Bilim • 08 Sáýir, 2021

Ǵylymda dańǵyl jol bar, ol – izdenis pen bilim joly

1077 ret kórsetildi

Búgingi tańda álemdik ekonomıka erekshe qarqynmen damyp, tehnologııalyq tegeýringe, ınnovasııalyq izdenisterge, jańa múmkindikterge keń jol ashylýda. Osy oraıda ozyq jetistikterge qol jetkizip, aldyńǵy qatarly eldermen tereze teńestirý úshin irgeli ǵylymnyń alatyn úlesi zor. Al ǵylym óndirispen tyǵyz qarym-qatynas ornatqanda ǵana nátıje kórsetip, jemisin beredi. Sondyqtan elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsizdiktiń tańǵy araıynda «Ǵasyrlar toǵysynda» atty saraptamalyq eńbeginde eldiń bolashaǵy ǵylymǵa tikeleı táýeldi ekenin basa aıtyp jáne alǵashqy kúnnen ǵylym men óndiristiń qatar damýyna jete kóńil bóldi.

Úlken ǵylymı jobalardy memleket tarapynan qoldaýdyń aýqymdy baǵdarlamasyn jasatyp, ózi tikeleı qadaǵalap otyrdy. Aıaǵynan jańa turǵan jas memlekettiń ekonomıkalyq órleýiniń ár alýan satysy osyndaı ǵylymı jumystardan bastaý aldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Ártaraptandyrylǵan jáne tehnologııaǵa negizdelgen ekonomıka qurý – jaı qajettilik qana emes. Biz úshin budan basqa jol joq», dep ǵylym salasynyń órkendeýine, tıisti baǵdarlamalardyń ári qaraı jalǵasýyna basa mán berdi. Memleket basshysy ǵylymdy damytýda tyń kózqaras pen jańa tásilder kerektigin, sondaı-aq halyqaralyq tájirıbege arqa súıeýimiz qajettigin de alǵa tartty. Memlekettik saıasat ta jańa ınnovasııalyq ekonomıkanyń negizi bolýǵa tıis degen tujyrym qalyptasty. Ǵylym, bilimdi ilgeriletý jáne tehnologııalyq jańǵyrýlarǵa dendep kóńil bólý naqty qolǵa alyndy.

Zııatkerlik áleýet, jańa bilim men ınnovasııalyq izdenister álemdegi ulttyq ekonomıkalardy damytýdyń qozǵaýshy kúshi ekeni anyq. «Ázirshe biz shetel tájirıbesin qabyldap jatyrmyz. Tipti eń zamanaýı sheteldik jabdyqty paıdalaný ózindik serpilisimizdi bildirmeıdi. Biz ózimizde paıdalanyp jáne álemge usynýǵa bolatyn jańa nárseler jasaýǵa baǵdar ustanýǵa tıispiz», dep tapsyrdy óz sózinde Elbasymyz. Ol úshin ǵalymdarymyzdyń dáýir suranystaryna saı óz dúnıetanymyn, ǵylymı kózqarastaryn qaıta qaraýy óte mańyzdy. Elbasy aldymyzǵa qoıǵan damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jónindegi syndarly maqsat – memleket, ýnıversıtet pen bıznestiń yntymaqtastyǵy men kúsh-jigerin biriktirgende ǵana júzege aspaq.

Álemdik tájirıbede ulttyq ınnovasııalyq júıeniń negizgi qurylymy retinde osy úsh taǵannyń árbir elementiniń fýnksııalary naqty aıqyndalǵan: ýnıversıtettiń róli – bul bilim, kadrlar men tehnologııalardy generasııalaý; memlekettiń mindeti – birlesken qyzmet jaǵdaılaryn jáne normatıvtik-zańnamalyq qamtamasyz etý, al ónerkásip ıdeıalar men ázirlemelerdi iske asyrýy tıis. Úsh birlik bir maqsatqa osylaı jumylady.

