Finprom.kz jaqynda qyzyq derek jarııalady. Sanaıǵaqty zertteýmen aınalysatyn portaldyń dereginshe, Qazaqstanda ǵumyry 25 jyldan asqan kásiporyndar eldegi búkil kásiporynnyń 1 paıyzyna áreń jetedi eken. Otandyq kompanııalardyń teń jartysy 5 jyldan artyq jumys istemeıdi. 2020 jyldyń basynda 462 myń kásiporyn tirkelgen. Sonyń 330 myńy ǵana jumys istep tur. Ondaı qyzmeti toqtamaǵan uıymdar sany bir jylda 7,2 paıyzǵa kóbeıgen. Sonyń ishinde 168 myńǵa jýyq kásiporyn belsendi jumys isteıdi, 36,3 paıyzy (120 myń) jumysyn ýaqytsha toqtatqan, taǵy 12,8 paıyz (42,4 myń) kompanııa naryqqa jańadan qosylǵan. Al «Jumys istep turǵan zańdy tulǵalardyń kóbi – 1-5 jyl aralyǵyndaǵylar. Sany shamamen 130 myńdaı. Odan keıin 6-10 jyl men 11-15 jyl aralyǵyndaǵy kásiporyndar tur. Jumys istep turǵanyna 25 jyldan asqan kásiporyndar sany 4,2 myńdaı. Negizinen turaqtylyq tanytqandar – kóterme jáne bólshek saýda, qurylys, bilim salasy kásiporyndary. Qyzmet etkenine 25 jyldan asqan kásiporyndar kóp jaǵdaıda jyljymaıtyn múlik, saýda jáne memlekettik basqarý salasynda» dep jazady portal.
«Damý Stroı Group» kompanııasynyń basqarýshy dırektory Eldar Týkýshev kóptegen memlekettik baǵdarlamalardyń durys jumys istemeýi de kásipke kedergi deıdi.
– Úsh jyl buryn ınjenerlik santehnıka men quraldy jetkizýmen aınalysatyn iri kompanııa qurdym. Kásipkerlerdi qoldaýy tıis «Damý» jáne basqa da baǵdarlamalar sol kezde jumys istegen joq. «Damý» sizdiki keremet bıznes-jospar, bizge 100 paıyz saı keledi dep ekinshi deńgeıli bankterge jiberedi. Bankke barǵanymda olar múliktik kepildik qoıýymdy talap etti. Mende ondaı múmkindik bolǵan joq. Sol kezde naqty qoldaý bolsa, bıznesimdi aıaqqa turǵyzyp alýshy edim. Bir jaǵynan, osyndaı kederginiń de men úshin paıdasy bolǵan sııaqty.
Kompanııasy jabylyp qala jazdaǵan sátter, qyzmetkerlerine aqy tóleı almaǵan kezder Eldardyń da basynan ótken.
– Bir qyzyǵy, bizde aǵa býyn bıznesti úsh jyldan artyq ustamaý kerek degen pikirde. Bıznes ashady, júrgizedi, jumys isteıdi, sosyn úsh jyldan soń jaýyp, aktıvterin basqa jańa kompanııaǵa quıǵandy jón sanaıdy. Múmkin ol bir sebepterge de baılanysty shyǵar. Biraq mende ondaı maqsat bolǵan joq. Naýryz aıynda kompanııanyń jumys istep jatqanyna tórt jyl tolady. Jabylýdyń basty sebebi – suranystyń joqtyǵy. Bul jerde shaǵyn bıznesti qarastyryp otyrmyn. О́ıtkeni orta jáne iri bızneste júrgender múlde basqa deńgeıdegi adamdar. Degenmen damyǵan elderde shaǵyn bıznes ekonomıkanyń basty draıveri sanalady. Koronavırýs ta kóp áser etti. Shaǵyn bıznes ashqan keıbir dostarym ári qaraı táýekel etkisi kelmeı, kásipterin jaýyp tastady. Al bireýler keıbir boljamdarǵa súıenip, suranys bolatyn shyǵar dep kútti. Biraq suranys sol kúıi bolǵan joq. Qurylys naryǵynda da qıyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Qurylys kompanııasy nemese tapsyrys berýshi sózden taıqyp ketip jatady. Meniń de qyzmetkerlerge aqsha tóleı almaǵan kezim boldy. О́ıtkeni áıgili qurylys kompanııalarynyń biri 2,5 mln teńge eńbekaqyny tólemeı ketti. Bul men úshin ájeptáýir qarajat edi. Bálkim, sóıtip salyqtan jaltarǵysy keletin bolar. Tize bersek ondaı mysaldar kóp, – deıdi kásipker.
Osyndaı qıyndyqtar men kedergiler ony birshama shyńdaǵan sııaqty. Jańa klıentter taýyp, tórt jylda aınalym kólemi 8 ese ósken.
Ekonomıst Jaras Ahmetov kásiporyndardyń az ýaqyt jumys istep, naryqtan ketip qalýyn qalypty jaǵdaı dep túsindiredi.
– Shaǵyn bıznespen aınalysatyn jańa kompanııalar uzaq ómir súrmeıdi. Bul – álemdik praktıka. Ondaı kezde memleket qarjy bólý arqyly suranysty ustap qalýǵa tyrysyp jatady. Prezıdent byltyrǵy Joldaýynda elde básekelestiktiń shektelýi týraly aıtty. Kásiporyndardyń jabylý sebebin osydan da izdeý kerek sııaqty. Sodan soń kásipkerlik táýekel degen de bar. Kásipker eshqandaı sátsizdikke qaramastan, óz maqsatyna jetýge umtylýy tıis, – dedi ekonomıst.
Qazaqstan franchaızıng qaýymdastyǵynyń prezıdenti Beknur Qısyqov kásiporyndardyń jabylyp qalýynyń negizgi úsh sebebin aıtady: erteńge degen senimsizdik, bıznesti júrgizý qıyndyǵy jáne ýaqytsha psıhologııasy.
– Kóp adamnyń elden ketkisi keletini ótirik emes. Bul – tek ekonomıkalyq qana emes, áleýmettik ári psıhologııalyq másele. Bilim men medısınalyq qyzmetti alýdyń qıyndyǵy adamdardy elden qashyra bastady. Onyń ishinde bıznes júrgizý qıyndyǵy da bar. Sondyqtan tolyqqandy reformalar paketi kerek. Qazir eshkim uzaq jylǵa sozylatyn bızneske qyzyqpaıdy. Tender alady, bıznes jasaıdy. Sosyn basqasyna aýysady. Bıznes alańsyz, toqtaýsyz jumys isteý úshin oǵan kedergi jasalmaýy kerek. Kásipker ózin qaýipsiz, jaıly sezingende ǵana kásip alǵa basady. Daǵdarys barlyq jerde bar. Túrkııada da solaı. Biraq ol jerde bıznes ózin asa jaıly, yńǵaıly sezinedi. Másele ekonomıkalyq tendensııada emes. Másele bızneske barynsha jaǵdaı jasaı alýda, – deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, álemdik munaı baǵasy da, valıýtanyń qubylýy da otandyq bızneske áser etedi. Alaıda bul basty sebep emes. «Munaıy joq, biraq shaǵyn jáne orta bıznesi gúldenip otyrǵan elder de bar. Al eldegi franchaızıngtik orta da uzaq merzimdi kásiptiń paıdasyn túsinip jatyr», B.Qısyqov dedi.
– Naryqtaǵy úrdister jyldam ózgerip jatyr. Árıne, bizde basynan talaı qıyndyqty ótkergen «Makdonalds» sekildi brend joq. Sonymen qatar ýaqytsha psıhologııasy franchaızıng áleminde de tolyp jatyr. Degenmen jyl saıyn kásipkerler abyroı bárinen de mańyzdy ekenin, al uzaq merzimdi bedel áleýetti ınvestısııa ekenin túsinip keledi. Sondyqtan jedel marja úshin emes, perspektıva úshin jumys istep jatyr. Sondaı brendterden franshıza da paıda bolady. Soǵan qarap bizde de uzaq ári ónimdi jumys isteý mádenıeti, bıznesmenderde turaqtylyq qalyptasady dep úmittenemin, – deıdi B.Qısyqov.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap kishi jáne shaǵyn bıznesti tekserýge úsh jylǵa deıin tyıym salynyp, salyqtan bosatylǵan edi. Osylaısha, 1 mln 236 myń kishi jáne shaǵyn bıznes sýbektisi 3 jyl boıy tabys salyǵyn tóleýden bosatyldy. Sonymen qatar elimizdiń barsha bıznes-kompanııalaryna jumys berýshi esebinen 5 paıyz kóleminde qosymsha salyq aýdarymdaryn engizý bastamasy 2023 jylǵa deıin shegerildi. Odan bólek, 2020 jyldyń naýryz-maýsym aralyǵynda nesıe tólemin keıinge shegerý múmkindigi berilip, ony 12 myń shaǵyn jáne orta bıznes nysany paıdalanǵan. Memleket jeńildetilgen nesıe de usynyp otyr. Qazir kez kelgen kásipker 6 paıyzben nesıe alýǵa quqyly.
Jaqynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy az-maz qaryzy úshin jeke kásipkerlerdiń jolyn kespeýdi tapsyrǵany belgili. «Az qaryzy úshin shottardy buǵattap, derekterdi toqtatyp tastaıdy. Bul tájirıbeni doǵarý kerek», dedi. Sonymen qatar memlekettiń ekonomıkaǵa shekten tys aralasyp otyrǵanyn, sol sebepti memlekettik jáne jeke operatorlar qurýǵa tyıym salatynyn da jetkizdi. Osy aıtylǵan jeńildikterdiń barlyǵy otandyq bıznes múddesine jumys isteıdi, kásipkerler úshin jańa keńistikter asha túsedi degen senim basym.
