVQ ósimi – 23,2 paıyz

Byltyr osyndaı nátıje tirkeldi. Syrttaı qaraǵanda bul jaǵymdy kórsetkish. Sebebi AVQ deńgeıi 2006 jyldan beri tek qana ósimge bet alyp­ty. Qazaqstan – altyn-valıýta rezerv­terindegi altynnyń úlesi 50%-dan asatyn jeti eldiń biri. 2014–2019 jyl aralyǵynda elimizdiń Ulttyq banki barlyǵy 215,2 tonnadan astam altyn satyp alǵan. Sonymen qatar byl­tyrǵy úshinshi toqsanda altyn satyp alý boıynsha álemdegi TOP-15 eldiń qataryna endi. Sarapshylar­dyń aıtqanyna den qoısaq, bankter­diń ishki qarjy naryǵyna aralasýy halyq­­aralyq naryqta qalyp­ty jaǵ­daı. G-20 elderiniń qytaı valıýtasyna ıntervensııasy, KHR-dyń ishki valıýtalyq ıntervensııasy sonyń kórinisi. Japonııada sońǵy ıntervensııa 2011 jyly júrgizilgen.

Altyn valıýta qoryn, qarjy na­ry­­ǵynda úp etken jelden qorqyp sata berýdi halyqaralyq ustanym qup kór­meıdi. Portfeldi altynnyń paıdasyna ártaraptandyrý elge altyn-valıýta rezervterin saqtaýǵa jáne uzaq merzimdi paıda alýǵa múmkindik beredi.

Ulttyq banktiń málimetinshe, 2020 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha eldiń syrtqy qaryzynyń mólsheri 159,8 mlrd dollarǵa jetti. 2019 jyl­dyń osy merzimindegi kórsetkish 158,3 mlrd dollar bolatyn. 2020 jyly 1,4 mlrd dollar syrtqy qaryzǵa tólendi. Sarapshylar memlekettiń altyn-valıýta qoryndaǵy satyp alý, satý men Ulttyq banktiń ıntervensııasy, jáne syrtqy qaryzdardy alý, qaıtarý tetikterinde barynsha aıqyn bolsa degendi aıtyp júr. Sarapshy Erlan Ibragım aıtyp ótkendeı, AVQ álemdik qarjy naryǵyndaǵy belgisizdik jaǵdaıynda halyqaralyq rezervterdiń saqtalýyn qamtamasyz etetin qaýipsiz aktıvtiń biri, sonymen birge syrtqy qaryzdardyń kepili. Ult­tyq banktiń valıýtalyq ınterven­sııa­lary altyn valıýta rezervteri­niń «beıtaraptyǵy» prınsıpine negizdelgen.

Jahandyq turaqsyzdyq pen álemdik ekonomıkanyń quldyraýyna qaramastan, Qazaqstannyń altyn valıýta rezervteri aıtarlyqtaı ósip, 2020 jyldyń qarashasynda 33,6 mlrd dollardy qurady. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 13,8%-ǵa artyq dep jazdy finprom.kz. Álemniń damyǵan elderiniń kóbinde rezervtiń basym bóligi altynnan quralady. Mysaly, AQSh rezervindegi altynnyń úlesi – 79,4% (8,1 myń tonna), Germanııada – 76,6% (3,4 myń tonna), Italııada – 71,1% (2,5 myń tonna), Fransııada – 66,7% (2,4 myń tonna). Bul elder altyn qory boıynsha kóshbasshylar. Nátıjesinde, ótken jyldyń sońynda Ulttyq banktiń altyn valıýta rezervteriniń jalpy kólemi 35 mlrd 673 mln dollarǵa jetti. Iаǵnı altyn-valıýta rezervteriniń ósimi 23,2 paıyzdy nemese 6 mlrd 715 mln dollardy qurady.

– Ulttyq banktiń altyn-valıýta rezervinen ıntervensııa jasap, teńgeni ustap tura almaıtyny ótken jyly baıqaldy. Biraq soǵan qaramastan 2020 jyly 60 tonna altyn satyp aldy. Altyn valıýta qory ótken jylmen salystyrǵanda ósim berdi dep qýanyp jatyr. Qoldaǵy qarjyny altynǵa jumsap, teńgeniń baǵasyn saqtaý úshin kóp oılanýdyń qajeti joq, – deıdi E.Ibragım. Ol Úkimet aldaǵy ýaqytta ekonomıkany, ShOB ulttyq ekonomıkany qoldaýǵa kóńil bólmese jaǵdaı kúrdelene beretinin jetkizdi.

 

Intervensııamen shektelmeý kerek

– Keıbir sarapshylar Ulttyq bank altyn-valıýta qoryna basymdyq berý arqyly ekonomıkadaǵy úlesimizdi kóbeıtýge qadam jasady deıdi. Dál qazir ekonomıkaǵa Úkimettiń keshendi qoldaýy qajet. Altynǵa senimdi kóp arta berýdiń qajeti joq. Ishki túısik Ulttyq bank pen Úkimet AVQ qoryn kóbeıtýge basymdyq berý arqyly ekonomıka aldyndaǵy jaýapkershilikti de azaıtýǵa bet aldy dep oılaımyn. Bul sheshimnen ulttyq ekonomıka ǵana zerdap shegedi. Úkimettiń ekonomıkaǵa, tipti teńgege degen kózqarasy ıntervensııamen shektelip qalmaýy kerek. Teńselgen teńgege ıntervensııa arqyly dem beretin múmkindigimiz de azaıyp keledi. Altyn satyp alý úshin de qarjy kerek, altyn kenine kende emespiz. Biraq onyń bári jekeniń qolynda, – deıdi E.Ibragım.

Osy rette sarapshy ınterven­sııalyq saıasat ózin ózi aqtamaǵanyn memlekettik deńgeıde moıyndaý qa­jet­tigin, ony Ulttyq bank pen Úkimet ishinara moıyndap otyrǵanyn da aıtyp ótti. 2020 jyldyń sońynda Pre­zıdent tapsyrmasy boıynsha Ulttyq bank janynda Aqsha-kredıt saıasaty jónin­degi komıtet qurylyp, bazalyq stav­ka men onyń dáliziniń mólsheri jó­nin­de sheshim qabyldaý tapsyryldy.

– Ulttyq bank pen Úkimet tańdaý aıyryǵynda tur. Alǵashqysy – teńge­niń taǵdyryn naryqtyń erkine salyp, ótimdiligin tejep, valıýta ınterven­sııa­­synan bas tartý. Ekinshisi – birtin­dep devalvasııa júrgizý úshin qatań valıýtalyq nemese monetarlyq saıasat júrgizý. Bul damýshy elder úshin ótpeli kezeńde qosymsha tynys alýǵa, ShOB-tyń tamyryna qan júgirtýge múmkindik beredi. Alǵashqysy biz úshin tıimdi bolǵanymen, júzege asy­rýǵa shamamyz jetpeıdi. Al ekin­shisi­niń tıimdiligi uzaqqa sozylatynyna senbeımin. Sebebi oǵan dem berip turǵan faktor IJО́ emes, AVQ. Altyn­nyń baǵasy munaı baǵasy táriz­di qubylmaly. Ony paıdalaný teti­gin tappasaq, halyqaralyq uıym­dar­dyń nesıesine qol jetkizetin kópir min­detin ǵana atqarady. Eń dury­sy, qolda altyn qory turǵan kezde onyń múm­kindigin ıntervensııamen shek­te­meı, ekonomıkaǵa, qarapaıym zattar eko­no­mıkasyna baǵyttaý kerek. Eger Ult­tyq bank tarapynan qosym­sha sharalar qabyldanbasa, AVQ kómegi­men ıntervensııa jalǵasa beredi. Inter­ven­sııanyń ekonomıkaǵa yqpaly aspı­rın­dik áserde – mýltıplıkatıvti túr­de ǵana bolatynyn kórsetti. Bizge bar­lyq salany skrınıngten ótkizip, kósh­ke ilesip ketetinine ǵana basymdyq bere­tin kez keldi, AVQ múmkindigin soǵan ju­myl­dyrǵan abzal, – dedi E.Ibragım.

Qýatty valıýtanyń artynda qýatty ulttyq ındýstrııa turady, osy faktor qarjy júıesiniń turaqtylyǵyna kepildik beredi. Bizdiń jaǵdaıda valıýtanyń turaqtylyǵy tolyǵymen syrtqy faktorǵa, onyń ishinde munaı baǵa­syna táýeldi. Memlekettik bıýd­jettiń negizgi donory – Ulttyq qor, Ulttyq qordyń negizgi túsimi shıki­zat kózderinen túsken salyq ekeni belgili. Byltyr shıkizat naryǵyndaǵy faktorlar, munaı men altyn baǵasynyń qubyl­malylyǵy óz áleýetine sengen­derdiń ǵana bási basym bolaryn kór­setti. «Teńselgen teńgege ıntervensııa arqyly dem berý jalǵasa bere me degen saýaldyń jaýabyn alǵashqy jarty­jyl­dyqta, Ulttyq bank pen onyń janynan jańadan ashylǵan Aqsha-kredıt saıasaty jónindegi komıtettiń alǵashqy sheshimderinen baıqaıtyn bolamyz.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Áýlıe ata hám uly jyraý

Rýhanııat • Búgin, 23:01

QR-tólemder HQKO-daǵy kezek sanyn azaıta ma?

Baǵdarlamalar • Búgin, 22:11

Týrın Olımpıadasyna – 15 jyl

Oqıǵa • Búgin, 21:48

Atyraýda jolda qalǵan 63 adam qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 18:18

Elbasy Baýyrjan Baıbekti qabyldady

Elbasy • Búgin, 17:30

Qazaqstanda jańa ken orny tabyldy

Ekonomıka • Búgin, 16:21

Eń sulý voleıbolshy kim?

Sport • Búgin, 16:15

Pavlodarda er adamdy poıyz basyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 16:00

Ile-Alataý ulttyq tabıǵı parkine - 25 jyl

Ekologııa • Búgin, 14:57

El qorǵaǵan erdiń esimi jańǵyrdy

Rýhanııat • Búgin, 14:49

Kórshiniń kóp-kórim kómegi

Qoǵam • Búgin, 14:23

Uqsas jańalyqtar