Tarıh • 26 Naýryz, 2021

Eldi eleń etkizgen eki sýret

393 ret kórsetildi

Qazaǵym dep qan jutyp, jaǵasy jaý qolynda ketken asyl tul­ǵalarymyz az emes. Desek te, qyzyl ımperııanyń qan súmek­tegen qy­lyshynan qaımyqpaı, Alash muraty jolynda ǵazız janyn pıda etken ult zııalysy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Álıhan Bókeıhannyń orny alabóten.

Jýyrda ardaqty Alash ser­kesiniń buryn esh jerde ja­rııalanbaǵan jańa eki sýreti ta­bylyp, tól meıramymyz – Naý­­ryz toıy qarsańynda qýa­ny­shymyzdyń ústine qýanysh qo­syldy. Onyń ar jaǵynda el Tá­ýelsizdiginiń otyz jyldyǵymen tuspa-tus kelgen bul súıinshi ha­bardy biz shynymen jaqsy yrymǵa baladyq. Bodan elimdi bos­tan etem, eńsesin tiktep, egemendik áperem dep sanaly ǵumyryn sarp etken Alash arystarynyń bul táýelsizdik jolyna tókken terin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Aqjoltaı habardy belgili tarıhshy ǵalym, álıhantanýshy Sultan- Han Júsip jetkizdi. Tarıhshy óziniń jeke paraqshasynda jazyp, jarııalaǵandaı alǵashqy sýretti izdenimpaz jýrnalıst, árip­tesimiz Serikbol Hasan tapsa, ekinshi tarıhı qundy fotoqujatty jas tarıhshy ǵalym Ramazan Ábildosuly tarıhı aınalymǵa qosyp otyr. Jalpy, Serikbol Hasannyń álıhantanýǵa qosyp otyrǵan bul jalǵyz eńbegi emes. Buǵan deıin áriptesimiz 2016 jyly Álıhannyń revolıýsııaǵa deıingi jyldary Peterborda ómir súrgen fotograf Karl Býlla (1853-1929) túsirgen Á.Bókeıhannyń jańa fotosýretterin jarııalap, elden súıinshi suraǵan bolatyn. Keıingi sýretti ol Reseı mýzeı qorynyń mem­lekettik katalogy saıtynan taýypty.

Qundy qujattyń tolyq sıpattamasyn S.Júsip óziniń pa­raq­shasynda keńeıtip jazdy. «Fo­toqujatta Omby qalasynda shyǵa bastaǵan eń alǵashqy beıresmı táýelsiz «Stepnoı kraı» gazetiniń ujymy beınelenipti: úshin­shi qatarda, soldan ońǵa qaraı tórtinshi turǵan jas Álıhannyń beınesi kózge ottaı basylady. Eger Álıhannyń «Stepnoı kraı» gazetinde Peterbor oqýy men «Tobyl ekspedısııasynan» keıin Ombyǵa oralǵan 1895 jyldan 1897 jylǵa deıin qyzmet istegenin eskersek, bul fotosýret 1895-1897 jyldary túsirilgen bolsa kerek. Álıhan ol kezde 29-31 jasta bolatyn», deıdi álıhantanýshy ǵalym.

Al endi ekinshi fotosýrettiń ta­rıhyna keler bolsaq SPb-de­gi Reseıdiń saıası tarıhy mem­­­le­kettik murajaıynan ta­byl­ǵan jańa jádigerdi Ramazan Ábil­­dos­uly (professor Talas Omar­bektiń shákirti) Sultan-Han Júsipke habarlasyp, byltyr ǵa­lamtor jelisinde Goskatalogtan Amangeldi Imanuly týraly tyń málimet qarastyryp jú­rip, Á.Bó­keıhannyń bir sýretin kezik­tir­genin, onyń skan-kóshir­mesin SPbMÝ-da oqıtyn dosy arqyly aldyrǵanyn, biraq ol sýrettiń buryn-sońdy jarııalanǵan-jarııa­lanbaǵanynan beıhabar ekenin aıtqan.

1

«Eń qyzyǵy,  jas izdenýshi maǵan naýryzdyń 22-nen 23-ine qaraǵan túngi saǵat bir jarymda habarlasty. Fotoda 1906 jyldyń sáýiri men shildesi aralyǵynda jumys istegen I Memlekettik Dýma qura­myndaǵy Konstıtýsııalyq-demo­kratııalyq halyq bostandyǵy par­tııasy (qysqasha kadet, halyq bostandyǵy nemese Ka-de partııa­sy) fraksııasynyń 20 múshesi beınelenipti. Alash kóshbasshysy Á.Bókeıhan – ekinshi qatarda ońnan solǵan qaraı ekinshi tur.

Foto men Alash kóshbasshy­synyń I Memdýma májilisine qa­tysý úshin SPb-ǵa barǵan sá­timen tyǵyz baılanysty eke­nine esh kúmán joq. SPb-ǵa taban ti­regen 1906 jyldyń 8 shildesi kúni Á.Bókeıhannyń Reseı asta­nasyndaǵy Býlla atelesinde túsken áıgili fotosy sonyń bul­tartpas dáleli. Eki sýret bir kúnde bolmasa da, bir-eki kúnniń ishinde túsirilgeni aıdaı anyq.

Dese de sońǵy fotodan birneshe mańyzdy saýal týady. Birinshi, kadet fraksııasynyń toby bul fotoǵa Memdýma ornalasqan Tav­rııa saraıynda tústi me álde partııanyń óz keńsesinde me? Onda saýaldyń syry: Á.Bókeıhan Ombydan SPb-ǵa 1906 jyldyń 8 shildesinde kelip jetken bolsa, Reseı patshasy II Nıkolaı I Memdýmany taratý týraly jar­lyqqa sol kúni-aq tún ortasyna qaraı qol qoıǵan bolatyn. Dýma músheleri I shaqyrymnyń kúshtep taratylǵanyn 9 shilde kúni tańerteń Tavrııa saraıynyń esikterine japsyrylǵan habarlandyrýdan ǵana oqyp bildi. Al Tavrııa saraıynyń esigin sýyq qarýlanǵan, tipti zeńbiregi bar kúzet bógep, Dýma múshelerin ishke kirgizbeı turdy.

Oǵan qosa Alash kóshbasshy­synyń SPb-ǵa 8 shildede túske deıin ne tústen keıin taban ti­regeni de áli beımálim. Eger 8 shil­deniń tańynda jetken bolsa, ol Býl­la fotoatelesinde sýretke de tú­sip, Tavrııa saraıynda partııa­las­tarynyń Dýmadaǵy fraksııasy múshelerimen júzdesip, ekinshi ret sýretke túsip úlgergeni de anyq edi.

Áıtse de kelesi suraq – ekinshi foto Dýma qýylmaı turyp tú­sirildi me álde odan keıin be? Keıin bolsa, onda foto kadet par­­tııa­synyń Tavrııa saraıynyń irge­sinde ornalasqan keńsesinde túsirilgen bolyp shyǵady», deıdi Sultan-Han Júsip.

Bıyl 5 naýryzda ult kó­se­mi, kórnekti qoǵam jáne mem­le­ket qaıratkeri Álıhan Nurmu­ha­meduly Bókeıhannyń týǵanyna 155 jyl toldy. О́z mereıtoıy qarsańynda kórkem beınesi kóp­shilikke jol tartyp jatqan kósh­basshy tulǵany biz áli de zert­teı túsýimiz kerek. Buǵan deıin Qaraǵandydaǵy Oktıabr aýdanyna Álıhan Bókeıhannyń esimin berý týraly qoǵamdyq tyńdaý ótip, usynys biraýyzdan maquldanyp, Alash ardaqtysyna aýdan aty berilgen bolatyn. Búgingi jaqsy jańalyq ta osynaý ıgi isterdiń izin ala jetken qýanyshty habar.

Qazaq úshin qyzmet qylmaı qoımaımyn degen han balasynyń eli úshin etken eńbegi keleshekke temirqazyq.

Ult tarıhyndaǵy Álıhan Bó­keıhan esimi bizdiń azat sana­myzǵa altyn áriptermen jazylady.

Biz, Álıhan arýaǵynyń aldynda máńgilik qaryzdar bolýymyz ke­rek.

Sońǵy jańalyqtar

15169 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar