Qoǵam • 15 Sáýir, 2021

Balalarǵa janashyrlyq – bárimizge ortaq mindet

20 ret kórsetildi

Qazirgi ýaqytta elimizde balalardy qorǵaý úshin qajetti quqyqtyq baza qurylǵan. Qazaqstan Respýblıkasy qosylǵan BUU-nyń mańyzdy halyqaralyq quqyqtyq qujattary ulttyq zańnamanyń negizine alyndy.

«Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeks, «Bala quqyqtary týraly», «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly», «Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń profılaktıkasy jáne balalardyń qadaǵalaýsyz jáne panasyz qalýynyń aldyn alý týraly» jáne basqa zańdar qabyldandy.

Ýákiletti organdar birneshe baǵdarlamalyq qujat pen jol kartalaryn iske asyrýda, olardyń maqsaty – balalardyń ómir súrý sapasyn qamtamasyz etý jáne quqyqtaryn múltiksiz saqtaý.

«Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekstiń talaptaryna sáıkes balanyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy balanyń ata-analary nemese basqa da zańdy ókilderi, al zańnamalyq aktilerde kózdelgen jaǵdaılarda, qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organ, prokýror jáne sot, sondaı-aq óz quzyreti sheginde ishki ister organdary jáne ózge de memlekettik organdar júzege asyrady.

Osylaısha, prokýratýra da kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi jumysqa tartylǵan memlekettik organ bolyp tabylady. Biz úshin bul baǵyt árqashan basym baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Sonymen qatar 2017 jyly qabyldanǵan «Prokýratýra týraly» zańǵa sáıkes prokýrorlyq qadaǵalaýdyń, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy shekteri aıqyndalǵan.

Endi prokýratýra tekserýlerdi tek qatań belgilengen jaǵdaılarda ǵana júrgizedi, olardyń biri fızıkalyq, psıhıkalyq jáne basqa jaǵdaılarǵa baılanysty ózderin qorǵaýdy derbes júzege asyra almaıtyn adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý bolyp tabylady.

Azamattardyń mundaı sanattaryna jetim balalar, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, kemtar balalar, ómirlik qıyn jaǵdaıda júrgen balalar, sondaı-aq arnaýly bilim berý uıymdaryndaǵy, erekshe rejimde ustaıtyn bilim berý uıymdaryndaǵy, kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyqtaryndaǵy, tárbıeleýdiń, oqytýdyń jáne áleýmettik ońaltýdyń erekshe jaǵdaılaryn qamtamasyz etetin oqý-tárbıe mekemelerindegi balalar jatady. Kóbinese bul balalar ózderin óz quqyqtaryna qol suǵýdan qorǵaı almaıdy. Mysaly, tek Almaty qalasynda ǵana prokýrorlar kommýnaldyq turǵyn úı qorynan turǵyn úı alýǵa muqtaj retinde esepke qoıylmaǵan qamqorlyqtaǵy jáne patronattyq tárbıedegi 48 jetim balany anyqtady. Prokýrordyń talap etýi boıynsha olardyń barlyǵy esepke qoıyldy. Bul olardyń kámelettik jasqa tolǵanda kezek tártibinde turǵyn úı alýǵa úmitker bolýyna múmkindik berdi.

Túrkistan oblysynda qamqorlyqqa alynǵan 160 balaǵa osy jyldyń qańtar aıynda 4,6 mln teńge kóleminde járdemaqy tólenbegen. Prokýratýra organdary aralasqannan keıin barlyq balaǵa aqshalaı qarajat tólendi.

2020 jyly prokýratýra organdary jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan 98 mekemede tekserý júrgizdi (elimizde barlyǵy 140 osyndaı uıym bar). Oqýshylarǵa bólinetin járdemaqyny urlaý, bilim berýdiń ruqsat etilmegen ádisterin qoldaný, olardyń múlkin zańsyz ıelikten shyǵarý, qarajatty maqsatsyz paıdalaný jáne basqa da kóptegen buzýshylyq anyqtaldy.

Pavlodar oblysynda Oblystyq psıhonevrologııalyq arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵynyń sanıtarlary men tárbıeshileri tárbıelenýshilerge fızıkalyq yqpal etý sharalaryn qoldanǵan. Búginde 17 aıyptaý úkimi shyǵaryldy, kinálilerdiń barlyǵy sottaldy. Sondaı-aq sot olarǵa balalardy tárbıeleýge jáne olarǵa kútim jasaýǵa baılanysty laýazymdardy atqarýǵa tyıym saldy.

Jambyl oblysynda Jasóspirimder úıiniń 5 tárbıelenýshisiniń 7,5 mln teńge somasyndaǵy aqshalaı qarajatyn osy mekemeniń burynǵy tárbıelenýshileriniń biri aldaý jolymen alyp qoıǵan. Alaıaqtyq faktisi boıynsha qylmystyq is sotta qaralýda. Osyndaı buzýshylyqtardyń taralýyn eskere otyryp, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil A. Saınnyń ótinishin nazarǵa ala otyryp, Bas prokýratýra mundaı tekserýlerdi jyl saıyn júrgizetin bolady.

Balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa jáne oǵan qarsy kúreske erekshe nazar aýdarylady. Mundaı qylmystardyń ulǵaıýy baıqalady. О́tken jyldyń sońynda, Prezıdenttiń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda berilgen tapsyrmany iske asyrý sheńberinde kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq tıispeýshiligine qarsy qylmystar jasaǵany úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi, onyń ishinde shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa tyıym salýdy belgileı otyryp, qaýipsizdigi barynsha joǵary mekemelerde jazasyn óteýdi kózdeıtin zańnamalyq túzetýler ázirlendi.

Zańnamalyq ózgeristermen qatar, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty seksýaldyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa jáne oǵan jol bermeýge jáne jazanyń bultartpastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birqatar uıymdastyrýshylyq shara qabyldandy. Mysaly, prokýratýra organdary balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq qylmysy týraly árbir iske erekshe qadaǵalaý engizdi.

Endi prokýrorlar tergeýdi qadaǵalaýdy ǵana emes, jábirlenýshilerge áleýmettik jáne psıhologııalyq kómek máselelerine de erekshe nazar aýdarady. Sonymen birge salǵyrttyǵyna baılanysty balalardyń qylmys qurbany bolýyna jol bergen áleýmettik jáne quqyq qorǵaý organdarynyń áreketsizdigine quqyqtyq baǵa beriledi.

2020 jyldyń basynan balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq belgileri týraly habarlamaý faktileri boıynsha 16 tergep-tekserý bastaldy. Balalarǵa qatysty qylmystarmen kúres máselesiniń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, 2021 jylǵy naýryzda Bas prokýror kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń, olardyń jynystyq tıispeýshiligine qol suǵýshylyqtyń profılaktıkasy jáne sýısıdtik minez-qulyqty eskertý máseleleri boıynsha Úılestirý keńesiniń otyrysyn ótkizdi. Onyń nátıjeleri boıynsha ýákiletti mınıstrlikterge kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jáne olar jasaǵan qylmystyń aldyn alý boıynsha vedomstvoaralyq ózara is-qımyldy jandandyrýǵa jáne kúsheıtýge baǵyttalǵan birqatar máseleni pysyqtaý tapsyryldy. «Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń profılaktıkasy men balalardyń qadaǵalaýsyz jáne panasyz qalýynyń aldyn alý týraly» zańdy tıimdi iske asyrýdy qamtamasyz etý, ýaqtyly anyqtaý jáne aldyn alý sharalaryn qabyldaý úshin jumys ádisterin jetildirý usynyldy.

Kámeletke tolmaǵan balalardy esepke alý jáne olarmen jumys isteý úshin biryńǵaı ıntegrasııalanǵan analıtıkalyq derekter bazasyn qurý jáne quqyq buzýshylyqtardy boljaýdyń avtomattandyrylǵan baǵdarlamasyn engizý máselelerin zerdeleý tapsyryldy. Oblystardyń, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń ákimderine quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııalardyń jumysyn jandandyrý jáne halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq pro-
blemalaryn (jumysqa ornalastyrý, turǵyn úımen qamtamasyz etý jáne t.b.) keshendi sheshe otyryp, óńirlik Úılestirý keńesterinde ázirlengen sharalardy basshylyqqa alý usynyldy.

Budan bólek, prokýratýra organdary turaqty negizde balalardyń quqyqtaryn qorǵaý úshin mańyzdy máselelerdi taldaıdy. Mysaly, byltyr biz Qazaqstanda bala asyrap alý prosesine taldaý júrgizdik. Kóptegen buzýshylyq anyqtaldy, mysaly: adamdardy «Asyrap alýshylardyń qara tizimine» engizbeý, balalardy kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qylmystary úshin sottalǵan adamdarǵa qamqorshylyqqa berý jáne basqa da óreskel buzýshylyqtar. Sondaı-aq kolledjderdiń, negizinen, kámeletke tolmaǵan stýdentterine sabaqty ótkizip alǵandary úshin áser etý sharalaryn taldady. Elimizdiń kóptegen aımaǵynda kolledjder ata-analary men qamqorshylary arqyly stýdentterdiń sabaqqa qatysýyna áser etýdiń ornyna, olarǵa aıyppul salǵany belgili boldy.

Mundaı sharalarǵa barlyǵy 7 myńnan astam stýdent tartylǵan. Prokýratýra organdarynyń aralasýynan keıin bul zańsyz tájirıbe toqtatylyp, 29 laýazymdy adam jaýapkershilikke tartyldy. Stýdentterge 28,6 mln teńge qaıtaryldy. Aıyppuldardy qaıtarý jalǵasýda.

Bıyl Qaraǵandy oblysynda prokýrorlar Mektepke deıingi tárbıeni jan basyna shaqqandaǵy normatıvtik qarjylandyrý ádistemesiniń durys qoldanylmaǵanyn, sonyń saldarynan memlekettik bilim berý tapsyrysynyń somasy 8,3 mln teńgege azaıǵanyn anyqtady. Prokýratýranyń qadaǵalaý aktisi boıynsha bul sáıkessizdik joıyldy.

Qyzylorda oblysynyń prokýratýrasy 2021 jyldyń I toqsanynda bilim sapasyn taldaý barysynda Qyzylorda qalasynyń 6 mektebinde 14 pedagog jalǵan dıplomdarmen jumys istegenin anyqtady. Oblys prokýratýrasy osy faktiler boıynsha qylmystyq is qozǵady. Polısııa departamenti sotqa deıingi tergep-tekserý júrgizýde.

Balalardyń qaýipsizdigi máselelerine baılanysty, sondaı-aq olardyń psıhıkasy men minez-qulqyna teris áser etetin buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy (onyń ishinde áleýmettik jelilerdegi) habarlamalar men jarııalanymdar turaqty negizde taldanady. Olar boıynsha tıisti den qoıý sharalary qoldanylady.

2020 jyly jáne 2021 jyldyń I toqsanynda kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy prokýrorlyq qadaǵalaý aktileri boıynsha tártiptik jaýaptylyqqa barlyǵy 2,5 myńnan astam adam, ákimshilik jaýaptylyqqa 220-dan astam adam tartyldy. Bular – ákimdikterdiń qyzmetkerleri, bilim berý jáne ınternat mekemeleriniń basshylary, pedagogteri, tárbıeshileri men dárigerleri.

2021 jylǵy naýryzda Bas prokýratýra Úkimetke qadaǵalaý aktisin engizdi, onda balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda anyqtalǵan barlyq problemalyq máseleler men buzýshylyqtar, sondaı-aq olardy joıý jónindegi usynystar kórsetilgen. Bul jumys basym baǵyt bolyp tabylady jáne prokýratýra balalardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýdi jalǵastyra beredi.

 

Bolat DEMBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń orynbasary

 

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar