Halyqaralyq uıym ekonomıkalyq daǵdarys bul joly «uzaq bolatynyn, ásirese kedeı jáne álsiz áleýmettik toptar arasynda aıryqsha seziletinin» eskertti. «Vırýs álemdik ekonomıkanyń negizgi kúre tamyrlary arqyly shekara asyp ketti. Pandemııa eń álsiz áleýmettik toptarǵa soqqy bergen álemdik ekonomıkanyń ózin eseńgiretip jiberdi», deıdi IýNKTAD Bas hatshysy Mýhısa Kıtýıı.
Daǵdarystyń úshinshi kezeńine Úkimettiń ekonomıkalyq blogy qamsyz emes eken. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti elimizde ekonomıkalyq ahýal nasharlaǵan jaǵdaıda iske asyrylatyn «B» jospary baryn habarlady. Munyń aldynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev Ulttyq bank jáne Qarjy naryǵyn damytý agenttigimen birlesip, daǵdarysqa qarsy is-qımyl josparyn ázirlep jatqanyn, oǵan kontrsıkldik sıpattaǵy shuǵyl sharalar toptamasy kiretinin aıtqan bolatyn. Bul josparda halyq pen bızneske qoldaý kórsetetin sharalar legi men makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jumystar engen. Mınıstrliktiń habarlaýynsha, pandemııa kezinde shaǵyn jáne orta bızneske, shaǵyn óndiristi damytýǵa basa nazar aýdarylyp keledi. «Byltyrdan beri bul sektorǵa erekshe kóńil bólinýde. Memleket ShOB-ty salyq júktemelerinen jáne jalǵa alý aqysynan bosatty, sondaı-aq ekinshi deńgeıli bankter arqyly jeńildetilgen nesıe bere bastady» dedi mınıstr jýrnalıstermen kezdesýinde.
Memlekettiń osynshama qarajat bólip, qoldaý kórsetýi – daǵdarystyń kezekti tolqynyna qam-qareketsiz otyrmaǵanynyń belgisi. Sebebi pandemııa qaýpi áli seıilgen joq. Otandyq ekonomıkanyń mańyzdy bóligine arnalǵan orta jáne shaǵyn bıznesti serpiltý, sol arqyly ekonomıkanyń ózge salalaryn jandandyrý basty strategııalyq josparǵa aınalyp otyr.
Mınıstr usynǵan derekke súıensek, Qazaqstannyń daǵdarysqa qarsy baǵdarlamasynyń jalpy kólemi 6,3 trln teńgeni quraǵan. Bul degenińiz ishki jalpy ónimniń 9 paıyzy. Reseıde ishki jalpy ónimniń 4 paıyzy kóleminde qarjylyq qoldaý kórsetilgen. «Pandemııa memlekettiń qoǵam men ekonomıka ómirindegi rólin arttyrdy. Áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin memlekettik ınstıtýttardyń tıimdi jumysy mańyzdy ról atqaratynyn túsindik. Máselen, kóptegen azamat jumysynan aıyryldy nemese aqysyz eńbek demalysyna jiberildi, al olardyń shyǵyndaryn memlekettik járdemaqy ǵana jaýyp berdi. Ondaı jaǵdaı Qazaqstanǵa ǵana tán emes, AQSh, Eýropa, Japonııada da jaǵdaı týra osylaı boldy. Nátıjesinde, sıfrlandyrý, ınnovasııalyq ósim, ınvestısııa úshin jahandyq básekelestik, jasyl ekonomıkaǵa umtylys erekshe qarqynmen alǵa jyljydy» deıdi Á.Erǵalıev.
Syrtqy faktorlardyń ishki naryqqa áseri eskeriledi
Otandyq ekonomıkaǵa áser etýshi syrtqy faktorlar dep álemdegi epıdemııalyq jaǵdaıdy, ondaǵy josparly vaksınalaýdy, dúnıe júzi ekonomıkasyndaǵy ahýaldy, sondaı-aq álemdik munaı naryǵyndaǵy qalypqa kelý úrdisi men munaı, metaldardyń baǵalaryn qalypqa keltirýdi ataýǵa bolady. Aıtalyq, jyl basynan beri munaı baǵasy 27%-ǵa ósip, bir barrel úshin 65 AQSh dollaryn qurasa, metaldardyń ortasha baǵasynyń ósýi 6,5%-dy qurap otyr. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń boljamy boıynsha, 2021 jyldyń qorytyndysynda munaıdyń bir barreli 55,9 dollardy quraıdy, álem ekonomıkasynyń ósýi 4-5,1% aralyǵynda bolady.
«Joǵaryda kórsetilgen úrdisterdi eskere otyryp, 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha ishki jalpy ónimniń ósýi 3% deńgeıinde boljanyp otyr. Iskerlik belsendilikti yntalandyrý jáne jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý boıynsha josparlanyp otyrǵan aýqymdy sharalardy iske asyrýdy eskere otyryp, aǵymdaǵy jyly naqty sektor ósýiniń nyǵaıýy, qyzmet kórsetý salasynyń jáne taý-ken óndirý ónerkásibiniń qalpyna kelýi ekonomıka ósýiniń negizgi draıverleri bolmaq» delingen Ulttyq ekonomıka mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń málimetinde.
Ekonomıkanyń ósýi epıdemııalyq ahýalǵa baılanysty
Úkimet ekonomıkaǵa tıgen soqqyny bızneske jeńildetilgen nesıe berý, kásipkerlik sýbektilerin múlik salyǵynan, tótenshe jaǵdaı kezinde nesıe tólemin merziminen keshiktirgen úshin alynatyn aıyppul men ósimnen bosatý arqyly jumsartýǵa tyrysyp jatyr. Sondaı-aq memleket áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasyn ustap turýǵa jáne azamattardyń eńbek quqyǵy saqtalýyn qadaǵalaýǵa ýáde berdi.
Sarapshy Erlan Ibragımniń aıtýynsha, árbir daǵdarystyń óz qaharmany bolady. Ekonomıkanyń álsizdigin durys baǵalaı bilý – daǵdarystan shyǵatyn basty jol.
Bilikti de bedeldi sarapshylardyń uzaqmerzimge jasaǵan boljamdarynyń barlyǵynda derlik azyq-túliktiń álemdik baǵasynyń óse beretini, al energııany tutyný baǵasy qazirgideı joǵary deńgeıde qalatyny aıtylady. «Bul prosester Qazaqstan úshin tıimdi bolýy tıis, óıtkeni bizdiń el – energııa eksporttaýshy el. Alaıda onyń paıdasyn kórý úshin memleket iri munaı-gaz jobalaryndaǵy ózindik úlesin 50%+1 dárejesine jetkizýi tıis, ıaǵnı jerasty baılyǵyn ıgerýge qatysty kelisimderdi óz paıdasyna oraılastyryp, qaıta qaraýy kerek. Bul faktorlar − jańa baǵytqa jasalǵan birinshi qadam ǵana. Sosyn gazy bar, basqasy bar, Qazaqstanda shyǵarylatyn shıkizat tegis álemdik baǵamen jáne eshbir deldalsyz eksporttalyp, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi úkilep otyrǵan «B» josparynda naqtylanýy tıis. Eger osy tetikter jumys istese, 2021 jyldyń daǵdarys menedjerleri qalyptasady», deıdi E.Ibragım.
Sarapshy atap ótkendeı, ekonomıka men qarjy naryǵyndaǵy teńgerimsizdikti baǵamdaý arqyly da daǵdarystyń aldyn alýǵa bolady. Naryq nemese ekonomıkanyń álsiz tusyn qalpyna keltirý úshin kóp nárse qajet emes. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomıkalyq jáne pandemııalyq daǵdarys qos ókpeden qysqan syn saǵatta adam faktoryna – halyqtyń densaýlyǵyn saqtap qalýǵa basymdyq bergen sheshimi kóptiń qolaıyna jaqqanyn, bul sheshim daǵdarys menedjerlerin qalyptastyrýǵa jol ashatyn tarıhı sheshim bolǵanyn aıtady. Sondaı-aq Úkimettiń qazirgi quramyna 1993-1996 jyldardaǵy Úkimettiń tájirıbesin qaıta zerdelegeni durys.
E.Ibragım «daǵdarysqa tas-túıin daıynbyz» dep, qos birdeı jospardyń betine qarap, kóńilin jaılandyryp otyrǵan Úkimettiń osy kúnge deıin qaıtalana bergen qateliktiń shyrmaýynan shyǵa almaı otyrǵanyn da qaperge salyp ótti. Iаǵnı kez kelgen daǵdarysta qalqanymyz bolady dep úkilep otyrǵan qos birdeı jospardyń strategııalyq baǵytynda min joq. Tipti tótenshe jaǵdaılarda «úp» ete qalǵan jeldiń de áserin jáne qansha shyǵynǵa batatynyn aldyn ala eseptep qoıǵan. Sarapshy osy tusta aldaǵy ýaqytta eskerilýge tıis eń basty baǵyt – búginge deıingi qabyldanǵan josparlardyń nátıjesi táýelsiz sarapshylar tarapynan zerttelmegenin, basqasha aıtqanda, aldyńǵy josparda ketken qatelikten sabaq alynbaǵanyn eskertti.
Munaı qymbattaıdy degen qııalǵa senýge bolmaıdy
Daǵdarys jaǵdaıynda jospar quryp, baǵyt-baǵdaryńdy túzip alý – álemdik tájirıbede bar úrdis. AQSh pen Japonııa da daǵdarysqa qarsy is-qımyldardyń ekinshi kezeńine ótti. Táýelsiz sarapshylardan turatyn jumys toby 2020 jyly qabyldanǵan sheshimderdiń ekonomıkaǵa áserin naqty zerttegen, nátıje bergen tustaryn alǵa jyljytty. Úkimet tarapynan áleýmettik jeliler arqyly aqparatty baqylaý basymdyqqa ıe bola bastaǵanyn aıtqan E.Ibragım syndy qabyldaý kemshin túsip jatqanyn da jetkizdi. IJО́-niń daǵdarysqa deıingi deńgeıine oralý kem degende bir jyl ýaqytty alady. Daǵdarysqa deıingi jumyssyzdyq deńgeıine jetý jáne ekonomıkalyq ósý úshin taǵy bir-eki jyl qajet bolady, sondyqtan aldymyzda óte uzaq qalpyna keltirý úderisi tur. «Qazir munaı qymbattaıdy degen ádemi qııalǵa senip qalýǵa bolmaıdy. Munaıdyń ekonomıkaǵa áseri «aspırındik» deńgeıde ekenin ótken tájirıbe dáleldedi. Qazir daǵdarystyń yqpalyn álsiretetin sheshimderdiń ózin ártaraptandyryp, ózgertip otyrý kerek. Tap qazir trıggerler (daǵdarysty eńserýge baǵyttalǵan amaldyq júıeler) jumys istese, jospar kúshine enedi» dep senýge de bolmaıdy. Biz aldaǵy ýaqytta qaýip-qaterdiń qaı búıirden soǵaryn bilmeımiz. Úkimettiń ekonomıkalyq blogy, «A» josparynyń qandaı nátıjege jetkenin, bólingen qarjynyń qandaı tetikterge jumsaǵanyn jáne qaıtarymyn ashyp aıtyp, eki jospardy bir-birimen sabaqtastyra otyryp, ekonomıkanyń mentaldy erekshelikterin eskere júrgizý kerek», deıdi E.Ibragım.
Basty donor – munaı
Ekonomıkalyq josparymyzdy nemese memlekettik baǵdarlamalardy kórshi elderge, sonyń ishinde Reseıge qarap úılestire berýdiń kúni ótti, deıdi sarapshylar. Olardyń ekonomıkasyna áskerı-óndiristik tehnologııalar kesheni kúsh berip tur. Al bizde ondaı múmkindik joq. Karantınge baılanysty kóptegen shaǵyn jáne orta fırma jumysyn toqtatty, al jumysshylar ne eńbekaqysyz eńbek demalysynda, ne múldem jumystan shyǵaryldy. Álemdik IJО́-degi shyǵynnyń qansha ekenin baǵalaý qıyn ekenin aıtqan sarapshy daǵdarystyń saldary aldaǵy 5-6 jylǵa deıin baıqalatynyn, biz qazir munaı kezeńinen tazarmaǵanymyzdy aıtty. Ekonomıkanyń da, Ulttyq qordyń da basty donory – munaı. Al onyń túbi sarqylyp, munaıdan kúsh kete bastaǵan kezde ekonomıkada «jańa shyndyq» paıda bolyp, «B» josparynyń áleýeti naq osy kezde baıqalady.
Bizde qazir ınflıasııa deńgeıi − 7 paıyz. Reseıde bul kórsetkish 3 paıyzdyń aınalasynda tur. Dál qazir Reseı ekonomıkasyna qorǵanys keshenderinen túsip jatqan salyqtar dem berip turǵany anyq. IJО́ dem berip turǵan faktor týraly Úkimet shyndap oılanýy jáne ashyq aıtýy tıis ekenin, Reseıdiń basy artyq shyǵynǵa bastar tetikterdiń bárin tyıyp tastaǵanyn aıtqan sarapshy bizdiń elde keıbir sheneýnikterdiń shyǵyndarǵa degen «tábeti» tyıylmaı turǵanyn, ádemi kólik, toı-dýman men basy artyq shyǵynǵa ańsary aýyp turatynyn da eske salyp ótti. «Qazir munaı baǵamy 60 dollardan assa, qýanatyn boldyq. «Bizdiń teńgege nemese IJО́-ge qymbat munaı, qymbat teńge áser ete almaıtynyn túsinetin kez jetti. Altyn-kúmis, ýran óndirý isteri qarqyndap damýy qajet» degen pikirler 2020 jyldan beri jıi aıtylyp júr. Al sarapshylardyń «ekonomıka alypsatarlyqtan arylǵany jón» degen pikirleriniń aıtyla-aıtyla aqjemdenip ketkenin el sezedi. Demek, endigi jospar Memleket basshysy jıi aıtyp júrgen qarapaıym zattar ekonomıkasyn alǵa jyljytýdan bastalý kerek. Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń «B» josparynda osynyń tetikteri naqtylanady dep úmittenemin», deıdi E.Ibragım.
Ekonomıst Aıdarhan Qusaıynov elde pandemııaǵa deıin shekteýlerdi josparlaý, «A», «V», «S» josparlary týraly túsiniktiń bolǵanyn, onyń bári jaǵdaı ýshyǵyp ketken jaǵdaıdaǵy ssenarıılerdi qarastyrǵanyn aıtady. Mundaı jaǵdaıda jumys isteý úshin ekonomıkalyq saıasat aıqyn bolýy kerek. «Ekonomıkalyq saıasatta «A» josparymen qatar «B» jospary qatar júrýi kerek. Basqasha aıtqanda, «B» jospary qutqarý jastyqshasynyń kómegin atqarýy tıis. Biz eki alpaýyt memlekettiń ortasynda turmyz. Qytaı ósip jatyr. Olardyń ishki-syrtqy ósimi ózderi qalaǵan deńgeıdiń shekarasynan shyqpaıdy. Al AQSh sanksııasy Reseıge aqsha sanaýdy jáne ony retimen jumsaýdy úıretti. Qazir Reseı basy artyq shyǵynǵa jol bermeıdi. Bizge de ekonomıkalyq saıasatty qarjyny únemdeýden jáne ekonomıkalyq saıasatqa túzetý engizýden bastaý kerek», dedi A.Qusaıynov.
2020 jyly el ekonomıkasynyń 2,6 paıyzǵa quldyrap, ulttyq damý jospary da bekitilgenin eske túsirgen sarapshy 3 paıyzdyq ekonomıkalyq ósý Qazaqstannyń damýyna tejeý bolatynyn aıtty. Aldaǵy ýaqytta ishki faktorlardyń múmkindigine ıek artý keregin aıtqan sarapshy «A» men «B» josparlaryn bir-birimen baılanystyra otyryp júrgizýdiń tıimdiligi osy tusta baıqalatynyn jetkizdi. Demek, Úkimettiń «B» josparynyń kartasy áli ashylǵan joq.
