Zeınetaqy qarajaty: Reforma ilgeri basty

Ekonomıst Oljas Qudaıbergenov burynǵy yntymaqty júıe qazirgi jańarǵan ekonomıkalyq úlgige ilesip kete almaǵanyn aıtady.

– Osyǵan deıingi zeınetaqy jarnasy is júzinde salyqqa aınalady, al azamattar oısha únemdeýge úmittenbeıdi. Akkýmýlıatıvti modeldiń kemshi­lik­teri aralas modelderdi qurý arqy­ly ishinara joıylady, munda akký­mýlıatıvti jáne yntymaqtastyq meha­nızmderiniń durys úılesýi baıqa­lady. Bul modelder áldeqaıda turaq­ty, – deıdi ol. Sarapshynyń aıtýyn­sha, alǵashqy ýaqytta BJZQ akýmýlıatıvti modeli jaıly kózqaras oń bol­ǵanymen, nátıjesi kútkendeı bolmady. Rentabeldilik tómendeı bastady. Bastapqyda jurtty sabyrǵa shaqyrý úshin sońǵy nátıje jaıly aıtýǵa áli erte, 5-10 jyl ótken soń ǵana tıimdiligin kóremiz degen pikir aıtyldy. Keıin bul tıimdilik nátıjesi 30-40 jylǵa uzartylyp, senimsizdik sındromy paıda boldy. Sońynda Elbasy Nursultan Nazarbaev 2004 jyly prezıdenttik syılyqaqy engizildi (yntymaqtastyq komponenti), bul shyn máninde osyǵan deıingi qoldanysta bolǵan úlginiń tıimsizdigin toltyrdy.

BJZQ-ǵa osy faktor arqyly taǵy da kart-blansh berilip, zeınet­kerlerdiń qosymsha shyǵyndaryn óteý bıýdjettiń jaýapkershiligine qaldyryldy. 2004 jyldary eko­­no-
­mıkanyń ósimi IJО́-ge dem berip, teńge baǵamy turaqty boldy. Bul BJZQ zaımdarynan syrtqy zaım­dar­dyń arzan bolýyna alyp keldi. Nátıjesinde, syrtqy qaryzdarǵa basymdyq berildi de, zeınetaqy qorlary ishki naryqta álsiz qaryz berýshiler sanatynda qaldy.

– 2008 jyldan keıin jaǵdaı ózgerdi. Zeınetaqy qorlaryna naqty rentabeldilik ákeletin jalǵyz aktıv – memlekettik oblıgasııalar. Qalǵanynyń bári nólge teńesip qaldy nemese shyǵynǵa batty. Tıisinshe, qarajattyń kiristiligi barlyq ýaqyt­ta ınflıasııadan tómen boldy, al naqty kiris azaıa bastady. Zeınetaqy aktıvterin basqarýdyń shynaıy kóri­­nis­teri osyndaı edi. Sondyqtan zeınet­aqy aktıvterin basqarýshy kom­pa­nııalarǵa senip tapsyrýǵa qarsy bol­dym, – deıdi O.Qudaıbergenov.

Onyń aıtýynsha, zeınetaqy sek­toryn­daǵy atmosfera da, tipti bas­­qarý sapasy da ózgerissiz qaldy. Mun­­daı jaǵdaıda salymshylar qor­daǵy aktıvterin ózderi táýekelge tap­syr­ǵysy kelse de, al basqarýshy kom­pa­nııa­lar barlyq táýekeldi óz jaýap­ker­shili­gine alsa da jaǵdaı ózgermeıtin edi. Zeı­netaqy qorlaryndaǵy osyndaı bel­gi­s­izdikterdiń qordalanyp qa­lýy­nan BJZQ paıda boldy. Nátı­je­­sinde zeınetaqy júıesin memleket ta­rapynan qoldaý shyǵyny 10 esege tómendedi, nomınaldy ren­tabel­dilik ósip, ınflıasııa deńg­eıi­nen asyp ketti. Biraq jaǵdaı uza­q­qa sozyl­mady. 2009 jyldan ke­ıin eko­no­mı­ka­daǵy daǵdarystyq pro­ses­ter­diń jalǵasýy, jekelegen mem­leket­tik kompanııalardaǵy jaǵdaı­dyń na­shar­laýy memlekettiń olarǵa BJZQ-dan nesıe berý týraly sheshim qabyl­daýyna salymshylar oń qabaq tanyt­pady. O.Qudaıbergenovtyń tú­­sin­­dirýinshe, problemaly memle­ket­­tik kom­panııalardyń oblıgasııa­laryn sa­typ alý tájirıbesinen góri jo­­ǵary deń­geıdegi másele bar. Zeı­net­­­aqy jú­ıesin qoldaý quny 10 esege tó­­mendedi, nomınaldy ren­ta­bel­dilik ósip, ınflıasııa deń­geıi­nen ár­daıym joǵary bolady. 2019 jy­­ly sa­lym­shylardyń nara­zylyǵy kúrdelenip, shegine jetti. Salym­shylar BJZQ-da­ǵy qa­rjyny turǵyn úı satyp alýǵa paı­da­laný qajettigin ashyq aıta bastady.

Munaı baǵasy 80 AQSh dol­larynan kóterilse onyń amaly ta­bylatyn edi. Biraq munaıly mem­leket­terdiń ózi munaıdan keıingi dáýir týraly oılana bastaǵany týra­ly aqparattar álemdik baspasózde ashyq aıtyla bastady. Jekelegen qala­lar tájirıbesinde, 2020 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha munaıly Dýbaı­dyń ekomıkasynda munaıdyń úlesi –5 paıyz, týrızm úlesi 20 paıyz­ǵa jetti. Al bizdegi jaǵdaı – ekono­mı­kanyń negizgi donory Ulttyq qor men munaıdan túsetin salyq deńgeıinen árige asyp kete almady. Memlekettiń salym­shylardyń ýájine qarsy turatyn múmkindiginiń shektelip qalǵany 2019 jyly belgili boldy. Tap osy sátte halyqtyń óz aqshasyna ózi úı salyp, jaǵ­daıyn jaqsartýǵa múmkindik bere­tin Sıngapýr úlgisinen artyq jú­ıe halyqaralyq tájirıbede joq edi. Bul júıeniń syrtqy formasy zeı­netaqy men turǵyn úı júıesiniń ara­syn jal­ǵaı alatyn múmkindigimen erek­she­len­di. Sıngapýr tájirıbesinde ár ju­­mys berýshi biryńǵaı zeınet­aqy qory­na qyzmetkerdiń aılyq jalaqy­sy­­nyń 20 paıyzyn, qyzmetkerdiń ózi 13 pa­ı­yzyn erkimen aýdarýy kerek. Sonda qyz­metkerdiń 33 paıyz­dyq saly­­my­­nyń 20 paıyzy «qara­pa­ıym es­ep­­shot­qa», 5 paıyzy «ar­naıy esep­shotqa» ketedi. Sıngapýr jaǵ­daıynda tur­ǵyn úıge berilgen ıpo­teka­lyq nesıe zeı­netaqy salymynyń bir bóligi – «Qara­paıym esepshot» esebinen jabylady.

Sarapshylar Úkimet Sıngapýr tájirıbesine yqylasy aýyp tursa da aıaǵyn tartatyn tusy bar ekenin aıtyp otyr. Qazaqstandyqtardyń zeınetaqy sa­lym­dary sıngapýrlikterden úsh ese az. Sıngapýr syrtqy sıpaty ja­ǵy­­nan (welfare state) áleýmettik mem­le­­ket emes ekenin bárimiz bile­miz. Bi­raq olar­dyń memlekettik deń­geı­de qabyl­danǵan sheshimderinen eń al­dymen áleýmettik vektorǵa basym­dyq bere­tini ańǵarylady. Al biz táýelsiz­dik­tiń alǵashqy kúnderinen áleýmettik vektorǵa basymdyq beretinimizdi aıtyp kelemiz. Biraq olaı emes ekeni sońǵy kezde qatty ańǵaryla bastady.

O.Qudaıbergenov aıtqandaı, sın­ga­pýrlyq júıe ekonomıkanyń bolashaq sıfrly transformasııasyna, sandyq ekonomıka qajettilikteri úshin ózgertýdi qajet etpeıtin dızaındy oılap tapty. Memleket bul rette jınaqtaýshy zeınetaqy jarnasynan ózge eshteńe talap etpeıtinin ashyq aıtty. Basqasha aıtqanda salymshy zeınet jarnasyn óziniń qarjylyq-turmystyq múmkindigin jaqsartý úshin jınaıdy. Jáne bul nusqada qalasa týystaryna beretin múmkindikter qarastyrylǵan.

– Biz árbir baǵyt boıynsha sáıkes júıelermen (turǵyn úı júıesi, den­saý­lyq saqtaý júıesi, bilim berý jú­ıesi jáne t.b.) ıntegrasııalana beretin tetikterdi zańdastyrýǵa tyrystyq. Nátıjesinde, halyqtyń 91%-y (álemdegi absolıýtti rekord) jeke turǵyn úımen qamtýǵa, memleketke salymshylardyń jańartylyp turatyn medısınalyq kartasyn baqylap otyrýyna múmkin­dik bar. Bul medısına salasyn refor­malaýdyń baǵytyn taǵy bir anyqtap alýyna múmkindik beredi, – deıdi O.Qudaıbergenov.

Zeınetaqy júıesi alǵash jumys isteı bastaǵan kúnnen bastap synnyń tezinde bolǵany belgili. Marqum, saıasattanýshy Nurlan Erimbetov kezinde halyqty jumyspen qamtý máselesine memlekettik deńgeıde mán berý kerek ekenin aıtqan bolatyn. Taratyp aıtsaq, on shaqty jyldan keıin zeınetkerlerdi zeınetaqymen qamtamasyz etý máselesi memlekettiń basty problemasyna aınalýy múmkin. Bul pikirdiń ózektiligin 2019 jyldyń tájirıbesi kórsetti. Zeınet jarnasyn halyqtyń 30 paıyzynyń múl­dem tólemeıtini, 40 paıyzynyń jú­ıeli túrde tólemeıtini belgili bol­dy. Nátıjesinde, BJZQ-daǵy jıǵan-tergeni úkimet belgilep bergen jet­kilikti sheginen asatyndar – halyqtyń 7 paıyzynan zorǵa asty.

O.Qudaıbergenov bul sheshimniń durys ekenin túsinýdiń mańyzdy eke­nin jetkizdi. Qazir jetkilikti deń­geı mólsheri – bizdiń múmkindigi­mizge úıles­tiri­lip esepteldi. Bizge, qan­shalyqty aýyr bolsa da, zeınet­aqy sektoryndaǵy reformalardy para­leldi júrgizý úshin bul qıyn­dyqty da eńserý kerek.

Reformany daıyndaǵan kezde onyń taǵdyryna jaýap beretin tul­ǵ­a­lar­­dyń aty atalyp, túsi túste­lýi tıis. Sarapshylar kez kelgen baǵ­dar­­­la­malyq qujattar tehnıkalyq ja­ǵy­­­­nan minsiz túziletinin, biraq ony jú­zege asyrar kezde reformanyń bol­my­syn ózgertetin kedergilerge tap bo­la­tynyn jıi aıtady. Mundaǵy bas­ty kem­shilik – reformanyń júzege asýyna ja­ýapty tulǵalardyń bolmaýy. San jyldar boıy kejegemizdiń keri tarta berýine sebep bolǵan ja­ǵym­­­­syz faktor bul joly da ald­an shyq­­ty. Da­ıyn­dyq naqty tetik­terdi ju­mys is­te­týden emes, burma­laý­­shy­lyq­­­tar­dan bastalýy ábden múmkin. My­­saly, endi qolǵa alynǵan refor­ma­nyń ı­deıa­syn júreginiń súzgi­si­nen ót­kizip, tol­ǵatyp, qabyrǵasyn qaqyra­typ ba­ryp ómirge ákelmegen adamdar ja­ńa­lyq ashý úshin óziniń dege­nin tyq­palaýǵa nemese ony ózger­tip jiberýge tyrysady.

Osy tusta O.Qudaıbergenov bizdiń júıede saý adamnyń sanasy qabyl­daı almaıtyn bir qaǵıdalardyń qalyp­ta­syp qalǵanyna beıjaı qaraı  almaıtynyn aıtyp ótti: kez kelgen baǵytta kelisip alýyń tıisti organdardyń tizi­mi­niń kóptigi – reformanyń naryq jolymen júrýine kedergi keltiredi.

– Bul praktıka ártúrli, tipti bir-birine qarama-qarsy tujyrymdardy bir-birine «úılendirýge» alyp keledi. Mysaly, biri «Jıgýlımen», biri «Trak­tormen», endi biri «Ferrarımen» keledi. Nátı­jesi – qozǵaltqyshy ártarap­tan­dy­rylyp ketken, salony «Jıgýlıge», qozǵaltqysh bóligi «Mersedeske», ınterer bólshekteri «Ferrarıge» uqsaı­tyn birdeme bolyp shyǵady. Kólik júrmeıdi, biraq júretinine ártúrli vedomstvalar kepildeme bergen. Nátıjesinde, kóliktiń júretini emes, ártúrli organdardyń bergen kepildemesi mańyzdy bolyp qalady. Reforma onyń avtorlaryna júrgizýge múmkindik bergende ǵana alǵa júredi. O.Qudaıbergenov aıtyp ótkendeı, kelisimderdiń árbir esigin ashqan saıyn bastapqy formasynan aıyrylyp, sońynda zombı-reformalardyń qataryn tolyqtyryp shyǵa keledi. Bul rette jetkilikti sheginen asyp ketken qarjy kólemi reforma júzege asqansha, al profısıtti paıdalaný praktıkasy bolashaq jalaqyǵa salynatyn salyq salýdy ózgertý jáne ony zeınetaqy jarnasyna aýystyrý arqyly júzege asady.

Sarapshy osy rette qaıtalama naryqtaǵy turǵyn úıdi satyp alýǵa ruqsat berilgenin, munyń da durys sheshim ekenin eske salyp ótkenimen operator bankterdiń belgilenýi biraz qıyndyq týǵyzatynyn aıtty.

– Operator bankter bul jerde artyq. Otbasy bank qurylys kompanııalarynan turǵyn úıdi rettelgen baǵamen satyp alý úshin avtomattandyrylǵan júıe ornatýy tıis edi. Bul banktiń klıentterine usynylǵan páterlerdiń ishinen ózine qolaılysyn tańdap alýǵa, barlyq operasııany onlaın arqyly júzege asyrýǵa, prosedýralardy syrttaı baqylaýǵa múmkindik berer edi. Qysqasy, BJZQ jańalyqtarynda biz usynǵan nusqanyń 50 paıyzy qalsa da, halyqqa, bızneske paıdaly, jaqsy ıdeıa ekenin moıyndaýǵa tıispiz. Bárin jóndeýge, ıdeıanyń bastapqy formasyna oralýǵa áli de kesh emes. Eger, keminde bes jyl aldyn ala oılaýǵa múmkindik bolsa, bizde basqa tańdaýdyń bolmaǵanyn túsinesiz, – deıdi O.Qudaıbergenov.

Eger shottaǵy soma jetkiliktilik sheginen asyp ketse (salymshylardyń ár jas toby úshin ártúrli bolsa), onda qor talap etilgen somany 5 ju­mys kúni ishinde ótinish berýshiniń arnaıy shotyna aýdarady. Bul jerde másele – operatorlyq qyzmetterdiń qyzmeti úshin aqyny jınaq ıesi tóleıdi. Sarapshylar operatorlardyń qyzmeti úshin tólenetin tólem týraly máseleniń basy ashylmaǵanyna alańdap otyr.

Eger, salymshy men BJZQ ara­syn­­daǵy qyzmet ishki tarıfpen tóle­ne­­tin bolsa, muny salymshynyń qal­ta­syn qaǵýǵa baǵyttalǵan jasyryn áre­ket dep baǵalaýǵa bolady. Sebebi onyń salymshynyń qolyna tıe­tin qar­jynyń qansha paıyzy bolaty­ny aıt­ylmaǵan. Bul turǵyn úı ba­ǵasy­nyń ósýine baılanysty jaǵ­daı­dy kúrde­lendirdi. Sıngapýrde kom­­mer­sııa­lyq turǵyn úı naryǵy men mem­le­­ket­tik turǵyn úı naryǵy memleket tara­py­nan baqylanyp, 99 jylǵa jal­ǵa berý tájirıbesi engizilgen. Al eli­miz­de bul tájirıbe endi qoldanysqa endi, jylyna 25 myń ǵana áleýmettik páter salamyz. Al naryqta turǵyn úıge muq­tajdardyń kezegi jyl saıyn 50 myń­ǵa artyp keledi, usynys pen su­ra­nystyń arasy tym alshaq. Son­dyq­tan sarapshylar Sıngapýr úlgisin ny­sanaǵa alǵymyz kelse, 99 jyl­ǵa jal­­ǵa berýdi qoldanysqa engizý ke­re­­gin aıtady. Osy tusta sarapshy­lar Ot­basy bankte operatordyń qyz­me­­tin sıfr­ly áleýmettik esepshot ashý ar­­qy­l­y al­mastyrýǵa bolatynyn aıta­­dy. Bul barlyq shyǵyndardyń bir jer­de saq­­t­alýyna múmkindik beretin kórinedi.

Salymshy men «Otbasy bank» ara­syn­­­daǵy operator qyzmeti ekono­mı­ka­­daǵy memlekettiń úlesin kóbeı­týge, sol ar­qyly ıpoteka men turǵyn úı na­­­r­y­­ǵyn­­daǵy zańdardy bur­malaýǵa múm­­kin­­dik berdi degen kúdikke ıter­meleıdi.

Al bankter eger bári tártipte bolsa, onda operator birjolǵy zeınetaqy tólemin maqsatyna saı aýdaratynyna senińizder dep otyr. «Ulagat Consulting Group» dırektory, ekonomıst Marat Qaıyrlenov salymshylarǵa olardyń zeınetaqy jınaqtaryn birneshe sebeptermen berýdi qoldaıtynyn aıtty. Sońǵy 10 jylda zeınetaqy aktıvteriniń dollardaǵy kirisi shamamen 10%-dy qurady, al osy ýaqyt ishinde AQSh-taǵy jınaqtalǵan ınflıasııa 20% deńgeıinde boldy, ıaǵnı depozıtterdiń kirisi teris. «Biz úshin dollar baǵamy mańyzdy, óıtkeni naryqtaǵy taýarlardyń basym bóligi – ımport», dedi ol.

Qazaqstan ekonomıkasy daǵdarys jaǵdaıynda, óıtkeni sheneýnikter damý ınstıtýttary men túrli mem­lekettik holdıngter arqyly ár­tarap­tandyrýdyń tetikterin tappady. Qazaq­standa jıǵan-tergeni jetki­lik­ti deńgeıden asyp turǵan topqa 700 myń­nan astam adam kiredi, bul ha­lyq­tyń 7 paıyzynan joǵary. Endigi jerde Úkimet salymshylar ta­by­syn jalaqy esebinen turǵyn úı máse­le­lerin sheshýge áleýetti jáne salymshylar jınaǵyn ıpoteka naryǵymen básekelese alatyn deńgeıge kóterý kerek. Biz sol kezde ǵana BJZQ refor­ma­lardyń sátti júretinine, mem­lekettik júıeniń ártúrli tetikter arqyly kedergi keltirmeıtinine sene alamyz.

ALMATY