Qarjy pıramıdasynyń qurbandary qaqpanǵa qalaı túsedi?

Onyń «jańǵyryǵy» bizdiń elge de jetken. Kezinde jurtty aldap-arbaıtyn áreketter qarjylyq sıpatymen erekshelense, qazir olardyń baǵyty san alýan. Sarapshylar qazirgi marketıngtik jelilerdi de qarjy pıramıdalarynyń jańarǵan nusqasy dep atap júr.

Sońǵy bes jylda Qazaqstanda qarjy pıramıdalaryn qurýǵa baılanysty 600-den astam qylmystyq is tirkelgen. Bul kór­setkishtiń úshten biri 2020 jyldyń en­shisinde eken. Bas prokýratýranyń máli­metine súıensek, osy ýaqyt ishinde qarjy pıramıdalaryna aqsha salǵan otan­­dastarymyz barlyǵy 14 mlrd teńge­den astam shyǵynǵa ushyraǵan. Al 1990 jyldardan bergi jalpy shyǵyn – 21,6 mln dollardy quraıdy ári shyǵyn kólemi jyl saıyn 1%-dan 6%-ǵa deıin ósip otyrdy.

2020 jyldaǵy eń shýly is – «L-Capital» AQ-na baılanysty tirkelipti. Onyń salymshylary 2 mlrd teńge kóleminde shyǵynǵa ushyraǵan. Bas prokýratýra taratqan derekterde kompanııanyń bu­rynǵy ınvestorlarynan áli de ótinish­ter túsip jatqany aıtylady, demek, shyǵyn­nyń sońǵy mólsheri týraly aıtý áli erte.

2020 jyldyń sońynda Qoǵamdyq saıa­sat ınstıtýty osy taqyrypta arnaıy áleýmettik zertteý júrgizgen. Saýal­damaǵa qatysqan 6,8 myń qazaqstan­dyqtyń 39,9%-y ǵana qarjy uıymdary­nyń veb-saıttaryn ońtaıly qarjylyq ónim nemese qyzmetti tańdaý úshin zert­teıdi. Qaraǵandy, Atyraý, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynyń respon­dent­teri olardyń saıttaryna zertteý júrgizý úshin jıi kiretinin aıtqan. Aza­­mat­tardyń edáýir bóligi qarjylyq qyz­met­ter salasynda quqyǵy buzylǵan jaǵ­daı­da qaıda júginetinderin bilmeıdi.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qarjy naryǵyndaǵy asyra paıdalanýǵa qarsy is-qımyl bas­qarmasynyń basshysy Maqsat Shaǵ­darovtyń aıtýynsha, jelilik marketıng te, qarjy pıramıdasy da ıerarhııalyq qurylymǵa negizdelgen. Onyń aıtýynsha, bul ekeýi de qazaqstandyqtarǵa krýız, joldama, saıahat usynady, bıznes qurý jáne ilgeriletý boıynsha trenıng ótkizedi. Sondaı-aq qarjy pı­ra­mı­­dasynda bınarlyq opsıondar plat­­for­masy keńinen qoldanylady. My­sa­ly, uıymdastyrýshy áleýmettik jeli ar­qyly jeke tulǵalardy baǵaly qaǵazdar naryǵyndaǵy operasııalar boıynsha oqýǵa tartyp, klıentke baǵaly qaǵaz­dardy satyp alý jáne satý operasııa­lary men bınarlyq opsıondarmen ope­ra­sııa jasaý múmkindigi bolatyn arna­ıy platforma usynady. Arada biraz ýaqyt ótkende klıent demo-shotty jáne adam­nyń aqsha tabýyna jaǵdaı jasaıtyn plat­formany qoldana otyryp, operasııa­lardy derbes júzege asyrýǵa kirisedi. «Klıentte qarajat jetkiliksiz bolsa, onda ol shaqyrylǵan árbir qatysýshy úshin bonýs alady. Bul platformalardyń kópshiligi sheteldik kompanııalarǵa tıe­sili. El aýmaǵynda tirkelgen kompanııa­lar tek konsýltasııalyq qyzmet kór­se­tedi. Jergilikti jerdegi platforma paıdalanýshylar úshin ádeıi tıimsiz etip jasalǵan», dedi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń ókili.

M.Shaǵdarovtyń túsindirýinshe, alaıaq­tarǵa aldanyp qalmaý úshin kompanııanyń bedelin jáne usynylyp otyrǵan aqpa­rat­tyń dáıektiligin zerdeleý qajet. Sebebi depozıt tartýǵa quqyǵy bar qarjy ıns­tı­týttarynda Ulttyq banktiń lısenzııa­sy bolýy tıis. «Mynany este saqtaý kerek: qarjy pıramıdalary qarjy uıy­myna jatpaıdy. Olardyń depozıt qa­byl­daý, jeke tulǵalarǵa bankten shot ashý jáne shot júrgizý quqyǵy bolmaıdy. Son­dyqtan olardy qarjy retteýshisi baqy­lamaıdy. Rettelmeıtin uıymǵa aqsha sal­ǵan kezde qarjynyń joǵalyp ketý qaýpi joǵary bolady. Aqshańyzdy senip tap­syrǵan uıymda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń lısenzııasy bolsa, quqyńyz buzylǵan kezde osy agent­tikke shaǵymdana alasyz. Al qarjy pır­amıdasyna urynsańyz, aqshańyzdyń saqtalýyna eshkim kepildik bermeıdi. Qarjy uıymynda lısenzııa bar-joǵyn finreg.kz saıtynan tekserýge bolady», dedi M.Shaǵdarov.

Kóptegen memlekette osyndaı qı­tur­qy alaıaqtyq ispen shuǵyldanatyn kom­panııalarǵa, qarjylyq pıramıdany quratyndarǵa zańdy turǵyda tyıym bar. Qazaqstanda da Qylmystyq kodeks­ke 2014 jyly túzetý engizildi. Zańǵa qaıshy áreket etkender 7-den 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. «Jarnama týraly» qoldanystaǵy zańnyń 13-babynda «qarjylyq (ınvestısııalyq) pıramıdanyń qyzmetin jarnamalaýǵa tyıym salynady» dep te jazylǵan.

Qazaqstanda jumys istep jatqan qarjy pıramıdalarynyń bas keńsesi AQSh, Batys elderinde ornalasqandyqtan, olardy bizdiń eldiń zańymen jazalaý múmkin emes.

Sarapshylar bizdegi Qylmystyq kodeks­tiń babymen olardyń bárin qamtý qıyn, sondyqtan dármensizbiz deıdi. Son­dyqtan qazaqstandyqtar qarjy saýat­tylyǵyn arttyrý arqyly ózin-ózi qorǵaı bilýi qajet. Eń birinshi adam sengisiz qar­jylyq usynystan birden bas tartý qajet. Búginde Qazaqstan zańnamasyna da tıis­ti ózgeris engizý máselesi pisip-jetil­gen sekildi. О́ıtkeni «jelilik mar­ketıng prınsıpi» bar kompanııalar ju­mystaryn ashyqtan-ashyq jarnamalaıdy.

Qarjy pıramıdasyn qurýshylar ózine ınvestısııa tartqan kezde bank sektory­nyń qyzmetine júginbeıdi. Olar ádette ınvestısııany ártúrli aqsha aýdarymdaryn jasaıtyn qosymsha qyzmetterdiń kómegimen (Mysaly, Advanced Cash) óz­deriniń offshorlyq esepshottaryna jiberedi. Ol jaqtan kapıtaldyń qalaı jáne qaıda jumsalatyny týraly málimet alý múmkin emes. Offshorlyq esepshotty ashýǵa ruqsat etken elder málimetterdiń bárin qupııa ustaıdy.

«Exante» ınvestısııalyq kompanııa­sy­nyń Ortalyq Azııa men Kavkaz bo­ıynsha ókili Dmıtrıı Sochın adamnyń ashkózdigi men tez baıýǵa degen umtylysy «pıramıdalar» úshin basty olja dep sanaıdy. Barlyq qazaqstandyqty bir mezgilde álemniń eń jaqsy oqý oryndarynda qarjylyq saýattylyq kýrsynan ótkizsek te qarjy pıramıdalary joıylyp ketpeıdi. Adamdardyń «pı­ramıdalarǵa» degen senimi týraly másele tek qarjylyq saýattylyq deńgeıinde ǵana emes, psıhologııasyna da baılanysty bolatyn kórinedi. Qarjy salyp, «baıyp ketkenderdiń» ómiri týraly beınerolıkter halyqtyń kózin baılap, tereńdep oılanýyna múmkindik bermeıdi.

Jeńil jolmen baıyp ketsem degen ázázil arman – adamnyń jaratylysymen birge kele jatqan álsizdigi. Buǵan qar­sy turatyn kúshti adam óz boıynan taba bilýi kerek. Sarapshy D.Sochınniń piki­rinshe, «pıramıdanyń» birinshi jáne bas­ty belgisi – úlken paıdaǵa kenelesiń degen ýáde. Alaıaqtyqtyń ekinshi belgisi – má­mile obektisiniń bolmaýy. Qaǵaz júzin­degi kelisimder de shala-jansar. «Keı­bir qujattarda barlyq shart jazyla ber­meıdi, sondyqtan olardy árqashan muqııat oqyp shyǵý kerek», deıdi sarapshy.

Qarjyger Ilııas Isaev qarjy pıramı­dasynyń «gúldenýine» halyqtyń ekono­mıkalyq saýatynyń tym tómendigi sebep bolǵanyn aıtady. Qarjylyq pıramıda degen túsiniktiń ózi kún saıyn qyryq qubylyp jatyr. Tipti sıfrlanǵan elektrondy ámııandarǵa qarjy salynǵany týraly qujattyq dálel de joq. Quqyqtyq salada mundaı is-sharalardy júrgizetin ınternet alaıaqtaryn qadaǵalaý óte qıyn.

Aqparat quraldarynda qarjylyq pıramıdalar týraly jıi jazylǵanymen, olardyń áreketin kásibı taldaý jaǵy kemshin. Sebebi aqparat quraldary ǵana emes, qarjy sarapshylarynyń ózi bul taqyrypty taldap berýge mamandanbaǵan. Qarjy kompanııalarynyń ishki naryqqa áseri týraly ekonomıkalyq jáne mate­ma­tıka­lyq taldaý jasalǵan joq. BAQ betindegi jarııalanymdar «jaý ketken soń qylyshyńdy tasqa shap» degenge kóbirek uqsap barady. «Buryn sheteldik qarjy pıramıdalaryna aldanyp kelgen salymshy endi áleýmettik jelilerdegi jelilik marketıngtik uıymdardyń qaqpa­nyna túsip jatyr», deıdi I.Isaev.

Bul máselege qatysty Úkimet tarapy­nan naqty sheshim shyǵarylýy tıis. Durysy, qarjy pıramıdalary kózboıaý­shylyqqa jol bermes úshin ózine qatysty barlyq táýekeldi, jasyryn paıyzdardy ashyp beretin «syıaqy mólsherlemesiniń taza kólemin naqty kórsetýi kerek» degen bapty qosý kerek. «О́zbekstan, Reseı osyndaı baptardy zańdastyrǵan. Bul qadamǵa biz de barýymyz kerek. Mundaı jaǵdaıda qarjy pıramıdalary zańdy tirkelgen elderge suraý salyp, ótemaqy talap etýge, qazaqstandyqtardyń múdde­sin ha­lyqaralyq deńgeıde qorǵaýǵa múm­kin­dik týady. Osyǵan qol jetkizsek, qar­jy pı­­ra­­mıdalarynyń jumysyn toqta­týǵa bir qadam jaqyndaımyz», deıdi sarapshy.

Áleýmettanýshy-ǵalym Aısulý Mol­da­bekova áleýmettik jeli adamnyń bo­ıyn­da demonstratıvti minez-qulyqtyń paıda bolýyna ákeletinin, al vırtýaldy ómir – kóbine adamnyń qııalyndaǵy keıipkerdi aıshyqtaıtynyn, ıaǵnı onyń shynaıy beınesi emes ekenin aıtady. Tipti sýretterdi ózgertetin effektilerdiń ózi adamdardy «kemshiliksiz», «minsiz» kórsetedi. Jastar jazbalarynda kóbine syrt­qy pishinge, sánge kóbirek kóńil bólin­se, orta jastaǵylar mazmunǵa ek­pin qoıady. «Adamdardyń profılin zert­teý arqyly ol týraly áleýmettik málimet­terge qol jetkizýge bolady. Muny jarnama jasaýshylar jaqsy qoldanady. Jeke qaýipsizdik máselesin de basty nazarda ustaý kerek. Mysaly, týǵan jyl, kún, aı, dini, meken-jaıy sııaqty máli­met­ter qupııa derekterge jatady», deıdi A.Moldabekova.

Sarapshy aıtqan dáıekterdi sarala­saq, qupııa bolýy tıis jeke derekterdi adamnyń ózi áleýmettik jeli arqyly taratyp jatyr. Aqparattyq qaýipsizdik tetikteri joq qoǵamda bul óte qaýipti. Sondyqtan, adamdar áleýmettik jelige saqtyqpen qaraýy tıis. «Áleýmettik jelide qazaq tilindegi salalyq, kásibı kon­tent jetispeıdi. Osy baǵytty kóbi­rek qolǵa alý kerek. Qazir onlaın-format bolǵandyqtan áleýmettik jeli múm­kindikterin halyqtyń ıntellektýaldyq, sheberlik, kásibı mashyqtary men daǵ­dy­laryn damytatyn kontentter jasaý­ǵa qoldaný qajet. Sebebi jeli qoldaný­shylary (óz qarajatyn jumsap) táýligine keminde 2-3 saǵat ýaqytyn áleýmettik jelige bóledi. Bul aýdıtorııany túrli din ýaǵyzshylary, kásipkerlik, jetistik kiltin «úıretýshiler» óz paıdalaryna ıgerip ketip jatyr. Áleýmettik jeli álemdik trend desek te, shet elderde dál biz­degi­deı halyq jappaı áleýmettik jeliniń tutqynyna aınalmaǵan. Sondyqtan áleý­­mettik jelidegi kontentti jaqsartý baǵy­tynda túrli jobalar qolǵa alynǵany jón, deıdi A.Moldabekova.

Reseılik «Depot WPF» qarjylyq-sarap­tamalyq agenttiktiń ókili Alek­seı Andreev qarjylyq pıramıda uıym­darynyń basym kópshiligi óte qysqa mer­zimde jumys isteıtinin, qarjy, ın­ves­­tısııa naryǵynda qandaı trendter paıda bolsa, olar sonyń qasynan tabylatynyn atap ótti. Syrt kózge olardyń qaısysynyń pıramıda ekenin birden ajyratý qıyn. Mysaly, 2018 jyly Más­keý metrolarynda krıptovalıýta dep temir jetondar satylǵany esimizde. Bul da alaıaqtardyń isi. A.Andreevtiń oıynsha, qarjy uıymdarynyń ıntegrasııalanýy qazir de jalǵasyp jatyr. Olardyń izin kesip, jumysyna tyıym salýǵa kedergi keltiretin, zańdy uıym retinde qaı elde tirkelgendigin anyqtaýdy qıyn­datatyn faktorlardyń biri de osy.