Kez kelgen eldiń ulttyq ınnovasııalyq júıesinde ǵylymı aýqymdy óndiris úshin mańyzdy resýrsqa aınalatyn zertteý ýnıversıtetteriniń orny erekshe. Barlyq belgili álemdik joǵary tehnologııalyq arealdar zertteý ýnıversıtetteri bazasynda damýda jáne óz elderiniń ınnovasııalyq damý draıverlerine aınalyp otyr. Sonymen qatar ýnıversıtetterde jyl saıyn jańa ıdeıalardy oılap tabýǵa qabiletti jáne eldiń bolashaǵyn anyqtaıtyn jańa býyn paıda bolyp, qalyptasatynyn atap ótken jón.

Sondyqtan qazirgi tańda elimizdegi jetekshi joǵary oqý oryndarynyń kópshiligi kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamnyń naryqtyq mártebesin alǵany qýantady. Tıimdi menedjmentti engizý arqyly olardyń róli men jumys isteý tıimdiligin arttyrý mańyzdy, bul olarǵa naryqtyq ekonomıkanyń naqty sýbektileri bolýǵa, óz betinshe áreket etýge múmkindik beredi. Mysaly, QazUÝ nátıjege baǵyttalǵan prosesterdi basqarýdy engizip, óz pozısııasyn eleýli túrde ilgeri jyljytyp, aldyńǵy qatarly álemdik zertteý ýnıversıtetterine jaqyndaı tústi. Biz ál-Farabı ýnıversıtetin aldaǵy ýaqytta osy baǵytta jańasha jandandyratyn bolamyz.

Ǵylymı-ınnovasııalyq ınfraqurylymy bar, respýblıkanyń basqa joǵary oqý oryndarynda balamasy joq zııatkerlik korporasııa bolyp tabylatyn jáne elimizdiń joǵary bilikti kadrlyq áleýetin daıarlaýdy qamtamasyz etetin ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń «ıdeıadan ónimdi kommersııalandyrýǵa deıin» qaǵıdatyn iske asyrý úshin damýdyń jańa modelin paıdalanady. Ýnıversıtet tehnologııalyq sheshimderdi, biregeı tehnologııalar men ónimderdi ázirleý boıynsha prosestik ınnovasııalar ortalyǵyn iske qosty. Jerdi qashyqtyqtan zondtaý derekterin alý, óńdeý jáne taratý, olardyń negizinde halyq sharýashylyǵynyń túrli salalary úshin geoónimder jasaý jáne t.b. úshin vırtýaldy qabyldaý stansasy bar. Jerdi qashyqtyqtan zondtaý ortalyǵy jumys isteıtin mundaı biregeı tehnologııanyń bolashaǵy zor.

Ulttyq ekonomıka salalarynyń básekege qabilettiligin jáne halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan mehanızmderdi iske asyrý úshin QazUÝ zamanaýı IT-tehnologııalardy qoldana otyryp, qýatty, joǵary tehnologııalyq sıfrly ınfraqurylym qurý boıynsha jumystar júrgizýde. Beınekonferensııa, onlaın oqytýdy júrgizý jáne t.b. úshin ázirlengen Jinalys Room beınekonferens-baılanys servısi iske qosylǵan. Qazaqstandyq pikirler monıtorınginiń aqparattyq júıesi – OMSystem synaqtan ótýde. Ol problemanyń aýqymyn jáne qoǵamdyq pikirdi qalyptastyratyn negizgi yqpaldy tulǵalardy aıqyndaı otyryp, aqparattyq keńistikte zerdeleý (monıtorıng) júrgizýge múmkindik beredi.

Ýnıversıtet postkeńestik keńistiktegi sanaýly joǵary oqý oryndarynyń biri retinde alǵashqy qazaqstandyq «Ál-Farabı-1» jáne «Ál-Farabı-2» nanospýtnıkterin ǵaryshqa ushyrdy. Bul baǵyttyń jalǵasy ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalardy ázirleý boıynsha ulttyq ǵylymı mektep qurý bolyp tabylady. Onda stýdentter nanospýtnıkterdi jáne olardyń komponentterin jobalaý jáne qurastyrý daǵdylaryn alyp, jańa izdenisterge jol ashady. Bul bolashaqta olarǵa osy salada tolyqqandy maman bolýǵa múmkindik jasaıdy. Mundaı mamandyq ıgergen jastarǵa qaı kezde de suranys joǵary.

Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasynda QazUÝ ekonomıkanyń naqty sektoryna engizý úshin synaqtan ótkizilgen jáne daıyn 30 ǵylymı-ınnovasııalyq ázirlemelerdi iske asyrý jáne ilgeriletý boıynsha jumys júrgizýge kiristi. Ýnıversıtette ıdeıalardy kommersııalyq ónimder men qyzmetterge transformasııalaıtyn bilikti zertteýshiler úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan.

Qazirgi sátte daıyn ónimderdiń biri – nanobólshekter negizinde jasalǵan qarqyndylyǵy joǵary gaz-razrıadty sham bolyp tabylady. Mundaı qarqyndylyǵy joǵary energııa únemdeıtin gaz-razrıadty shamdardyń quny tómen, jaryq tıimdiligi joǵary jáne qarapaıym shamdarmen salystyrǵanda energııany tutynýdy 7 esege deıin tómendetedi.

Elektromagnıttik qubylystardy zertteýge arnalǵan zerthanalyq qondyrǵy da orta jáne orta-arnaýly bilim berý mekemelerinde qoldanýǵa ázir. Fızıka kýrsy boıynsha oqý prosesinde aqparattyq tehnologııalardy qoldanatyn ınnovasııalyq apparattyq-baǵdarlamalyq keshen paıdalanýǵa yńǵaıly ári ámbebaptyǵymen erekshelenedi. Ol bir mezgilde 20-dan astam zerthanalyq jumystardy atqara alady. Syrttan elektr kúshin almaı-aq derbes jumys isteýge qabiletti, akkýmýlıatorlyq batareıamen jabdyqtalǵan.

QazUÝ ǵalymdary ázirlegen ınnovasııalyq ónimderdiń biri – kómirtekti nanoqurylymdardyń 100% qazaqstandyq quramymen temperatýrany, ylǵaldylyqty, aýa qysymyn jáne t.b. anyqtaýǵa arnalǵan qabyldaǵyshtar. Kómirtekti nanomaterıaldar, olardyń erekshe qasıetterine, mólsherine jáne tómen qunyna baılanysty ártúrli salalarda, mysaly, boıaýlar men laktarǵa, armatýralyq materıaldarǵa qospalar retinde qoldanylady. Ol keleshekte dástúrli materıaldardy ómirdiń barlyq salalarynan yǵystyryp, óndiristik bolashaǵy zor bolmaq.

QHR tarapynan 100 myń dollar kóleminde ınvestısııa berilgen joba aıasynda QazUÝ Dárilik ósimdikter ortalyǵy ǵalymdary ázirlegen ınnovasııalyq tabıǵı ónimder de ýnıversıtet qyzmetkerleri men qala turǵyndary arasynda keńinen tanymal. Tumaý men túrli vırýstarǵa qarsy jańa tabıǵı qospalar ósimdik shıkizatynan jańa tabıǵı qosylystardy bólý negizinde jasalǵan.

Jeke bıznes seriktes KazEcoSolutions JShS-men birlesip, «Mıko-Oıl» qazaqstandyq ınnovasııalyq bıopreparatyn ónerkásiptik óndiriske engizý boıynsha jumys júrgizilýde. Tıimdiligi joǵary preparat munaımen lastanǵan topyraqty jáne quramynda munaıy bar qaldyqtardy tazartýǵa arnalǵan. Ony munaı óndirýshi jáne munaı óńdeýshi kásiporyndarǵa, ekologııalyq qyzmetterge engizýge bolady.

«Ǵylym qory» AQ qarjylyq qoldaýymen «VASTE» JShS jeke seriktesiniń óndiristik alańy bazasynda polıefır shaıyrlarynyń tájirıbelik-ónerkásiptik óndirisi tıimdi jumys isteýde. Ol tek otandyq óndirýshini qurýǵa ǵana emes, sonymen qatar shıkizat retinde polıefır shaıyrlary paıdalanylatyn kompozıttik materıaldar óndirýshilerin de qoldaýǵa baǵyttalǵan. Bul rette onyń baǵasy ımporttyq shıkizat baǵasynan 15-20%-ǵa tómen. Baǵasy arzan, tıimdiligi joǵary mundaı jańalyqtar qashanda suranysqa ıe.

Sonymen qatar «Ǵylym qory» AQ jobasy aıasynda ýnıversıtet tómen temperatýramen jáne sıntezdiń qysqa kezeńimen erekshelenetin, sondaı-aq olardy paıdalanýdy jeńildetetin eritkishsiz akrılat boıaýlarynyń óz óndirisin iske qosýdy josparlap otyr.

QazUÝ-dyń ınnovasııalyq ázirlemeleri onyń zııatkerlik menshigi jáne ázirleýshiler úshin de, bıznes ókilderi úshin de qundy aktıv bolyp tabylady. Alaıda kóbinese ónertabys zııatkerlik menshik salasyndaǵy naqty qoldanystaǵy zańnamanyń bolmaýyna jáne zııatkerlik menshikti baǵalaý men marketıng salasynda qajetti bilimi bar kadrlardyń jetispeýshiligine baılanysty suranysqa tolyq saı bolmaı otyr. Bul turǵyda aldaǵy ýaqytta júıeli ǵylymı izdenister jańa beleske shyǵady degen úmittemiz.

Jańa ónimdi naryqqa shyǵarý da kúrdeli prosess. Sebebi kásiporyndardyń ýnıversıtettik ázirlemelerdi júzege asyrýǵa qyzyǵýshylyqtarynyń tómendigi, sondaı-aq sheteldik tehnologııalardy paıdalaný artyqshylyǵy baıqalady. Qalyptasyp qalǵan shet eldik tehnologııaǵa degen suranys birte-birte bizdiń jas ǵalymdardyń izdenisteri arqyly tabys kózine aınalýy úshin oqý orny jaǵdaı jasaýǵa árqashan daıyn.

О́kinishke qaraı, osy ýaqytqa deıin elimizde ǵylym men ınnovasııalardy basqarýdyń tıimdi modeli jasalmaǵan. Budan bólek, ınnovasııalyq prosestiń barlyq qatysýshylarynyń naqty ózara árekettestigi joq, venchýrlyq qarjylandyrý kemshin damyǵan, joǵary tehnologııalyq ázirlemelerdi engizý boıynsha jeke sektordy tartý mehanızmi tıimsiz, qoldanbaly ǵylymı-zertteý jumystary naryq qajettilikterine baǵdarlanbaǵan, qarjylyq jáne quqyqtyq turaqsyzdyq sekildi kedergiler jeterlik. Munyń barlyǵy tutas ulttyq ınnovasııalyq júıeniń tıimsizdigine ákeledi, onsyz bilim men ozyq tehnologııalarǵa negizdelgen jańa ekonomıka qurý týraly sóz bolýy múmkin emes. Ǵylymı izdenisterdiń zańdyq ıelikke jetýine jaǵdaı jasaǵan kezde ǵana ol tıimdi bolmaq.

Sondyqtan bizge ǵylym men ınnovasııalarǵa jeke kapıtal tartý úshin qolaıly jaǵdaılar men mehanızmder jasaý kerek. Mysaly, jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń óndirý shyǵystarynyń 1%-y kóleminde aýdarymdaryn ǵalymdardyń qoldanbaly jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirlemeler júrgizýge paıdalanýynyń naqty tetigin daıyndaý qajet.

Zııatkerlik menshik salasynda elimizge bilimge negizdelgen ekonomıkanyń serpindi ósýine yqpal etetin materıaldyq emes aktıvterden memleketke úlken paıda alýǵa múmkindik beretin pármendi zańnamalyq jáne ınstıtýsıonaldyq tetikter jasaı otyryp, júıeli máselelerdi sheshýdi jedeldetýdi jolǵa qoıamyz. Árıne, bular aıtýǵa jeńil, biraq «kóz qorqaq, qol batyr» degen qaǵıdany da esten shyǵarmaýymyz kerek. Qol da, oı da batyl bolsa, izdenistiń izi ashyla beredi.

Bıznesti ǵylymǵa tartý úshin tikeleı jáne janama ádisterdi qoldana otyryp, salyqtyq yntalandyrý mehanızmderin engizý tıimdi. Bilim men ǵylymdy qoldaýǵa jáne damytýǵa baǵyttalǵan, onyń ishinde shıkizat, tehnologııalyq jabdyqtar, jınaqtaýshy jáne qosalqy bólshekter ımporty kezinde kedendik bajdar salýdan bosatýdy kózdeıtin óndirý sektorlaryndaǵy salyqtyq preferensııalar mysaly boıynsha joǵary oqý oryndarynyń endaýment-qorlarynyń shottaryna túsetin qarajatqa salyqtyq yntalandyrýdy engizý qajet. Elde venchýrlyq qarjylandyrý júıesin damytý úshin ınnovasııalyq ázirlemelerdi ınvestısııalaý jáne olardy kommersııalandyrý úshin venchýrlyq qorlardy qalyptastyrýǵa BJZQ qarajatyn tartý usynylady.

Osylaısha, ǵylymı aýqymdy ekonomıkasy bar elderdiń tájirıbesin negizge ala otyryp, venchýrlyq kapıtaldy paıdalaný, tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirlemelerdi iske asyrý, ýnıversıtetterdi derbes zertteý joǵary oqý oryndaryna transformasııalaý mehanızmin zańnamalyq deńgeıde sheshý arqyly ýnıversıtetterdiń bilimge negizdelgen ınnovasııalyq ekonomıka sýbektileri retindegi rólin arttyrý qajet.

О́ziniń 90 jyldyq tarıhı kezeńine jaqyndap kele jatqan ult biliminiń ustahanasy – ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵylym men óndiristiń, ǵylym men jańa izdenisterdiń, ǵylym men álemdik ozyq tehnologııalardyń jańa belesterin baǵyndyrý jolynda izdenis ústinde. Buǵan oqý ordasynyń materıaldyq-tehnıkalyq, ǵylymı ómirsheńdik múmkindigi tolyq saı keledi. Biz «ǵylymda dańǵyl jol joq» degen qalyptasqan qaǵıdany «ǵylymda dańǵyl jol bar, ol izdenis pen bilim joly» degen qaǵıdaǵa aınaldyrý úshin júıeli jumystar júrgize beremiz. Ýaqyt bizden osyny talap etip otyr.

 

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektory

Sońǵy jańalyqtar

Bar úmitimiz Almat Kebisbaevta

Sport • Búgin, 16:45

Bir shańyraqtan – úsh maıdanger

Rýhanııat • Búgin, 14:00

Jetpis jeti jyldan keıin kelgen marapat

Aımaqtar • Búgin, 11:47

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • Búgin, 10:45

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • Búgin, 09:45

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • Búgin, 09:15

Mereke kúnder jańbyrly bolady

Aýa raıy • Keshe

Ammanǵa attandy

Sport • Keshe

Qazanda kúsh synasýda

Sport • Keshe

Shet eldegi qazaq generaldary

Qazaqstan • Keshe

Qadir túniniń qasıeti

Rýhanııat • Keshe

Erlik pen patrıotızm mektebi

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar