1930 jyly Qaraǵandy oblysyndaǵy Shet aýdanynda ár úıge 100-den 500 basqa deıin mal salyǵy túsken. 1931 jyly halyq basyna túsken qasiretten esinen tanǵandaı edi. Shet aýdany halqyna 120 myń bas mal tapsyrý jóninde salyq tústi. Aıta keterlik bir sóz, bul maldyń etin aparar jer, saqtar oryn joq ekenin bile tura Goloshekın toby osyny istedi. 1931 jyly elge ashtyq kire bastady.
Mine, osy kezde Shet aýdanynyń Memlekettik saıası basqarmasynyń (GPÝ) bastyǵy bolyp el arasyna «Shıshov» degen atpen belgili N.Sychev taǵaıyndaldy. Sol Shıshov «Bıler men dinbasylar, aqyndar sózin tyńdaǵan, halqy bas ımeıtin» aýdan halqyn qanǵa boıaýǵa mindetti bolǵan. Ol qandy isine aıaýsyz kirisken.
Qazkraıkomnyń 1931 jyly 25 mamyrdaǵy Ernazarovtyń baıandamasy boıynsha asa qupııa qararynda «V Abralınskom ı Shýbartaýskom, Kýbyskom ı Karkaralınskom raıonah... naprıajennoe polojenıe... prodoljaet ostavatsıa» dep kórsetilgen. Osyndaı jaǵdaıda «Eshe podnıat tempy skotozagotovok» degen qupııa sheshimniń sózin oqyǵanda Goloshekın bastaǵan bıleýshilerdiń zulymdyǵynan birjola túńilesiń. Qazaq halqyn aqymaq úkimetke shyn berilgen belsendiniń ashtyqqa aıdap bara jatqanyn kórip, janyń shyrqyraıdy.
Kún ótken saıyn tejeýsiz ýaqyttyń kóleńkesinde qalyp bara jatqan 1932 jyldyń qyrǵyn ashtyǵy «Nege, nege?» degen saýaldy qaıta-qaıta týǵyzyp, qoldan jasaǵan tragedııany túsindirýdi qajet etedi.
Aýyl qarııasy E.Muhamedjanuly belsendilerdiń bar maldy sypyryp alǵanyn, shubyrǵan eldiń jolshybaı qyrylǵanyn, júrýge jaramaı qalǵan boıjetken qyz aldynda janyp turǵan otqa qularman bop teńselip otyrǵanyn jazsa, K.Janasylov Betqaıyńdaǵy qoradan adam súıegin keıin kúrep shyǵarýǵa týra kelgenin, Saryózekte shashylǵan múrde talaı jyldar shóp shaptyrmaǵanyn aıtady. Qart ustaz S.Ábdraıymov Bógiliniń 1930-jyldary 150 úıinen ár tútinde birer adamy ǵana bar 37 úı qalǵanyn, Qaısha shesheı eki úı tola qattap jınalǵan ólikti uraǵa kómdirgen sovhozdyń dırektory Solovevtiń tiri qalǵandardy qapqa salyp, sýǵa laqtyrytqanyn aıtqanda, jaýyzdyqtyń shegi joǵyna eriksiz ılanasyń. Qart ustaz Q.Ybyraıtegi bosqan elmen birge Sibir asyp ketkenin, Q.Aıapbergenuly adamzat basyna bermes ashtyqta kisiniń kisini jegenin jazǵanda, ne aıtaryńdy bilmeısiń.
Sol tustyń Goloshekınniń aıtqanyna jurttyń bári kóne berdi desek , arýaq aldynda kináli bolarmyz. Sol kámpeske bastalǵan 1928 jyly Shet aýdanynyń eldiń bútindigin kóksegen azamattary Kópjan Báımenuly, Tuńǵyshbek Dálmaǵanbetuly bastap Qoıkel ózeni jaǵasynda kommýnısterdiń jasyryn jınalysyn ótkizip, baılardy tárkileýge bermeske sert berisken. «Qyzyltaýızm» degen aıdar taǵylǵan bul azamattar kezinde qýǵynǵa túskeni belgili.
Qazaq eliniń turmysyn túsinde de kórmegen, eń bolmasa bir kıiz úıdiń esigin ashpaǵan, mal baqqan eldiń ereksheligi bary esine de kirmegen Goloshekın ótkizgen Qazkraıkomnyń qaýlylary da aqylǵa syıymsyz. Jer jyrtyp, egin salýǵa ne soqasy, ne tuqymy joq mıllıondaǵan qazaqty kolhozǵa qýyp tyqpaq. Onyń joly malyn tartyp alý bolsa kerek. Qazkraıkomnyń 19.01.1930 jylǵy qaýlysynda «Gromadnoe kolıchestvo kochevogo ı polýkochevogo kazahskogo naselenııa» dep kórsetilip, onan ári «Kollektıvızasııa kazahskogo naselenııa doljna byt ýsılena» dep qorytyndylaıdy. Ol úshin halyqqa mynandaı jaǵdaı jasalý kerek degen bir aýyz sóz bolsaıshy. Osy qaýlyda «Potrebýet peredvıjý naselenııa v hozıaıstvennye sentry» dep kórsetilip, maly talaýǵa túsken uly dalanyń qazaǵyn qýyp ákelip, shoǵyrlandyryp, kıiz úıli qalalar jasaýǵa jol ashady. Sol, ishinde tiri pende qalmaǵan kıiz úıli qalalar 1934 jylǵa deıin jelmen teńselip turǵan edi.
Sol qaýlyda qýyp ákelingen qazaqtarǵa úı salynsyn deıdi de, oǵan qarjy «Bıýdjetamı, kak kraevym, tak ı mestnym ne predýsmotreny spesıalnye sredstva» dep atap kórsetip, qaı-qaıdaǵy bir kók tıyny joq mekemelerge silteme jasalady. Sonymen qýyp ákelingen jurt azyp-tozýǵa, aýrýǵa ushyraýǵa, sýyqtan búrsekteýge úkim etiledi. Ol azdaı, 1931 jyly 25 mamyr kúni Qazkraıkom bıýrosynyń qaýlysy «Eshe podnıat tempy vypolnenııa skotozagotovok», dep, sorly halyqty 1932 jyldyń ashtyǵyna qýalaı túsedi.
«Bul ashtyq qalaı boldy?» degen oı talaıdy mazalaǵan. Qansha edik? Qanshamyz qyryldyq? Keshegi úlkender bilgenin aıtýǵa batpaı, júzin jasyratyn. Ákem – Ybyshtyń Júnisi bul másele týraly 1990 jyly ǵana tis jardy. Ol kisiniń aıtýyna qaraǵanda, Shet aýdanynda ashtyq aldynda 54 myń adam bolǵan. «Biz san jaǵynan Qarqaralydan ilgeri edik» deıdi. Al tek qana qoı 700 myń, jylqy 60 myń shamasynda bolsa kerek. О́tken ǵasyrdaǵy 60-jyldardyń sońynda saıası lagerde biraz jyl dáriger kórmeı, jóndeýdi tilegen densaýlyǵymdy baıqatyp, Qaraǵandyda aýrýhana kezeginde otyryp, qarqaralylyq Temirjan Qaıyrov degen kisimen kezdestim. (Urpaqtary bolsa menimen habarlasýyn tiler edim – K.J.). Ol kisi 1932-33 jyldary Shette poshta bastyǵy bolyp istegen eken. Áńgime júıesin 32-jyl máselesine buryp, sýyrtpaqtap suraı bastadym. Ony ashtyq ótip, 1933 jyly úkimet tiri qalǵannyń esebin alýǵa jumsapty. Sonda Shet aýdanynda eki, ne úsh adamnan turatyn tútin sany 298 úı, jetim bala, jesir áıeldi jeke otbasy dep sanaǵanda, 309 túńdik bolǵanyn aıtqanda, Temkeń kózine jas aldy. О́mirden taıaq jep qalǵan basym bul faktini ózim ǵana oqı alatyn etip uzaq jyldar tyǵyp ustaýyma týra keldi. Al munan keıin tabylǵan taǵy bir derekte 1926 jyly Shet aýdanynyń qazaǵy 48 311 adam ekeni aıtylǵan. Sonan, 1930 jylǵa deıin kámpeskelep qýdalap 36568 adamǵa deıin azaıtylǵan. Sóıtip, 1932 jyldyń basynda Shettegi 36 568 qazaqtan 1933 jyly 5021 adamy ǵana tiri qalǵan. 1928 jyly kámpeskeden keıin mal basynyń 10-15 ese azaıyp ketkenin úlkenderdiń bári aıtady. Kámpeskeden keıingi 197 832 bas maldyń 1933 jyly jurnaǵy ǵana (1768 bas) qalypty.
Úkimet degenin oryndaý úshin jer-jerde dáreje qýǵandar aıanbaı eńbek etipti.1930 jyly baı-qulaq sany 76 bolsa, 1931 jyly 325, 1932 jyly 400 bop shyǵa kelip, tap jaýyn qurtý jospary asyra oryndalyp, eldiń jappaı qýǵyn súrginge túskeni kózge uryp tur. Ár úıge 100-den 500 basqa deıin mal tapsyrý salyǵy túsip, barynan jurdaı bolyp, kúzdi kúngi shybyndaı bop qyrylyp jatqanda, bılik aýdan boıynsha egin egýdi 12 kúnde bitirýdi, besjyldyqty tórt jylda oryndaýdy josparlap, urandap jatqanyna saý adamnyń mıy jetýi múmkin emes.
Ashtan qyrylǵandardyń jappaı jerlengen jerin tabý – búgingi urpaqtyń isi. Shet aýdan ortalyǵynyń tómengi tusynda, Baqaı báıbisheniń zıratynyń janyna 400-ge tarta adamnyń múrdesi jerlengen. 70-jyldary bul zulmatty eldiń esinen shyǵaryp jiberý úshin sol jerge avtobaza salyp, jypyrlaǵan qabirdiń ústinen mashına júrgizip qoıdy. Qazir ol jerdi qorshap, qorǵaýǵa alǵan bolyp jatyrmyz. Sol sııaqty GPÝ-diń eski úıiniń artyndaǵy saıǵa óte kóp adam jerlengen. Bul jerde atylǵandar da bolsa kerek. 60-jyldardyń orta kezinde sol jerdi egin ekpese de qasaqana jyrtyp tastady. Osy kúngi kóp beıittiń dál ortasynda bir shuńqyrǵa 525 adamdy kómgenin Ybyshtyń Júnisi, Qutjantegi Jumataı, Juqanuly Sháýkeı aqsaqaldar kórsetken. Osy kúngi saýda qoǵamynyń (RaıPO) keńsesi 1932 jyly Balalar úıi bolǵan. Sol jerdiń irgesindegi úı ornyndaı shuńqyr 1955-56 jyldarǵa deıin ólgen balalardyń súıegine toly bolatyn. «Prostornyı» sovhozynyń mańyna osy ǵasyrdyń basynda kelgen Lakman degen nemis 1933 jyly talaı tanys adamnyń, olardyń otbasynyń ashtan qyrylǵanyn, súıekterin taýyp, ózi jerleskenin aıtqan-dy.
Osy kúngi Jaryq stansasynda temir jol tartamyz dep jumysker retinde kóp qazaqty jınaǵan. Jaǵdaı aýyrlaǵanda basshylar jumyskerlerdi tastap, taıyp otyrǵan. Osy jerde 200-den asa adam ólgenin Á.Maıasaruly jetkizgen.
Aýyl qarııasy M.Kúzgibekov 30-jyldardyń bas kezinde Jańaarqada qyzmet etken. Sol kisi aýdannyń eski ortalyǵy turǵan Appaz ózeniniń boıyndaǵy kirpish kúıgen jerde M.Aǵybaevtyń úıinen 200 qadamdaı jerge 200-ge jýyq adamdy bir uraǵa kómgenin aıtady. «Drýjba» sovhozyndaǵy qart ustaz Zárýbaı Tájıtov Jıyn degen jerdegi meshit mańynda kyrylǵandardy jazda qalaı kómgenderdiń kýási bolǵan.
Qazaqtyń ashtan qyrylýy 1932 jylmen bitken joq. Ol 50-shi jylǵa deıin sozylǵan. Zeınetker Tóleýtaı Nurmuhanov 1948 jyly Sátbaev (Nıkolsk) qalasynda FZO-da bolǵanyn, sol FZO-da aqpan, naýryz, sáýirde 60-tan astam qazaqtyń jetim balasy ashtan ólgenin aıtady. Ol osy jerden Baıqojanyń Smaǵulynyń qyzy Kúlenmen birge ketkenin, sol qyz asyn Tóleýtaıǵa berip, ózi ashtan ólgenin bizge jetkizgen.
El ashyǵyp jatqanda úkimet jylqyny «mańqa» dep jappaı atyp, tartyp alynǵan maldyń etin taý-taý qylyp úıgen. Taý-taý et 1932 jyldyń jazynda sasyǵan. Tipti sasyǵan etterdi de ashtarǵa bermegen. Sóıtip, bir ǵana Nildide júz myń tonna et órtelgen. Mundaı jaǵdaı Burma, Spaski eldi mekenderinde de bolǵan edi. 1932 jyly shyńyna jetken ashtyq 1933-34 jyldar ishinde de jalǵasyp jatty. 1934 jyly Shet sovhozynyń jumyskeri M.Muqabaevtyń nan suraǵany úshin sabalǵany týraly derek arhıv qujattarynda saqtalǵan. О́zegi talyp, kózi ashtyqtan qaraýytqan onyń bala-shaǵasy úshin nan suraýǵa quqyǵy bolmaǵan.
Bul zulmat keshegi Keńes eliniń talaı jerinde bolǵan-aq shyǵar. Biraq qazaq halqyndaı orasan oıranǵa ushyraǵan, jaǵdaı eshbir respýblıkada bolǵan emes.
Alla qazaq dalasynyń halqynyń aldyn ońdasyn!
Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany
