Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Jalpy, baǵa ósimi qalypty sındromǵa aınaldy. Biri et tutynýdy shektese, endi biri jemis-jıdekten bas tartýǵa májbúr boldy. Qysqasy, tapqan-taıanǵanyn tamaqqa ǵana jetkizip, jan baǵyp júrgender kóp. Sarapshylar halyq tabysynyń 70 paıyzy azyq-túlikke jumsalatynyn aıta bastady. Frıdrıh Engels eskertkendeı, «Halyqtyń turmys deńgeıi tómendegen saıyn azyq-túlik shyǵyndary, tabys deńgeıi artqan saıyn demalys shyǵyndary artadynyń» keri kelip tur. Árıne demalys shyǵyndaryna bas qatyrýdyń aýyly ázirge bizden alys.
Ishki baǵa syrtqy faktorǵa táýeldi
Sarapshylar osyǵan deıin qymbat munaı men qymbat teńge baǵaǵa nege áser etpeıdi degen suraqqa san túrli jaýap berip kelgen bolatyn. Byltyrdan bastap ishki naryqtaǵy jaǵdaı, onyń ishinde baǵaǵa áser etetin faktordyń bári ımportqa táýeldi ekeni, tipti ınflıasııanyń ózi ımportqa táýeldi ekeni belgili bolyp qaldy. Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń baǵany turaqtandyrmaq bolǵan áreketin ishki naryq oń qabaqpen qabyldaǵan joq.
Fermerler odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Ermek Ábýov ónimniń baǵasy bir jyl ishinde 11,3%-ǵa óskenine nazar aýdardy. Áleýmettik mańyzy bar tizimdegi segiz taýar 10-30%-ǵa qymbattady. «О́simge alǵashqy óńdeý, saqtaý jáne jetkizýdi qamtamasyz etetin júıeniń bolmaýy sebep boldy. Fermerler ishki naryqty tolyq qanaǵattandyra alatyn sapaly ári arzan ónim shyǵarýdy úırendi. Alaıda ónimderdi deldaldarsyz ótkizý máselesi áli sheshilgen joq. Kóptegen óndirýshi oblys jáne aýdan ortalyqtarynan alys ornalasqan. Infraqurylym joq. Sondyqtan taýarlardy arzan baǵamen satyp alyp, qymbat baǵaǵa satatyn deldaldar keldi», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, satýshylar men óndirýshiler tizbeginen qutylý úshin taýarlardy tikeleı kóterme satý ortalyqtaryna satý maqsatynda fermerlermen baılanys ornatý kerek. Ortalyq ýákiletti organ ónimdi tutyný áserine sapaly taldaý júrgizbeıtinin, ónimdi satý úshin sýbsıdııa alǵan kompanııalar arasyndaǵy naryq zańyna qaıshy básekelestik faktoryn qaperge almaı bolmaıdy. «Biz bıýdjettik qarajatty aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerinen forvardtyq satyp alýlarǵa baǵyttaý qajet dep sanaımyz. Sondaı-aq uzaq merzimdi nesıeler bólý qajet. О́ıtkeni kóptegen fermer áli kúnge deıin jeńildetilgen nesıeler men sýbsıdııalarǵa qol jetkize almaı keledi», dedi E.Ábýov.
Senator Aqylbek Kúrishbaev Parlamentte pandemııa jáne ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarynan eldegi ómir súrý deńgeıi tómendegenin, otbasylyq tabystyń negizgi bóligi azyq-túlik alýǵa ketetinin, azamattarymyz úshin azyq-túlik baǵasyn memlekettik retteý, onyń maýsymdyq qymbattaýyn tómendetý máselesi kún tártibinde turǵanyn aıtty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimeti boıynsha, bul maqsatqa bıýdjetten 30 mlrd teńgege jýyq qarjy bólingen. «Alǵashynda, baǵany turaqty ustap turý úshin óńirlik áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar aýylsharýashylyq ónimderin tikeleı otandyq taýar óndirýshilerden qajetti kólemde satyp alyp, onyń saqtalýyn qamtamasyz etip, azyq-túlikke baǵa kóterilgen kezeńde naryqqa satýǵa shyǵaryp otyrdy. Qazir keıbir oblystar, ásirese iri qalalar saýda sýbektilerine paıyzy óte tómen (0,01%) nesıe berýge kóshe bastady. Al saýda ortalyqtary óz kezeginde keıbir taýarlardy belgili bir ýaqyt aralyǵynda bekitilgen baǵamen satýǵa ǵana mindetteledi. Naq osy tusta basyn ashyp alatyn saýaldar kóp», deıdi senator. Sondaı-aq saýda ortalyqtaryn tańdaý qaǵıdasy túsiniksiz bolyp otyrǵany da nazardan tys qalmady. «Azyq-túlik taýarlary baǵasynyń eleýli qubylýy kezinde onyń eń tómengi shegin aldyn ala boljaý óte qıyn. О́ıtkeni aýylsharýashylyq ónimderiniń baǵasy maýsym boıynsha ǵana emes, ár jylda ózgerip otyrady. Aýa raıy qolaıly jyldary fermerlik baǵalar ádette, tómendeıdi. Oǵan qosa, azyq-túlik taýarlarynyń aǵymdaǵy baǵalaryn anyqtaıtyn monıtorıng júıesiniń de biraz dálsizdikteri bar. Sondyqtan bul jobada saýda ortalyqtary úshin aldyn ala belgilengen baǵalardyń durystyǵy kúmán týdyrady», deıdi A.Kúrishbaev. Sondaı-aq turaqtandyrý qorynda azyq-túliktiń kóptegen túriniń kólemi eń tómengi tutyný normalarynyń 1-7 paıyzynan aspaıdy. «Mundaı jaǵdaımen naryqty tıimdi retteý múmkin emes. Sondaı-aq bul shemada saýda ortalyqtary tek otandyq aýylsharýashylyq taýarlaryn alýǵa mindettelmegen. Basqasha aıtqanda, qazaqstandyq fermerler óz ónimderin ótkize almaı júrgende, bıýdjet qarajaty sheteldik óndirýshilerdi qarjylandyrýǵa jumsalýda», deıdi senator. Sonymen birge ol turaqtandyrý qorynyń baǵany retteýge, bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalanýǵa degen pármendiligi de kúmán keltiretinin, onda sybaılas jemqorlyq kórinisteri basym ekenin jasyrmady. Baǵany retteý jónindegi memlekettik sharalar barlyq turǵyndarǵa paıdaly bolýy úshin, osy qorǵa satyp alynatyn azyq-túlik taýarlarynyń kólemin ulǵaıtý mańyzdy. Eger atalǵan maqsatqa bıýdjet qarajatyn kóbeıtý múmkindigi bolmasa, tikeleı az qamtylǵan otbasylar sanatyn qoldaýǵa kóshken durys. Azyq-túlik taýarlaryn satyp alý jáne ony saqtaý, tasymaldaý, ótkizý jónindegi qyzmetterdi fıýcherstik kelisimshartpen konkýrstyq negizde tek otandyq taýar óndirýshilermen jasaý qajettigin eskertken A.Kúrishbaev bul maqsattarǵa uzaq jáne jeńildetilgen bıýdjettik nesıelerdi qarastyrý tıimdi ekenin, mundaı tásil bıýdjet qarajatyn paıdalanýdyń tıimdiligin arttyryp qana qoımaı, birinshi kezekte, muqtaj halyqtyń naqty toptaryn ataýly túrde qoldaýǵa múmkindik beretinin aıtty.
Monopolııany shektegen abzal
Al sarapshy Denıs Krıvosheev dál qazir baǵany qoldan turaqtandyrý múmkin emes, bul beınelep aıtqanda, qarjyny bir qaltadan alyp, ekinshi qaltaǵa salýmen birdeı ekenin aıtady. Sebebi eldegi azyq-túlik baǵasy yryqtan shyǵyp ketti. Barlyq kiltıpan Ulttyq banktiń qolynda tur. Qazaqstandaǵy ınflıasııalyq targetteý saıasaty baǵanyń ósimine jol berip otyrǵanyn alǵa tartqan sarapshy qaıta qarjylandyrýdyń joǵary mólsherlemesi qymbatshylyqqa ıtermelep otyrǵanyn jetkizdi. Sebebi teńge túrinde salynǵan ınvestısııalardan túsken kiristiń táýekeli joǵary. Joǵary paıyzben nesıe alǵan bıznes birinshi kezekte aınalymdaǵy qarjyny nesıesin jabýǵa jumsaıdy. Demek, bul jerde ekonomıkaǵa qarjy salý ekinshi kezektegi jospar bolyp qala beredi. Taǵy bir faktor – azyq-túlik naryǵy ımportqa táýeldi. Baǵa dollarmen eseptegen kezde ózgergen joq, sebebi ımportty tek dollarmen ǵana eseptesedi. Bul qazaqstandyqtardyń tólem qabiletin nasharlatyp jiberdi. IJО́ deńgeıi jáne qazaqstandyqtardyń tólem qabiletiniń artýymen ǵana dollarǵa degen táýeldilik deńgeıin tómendete alamyz.
Sarapshylar eldegi azyq-túlik naryǵynda usynystyń kóp bolmaýy da baǵanyń qymbat bolýyna sebep degen ýájdi alǵa tartady. Biraq dúken sóreleri azyq-túliktiń túr-túrine tolyp tur. Naryqtaǵy tym bıik tosqaýyldardyń saldarynan baǵa jasandy túrde ósýde. О́ıtkeni bazarlar monopolııalandyrylǵan, keıbir taýar óndirýshilerdiń jolyn ashyp, ónimin ótkizýge basymdyq beriletini de jasyryn emes. Sarapshy Beısenbek Zııabekovtiń aıtqanyna den qoısaq, osy problemalardy sheshýde kóptegen másele jabyq kúıinde qalýda. Qurylymdyq reformalar baıaý jyljıdy. Aınalyp kelgende ónim óndirý damymaı jatyr. Qarapaıym adamdy tolǵandyratyn baǵa ekenin aıtqan sarapshy azyq-túliktik emes taýarlardyń basym bóligi ımport esebinen qamtamasyz etiletinin eskertti. Úkimet onyń baǵasyn negizinen ulttyq valıýta baǵamyn nyǵaıtý arqyly tómendete alady. Usynys tómen, báseke joq, ony jolǵa qoıýǵa belgili bir múddeli toptar jol bermeıtin bolsa, halyq bar tapqan-taıanǵanyn tek taqul-tuqyl tamaqtaný men kıim-keshekke jetkizgenin mise tutyp júre bermeıtini belgili. Munyń aldyn alýdyń birden-bir joly – azyq-túliktik ónim óndiretin otandyq úlesti ósirip, ulttyq valıýta baǵamynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge qol jetkizý.
Negizgi seriktes elder valıýtasyna shaqqanda da teńgemizdiń turaqty baǵamy bolýy tıis. Sondaı-aq tabıǵı monopolıster tarıfiniń ósýin shekteý de biraz jaıtty retteıdi. Inflıasııany aýyzdyqtaý úshin jasalýy tıis sharalardy durys jolǵa qoıý kerektigi sarapshylar tarapynan keshe-búgin ǵana aıtylyp júrgen joq. Ekonomıster 2021 jyly Qazaqstanda tabystyń nomınaldy ósýi saqtalatyny, birqatar sala mamanynyń jalaqysy kóteriletini azyq-túlik, kommýnaldyq qyzmet jáne otyn túrleriniń baǵasy sharyqtaıtynyna sebep bolatynyn, kedeıliktiń budan ári ósýine jáne teńsizdiktiń kúsheıýine soqtyratynyn eskertip jatyr.
Iаǵnı halyqqa asa jaısyz tıetin jaǵdaıdyń aldyn alý úshin memleket naqty sharalar qabyldaýy kerek. «Monopolııaǵa qarsy saıasatty myqtap ustaný kerek. Saýdagerler men taýar óndirýshilerdiń sóz baılasýymen kúresip, monopolııaǵa qarsy organdar baǵany turaqtandyrýdy myqtap qolǵa almasa, halyqtyń jaǵdaıy ońalmaıdy», deıdi B.Zııabekov.
ALMATY
