BANK QÝATTY BOLSA EKONOMIKA DA TURAQTY

QAZAQSTANDYQ BANKTERDIŃ SYRTQY BORYShTARY 11 MILLIARD DOLLARǴA AZAIDY 2008 jyldyń kúzinde oryn alǵan álemdik daǵdarystyń “ekinshi tolqyny” saldarynan álemdik qarjy rynoktaryn­daǵy jaǵdaıdyń shıelenisýi qazaqstan­dyq bankterdiń syrtqy rynoktardaǵy ótimdiliginiń tolyqtaı “jabylýyna” ákelip soqtyrdy.  Ahýaldyń osylaısha qalyptasýyna 2007 jyly AQSh-tyń ıpotekalyq nesıeleý salasynda týyn­daǵan daǵdarys sebepker boldy. Álemdik daǵdarys aldymen “alǵashqy tolqynda” álemdik qarjy rynoktaryn “qysylys­qa” túsýge dýshar etti, al ol óz kezeginde bank­terdiń syrtqy resýrstarǵa qolje­timdiligin shektep, odan keıingi tolqynda álemniń barlyq elderi ekonomıkasynyń naqty sektoryn sharpydy. Sóıtip 2008 jyl men 2009 jyldyń qańtar aıy boıyna bankterdiń daǵdarystan shekken shyǵyndary ulǵaıǵan ústine ulǵaıa berdi. Mundaı zobalańnan myzǵymastaı sana­lyp kelgen ári kapıtaldy shveısarlyq basqarý dástúrlerimen attary shyqqan nemistiń Doıche bank, UBS, Ulybrıta­nııanyń Barklaıs Bank, AQSh-tyń Goldman Saks sııaqty qarjy ınstıtýt-tary da syrt qala alǵan joq. Sheteldik bankterdiń bankrotqa  ushyraýy shyndyqqa aınalyp qana qoımaı, sonymen birge, tipti, daǵdyly kórinisteı de bola bastady. Kapıtaldyń álemdik rynoktardaǵy ótimdiliginiń daǵdarysqa urynýy nátıjesinde Qazaqstannyń bank júıesi de kúızelisti kezeńdi bastan keshti. Syrttan zaem alý qazaqstandyq bankter úshin qymbatqa túsip, endi bireýler úshin múlde múmkin bolmaı qaldy. Is júzinde daǵdarysqa deıin otandyq bankter ózderiniń nesıetólemdik qabiletterin negizinen syrtqy zaımdar arqyly qam­tamasyz etip kelgen bolatyn.  Máselen, 2007 jyldyń birinshi jartyjyl­dyǵynyń qorytyndysy boıynsha qazaqstandyq bankterdiń syrtqy zaemdar nátıjesinde paıda bolǵan syrtqy boryshtarynyń jıyntyq somasy 40,7 mıllıard dollardy qurady. Osylaısha, asa ótkir qarjy daǵdarysy aıasynda jekelegen ekinshi deńgeıli bankterde ótimdilik problema-synyń týyndaýyna baılanysty Qazaqstannyń bank júıesi úshin turaqsyzdyq qateri bas kóterdi. Mine, dál osyndaı qysyltaıań shaqta Memleket basshysy kóregendik tanytty. Sóıtip, Elbasynyń tapsyrmasymen 2008 jyldyń 24 qazanynda Úkimet ekonomıka­nyń naqty sektoryn nesıeleýde eleýli ról oınaıtyn eldiń júıe quraýshy bankterine olardy  qosymsha kapıtaldandyrý jóninde usynys túsirdi. Bul shara ulttyq bank júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge tıis bolatyn. Kóp uzamaı “Samu­ryq-Qazyna” qoryna “BTA bank”, “Kaz­kommersbank”, “Halyq banki” jáne “Alıans bank” tárizdi tórt iri júıe qu­raýshy bankterdi qosymsha qarjylandyrý jumystaryn bastaý jóninde tapsyrma berildi. Sóz oraıynda “BTA bank” jáne “Alıans bank” aksıonerlik qoǵamdaryna qatysty ahýaldyń neǵurlym kúrdelirek bolǵanyn da aıta ketý qajet. Sondyqtan jaǵdaıdy eskere otyryp Úkimet atalǵan bankterdi memleket baqylaýyna alý jáne menedjmentti aýystyrý jóninde sheshim qabyldady. Eń basty maqsat iri júıe quraýshy BTA men Alıans bankterdiń bankrotqa ushyraýyna jol bermeý, ulttyq bank júıesiniń turaqty qyzmet isteýin qamtamasyz etý, ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıeleýdi jalǵastyrý edi. Ol degenimiz  eldiń ekonomıkalyq múddelerin, ekonomıkalyq qaýipsizdik pen Qazaqstan azamattarynyń aqshalaı salymdarynyń qaýipsizdigin  qamtamasyz etý bolyp tabylatyn. Bul sharalar el ekonomıkasynyń  qarjylyq  “qan aınalymyn” tolyqtaı qamtamasyz etti. Sonymen birge atalǵan bankterdiń ekono­mıkanyń naqty sektoryn nesıeleýge baǵyttalǵan el ishindegi jáne shetelderdegi ınfraqurylymdary saqtalyp qaldy. El ekonomıkasyn nesıeleýdegi BTA bank úlesiniń dál sol sátte 26 paıyzdan astam, al “Alıans bank” úlesiniń 8 paıyzdan astam kórsetkishti quraǵanyn eskersek, eki bank te otandyq qarjy júıesinde eleýli oryndar alatyn edi. Memlekettiń  joǵaryda  atalǵan  eki banktiń quramyna enýi kem degende eki birdeı ekonomıkalyq nátıjelerge qol jetkizýge múmkindik týǵyzdy. Eldiń bank júıesi “trombylar” men  “masyl bankterden” aryldy, halyq bolsa óz salymdary  úshin alańdamaıtyn boldy. Menshik ıeleriniń aýysýy alypsatarlyq operasııalarǵa emes, ózderiniń banktik bıznesin damytýǵa baǵdar ustanǵan neǵurlym kásibı basqarý komandasynyń kelýine jaǵdaı jasady. Osy qadam arqyly Úkimet halyqtyń atalmysh bankterdegi aqshalaı salymdaryn qamtamasyz etip,  memleket olardyń saqtalýyn óz kepildigine aldy. Búginde qolǵa alynǵan sharalardyń naqty nátıjelerin “qolmen ustap” kórýge de múmkindik týyp otyr. Ústimizdegi jyldyń 20 sáýiri kúni ótken Úkimet otyrysynda “Samuryq-Qazyna” qorynyń basqarma tóraǵasy Q.Kelimbetov BTA banktiń syrtqy kredıtorlarymen banktiń mindettemeleri jáne ony qaıta qurylymdaýǵa qatysty barlyq máseleler boıynsha prınsıpti kelisimderge qol jetkizilgendigin málimdedi. Osylaısha, banktiń syrtqy  boryshy  11,5  mıllıard  dollardan  4,4  mıllıard  dollarǵa deıin tómendetildi. Sonymen birge BTA banktiń óz mindettemeleri boıynsha syrtqy kredıtorlarmen kelisimge qol jetkizgen úshinshi iri bank ekenin de atap ótý kerek.  Osyǵan deıin dál osy turǵyda júrgizilgen jumystardyń arqasynda “Alıans banktiń” syrtqy boryshy 4,5 mıllıard dollardan 1,16 mıllıard dollarǵa  deıin,  al “ Temirbanktiń”  boryshy  770  mıllıon  dollardan 61 mıllıon dol­larǵa deıin  qysqartylǵan bolatyn. Osylaısha, tabysty júrgizilgen kelis­sózderdiń  arqasynda qazaqstandyq bank sektorynyń jalpy syrtqy borysh­tarynyń kólemi 11 mıllıard dollarǵa tómendedi. Qazaqstannyń bank salasynda qol jetkizgen jetistikteri halyqaralyq sarapshylar tarapynan da laıyqty baǵalanýda. Máselen, Moody's halyq­aralyq reıtıng agenttigi Qazaq­stannyń egemen reıtıngin “teristen” “turaqtyǵa” joǵarylatty. Iskerlik belsendiliktiń quldyraýy kútkendegiden góri azdaý boldy, sondyqtan nesıelik kórsetkishter elde oryn alǵan bank daǵdarysynan salystyrmaly túrde alǵanda eshqandaı zııansyz shyǵady,  dep  atap  kórsetti  joǵaryda atalǵan halyqaralyq reıtıng agenttiginiń Qazaqstan boıynsha jetekshi sarapshysy Anında Mıtra. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan Úkimeti óziniń nesıe­tólemdik qabiletin qorǵaı otyryp, daǵdarystyń eń aýyryn bastan ótkerdi, biraq bank júıesin nesıelik qaıta qurylymdaýǵa barýǵa mindetteı oty­ryp... daǵdarysqa qarsy belsendi baǵ­darlamamen qosa qarjylyq konser­va­tızmdi de saqtap qaldy. Seıfolla ShAIYNǴAZY.