Soltústik Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimi Vladımır Gartman máslıhattyń kezekti bir sessııasynda esep berip: «Jylý joq, gaz joq, kómir joq, aqsha joq, qaıdan alýdy bilmeımiz», dep sózdi kóbeıte bastaǵanda halyq atynan depýtattyq mandaty bar Málik Muqanov aǵamyz ornynan atyp turyp: «Onda siz bul jerde ne qylyp tursyz? Bul sózdi bizge sol TES-tiń kochegary da aıtyp berer edi ǵoı. Al halyqty qarańǵylyqta tońdyryp, jaýratyp otyrǵan, qolynan túk kelmeıtin sizderdeı basshylardy sottaý kerek», dep jerden alyp-jerge salǵan.
Týrashyl, kesek minezdi, er tulǵaly Málik Muqanov, mine, osyndaı el eleýlisi, halyq qalaýlysy bolatyn. Onyń azan shaqyryp qoıǵan esimi – Maıdan. Atyna zatyna saı irilik, kúreskerlik kórsetip, sanaly ǵumyry myltyqsyz maıdan alańynda, saıası sahnada ótti. Qatarlastary áli kúnge deıin «Shynynda da, ol Maıdan dese Maıdan edi» dep eske alady. Qurdastary kózi tiri kezinde oıyn-shyny aralas «Kotovskıımen tustas bolsań, sen de revolıýsıoner bolar ediń» dep onyń bolmysyna bitken kúreskerligine tańdanatyn edi. Búginge deıin onyń almas qylyshtaı qıyp túser ótkirligin, shynshyldyǵyn, eshkimnen qaımyqpaıtyn ójettigi haqynda turǵylastary da, qalamdas áriptesteri de, teriskeıde til-dil úshin kúreste aǵa, úlgi tutqan inileri de ańyzǵa bergisiz áńgime aıtýdan jalyqpaıdy. Osy oraıda ardager jýrnalıst Bolat Qojahmetovtiń Málik Muqanov jaıly aıtqan bir esteligi oıyma oralyp otyr.
«Sekseninshi jyldardyń taýsylar tusy edi. Jaınap turǵan jaz aıy bolatyn. Odan keıin aty eki ret ózgergen saıası oqý úıiniń aldy. Ruqsatsyz mıtıng ótkizýge jınalǵan kazaktar osy úıdiń aldyndaǵy onyń enimen birdeı qula-dala tas baspaldaqty lyq toltyrdy. «Kazaktar mıtıng ótkizgeli jatyr» degen sýyt habardy estı sala júgire basyp, jetip kelgen biz, bir top jigit «jotaǵa» ókshe tıize almaı, tómenirek turmyz. Bir kezde baspaldaqtaǵylardyń bireýi ózimen birge ala kelgen KSRO-nyń etekteı qyzyl týyn jelbiretip qadaı bastady. Ony bárimiz de birden baıqadyq. Al Málik bolsa, bizdeı oılanǵan joq: jetip baryp, qyzyl týdy julyp aldy da, laqtyryp jiberdi. Abyroı bolǵanda, edireıgen kazaktar týǵa jarmaspady. Málikke de tarpa bas salmady. Qudaı saqtady áıteýir! «Ár dáýirdiń óziniń qol bastaǵan nemese sóz bastaǵan betke ustarlary bolady ǵoı. Málik HH ǵasyrdyń bas kezinde ómir súrse, Alash arystary syndy kúresker bolmaı qoımas edi».
Elimiz óz egemendigi men táýelsizdigin jarııalaǵan toqsanynshy jyldardyń basynda Qyzyljar óńirinde saıası jaǵdaı kúrt shıelenisip, jar astynan shyǵa kelgen jaý pıǵyldy bazbireýlerdiń qos azamattyq, qos memlekettik til, avtonomııa qurý máselelerin kóterip, eldi dúrliktirgeni málim. Sol syndarly, almaǵaıyp kezeńde qaıratty qalam ıeleri paryz ben parasat bıiginen kórinip, jurtshylyqty sabyrǵa shaqyryp, arandatýshylardyń aram nıetterin áshkereleı toıtarys berip otyrdy. Bul rette, ásirese, eki tilge birdeı jetik daryndy kósemsózshi Málik Muqanovtyń orystildi oqyrman qaýymǵa oı salatyn, ult arazdyǵyn qozdyrýshy ázázilderdi ońdyrmaı áshkereleıtin, keshegi Keńes ımperııasyn kókseýshilerdi táýbege shaqyratyn birneshe kólemdi maqalasy qyzyljarlyqtardyń aıryqsha nazaryn aýdardy. Ásirese, 2000-2003 jyldar aralyǵynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi bola júrip, óńirdegi ulttyq máselelerdi sol bir ári-sári kezdiń ózinde kemerine keltirip, kelistire jazǵan maqalalaryn jurt izdep júrip oqıtyn. Sebebi shyryldaǵan shyndyqty aqmyltyq Málik aǵa bas gazettiń betinde taısalýdy bilmeıtin bel baladaı tike aıtýshy edi.
Kóktemgi, kúzgi naýqandardy qaǵaz júzinde aıaqtap, jalǵan aqpar beretin aýdan ákimderin áshkereleıtin bolashaq maqalalarynyń materıaldaryn jınarda jergilikti teleradıokompanııanyń sol kezdegi basshysy Káribaı Musyrmanǵa habarlasyp, kólik surap alady eken. Ákimderdiń jalǵan aqparatyn dáleldermen aıpara qylý úshin qasyna teleradıokompanııanyń operatory men jýrnalısin de qosyp alyp, faktilerdi beınetaspaǵa jazdyryp alady. Basylymnyń betine Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, Bas prokýrordyń nazaryn aýdartýǵa baǵyttalǵan maqalalary jarq etip jarııalanyp, kinálilerdiń sazaıyn tarttyryp, sharasyzdardyń aıyzyn qandyratyn. «Kósh kólikti. Al basqasy she?!», «Qys kelip qaldy. Oralmandar baspanasyz otyr» degen maqalalary qoǵamdyq dúmpý týǵyzǵany el esinde. Bul maqalalarǵa elimizdiń sol kezdegi Úkimet basshysy nazar aýdaryp, onda kóterilgen máselege oraı shara qoldanǵany da jurttyń jadynda bolar.
Málik Muqanov qalaı jazsa da, sóılese de mergenniń oǵyndaı dóp tıgizetin. Onyń ótkir syndary jaýyn naızasymen julyp túsiretin baıaǵynyń batyrlaryn kóz aldymyzǵa elestetetin. «Qazaqstannyń Bas prokýrory nazaryna» aıdarymen jarııalanǵan «Jer berip, ulyn jarylqaǵan ákim Dmıtrıenko qashanǵy taırańdaıdy?» degen maqalasynyń arqasynda ádildik ornap, kináliler qyzmetinen ketkenin jalpaq jurt biledi.
Jýrnalıstıkanyń qyr-syryn tereń meńgergen Mákeńniń jazýynan ushynǵan pále izdep janyǵatyn zalymdardyń ózi ýáj tappaı dińkeleýshi edi. Muqalmas jigerden jaralǵan Málik aǵa nysanaǵa alǵan taqyrybyn jerine jetkizip jazyp qana qoımaı, synǵa qulaq aspaıtyn qurdymdarmen zań aldynda júzdesip, sotta talaı jeńgen kezderi bolǵan.
Qalamynyń qýatyn ulttyq, problemalyq jaıttarǵa arnaǵan Mákeń saıası kúres alańyna shyqqanda keıbireýler qusap jalǵan bedel, arzan upaı alý maqsatyn emes, eldik máselelerdi tý etip kóterip, bıik minberlerden bilikti usynys-oılar aıtýymen erekshelenetin. Ozyq oı, oryndy usynys toly tujyrymdaryn qalam sheberligimen jetkizip, aımaqtaǵy kóp kemshilikterdi joıýǵa balamaly jol tabý maqsatyn kózdegen talaı maqalalary jarııalanyp jatty. Qazir bas gazettiń sol jyldary shyqqan sandaryn paraqtap otyryp, kózben kórmesem de, aǵa býynnyń aıtýymen sulbasy syzylǵan Málik Jaqypulynyń beınesi aıqyndala túskendeı. О́rshil rýhqa toly bolmys-bitimi, ulttyq múdde synǵa túskende eshnárseden de taısalmaıtyn júrek jutqan batyr minezi, shynynda da, úzeńgiles áriptesteri aıtsa aıtqandaı eken.
Týrashyldyq týǵanyńa da jaqpaıdy. Nobel syılyǵynyń laýreaty Gabrıel Markes aıtqandaı, súlikteı soryp alatyn jýrnalıstıkanyń júgin arqalap, jýrnalıst retinde jarqyrap kóringen Málik aǵamyzǵa kózi tirisinde eki marapat qana buıyrypty. Jýrnalıster odaǵynyń syılyǵy osy saladaǵy qajyrly eńbegi úshin tapsyrylypty. Táýelsizdikti nyǵaıtý jolynda qalamymen qaırat kórsetken Mákeńniń tósine merekelik medaldy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshylyǵy taǵypty. Árıne, eń zor marapat – halyqtyń qurmeti! Qazaǵyn súıgen, onyń árbir jetistigine qýanatyn, kemshiligine kúıinetin adamı qasıetterdi boıyna sińirgen azamattyń jyldar ótse de jadymyzdan óshpeýi – osynyń aıǵaǵy.
Araılym Beısenbaeva,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy
