Ishki ister organdary ınternet alaıaqtyqqa qarsy qandaı is-sharalardy qolǵa alýda? Alaıaqtardyń arbaýyna túsip qalmaý úshin ne isteý qajet? El-jurt nelikten qarapaıym qaýipsizdik sharalaryn saqtaı bermeıdi? Osy jáne ózge de suraqtarǵa onlaın-brıfıng barysynda jaýap bergen IIM Krımınaldyq polısııa departamenti bastyǵynyń orynbasary Qanat Nurmaǵambetov: «Internet alaıaqtyqtyń eń basty ereksheligi – jalpaq jurttyń bárine qatysty jasalatyndyǵynda», dep atap ótti.
Internettiń múmkindigin qylmystyq is-áreketterin júzege asyrý úshin ońtaıly paıdalanyp júrgen alaıaqtardyń ádis-tásilderi kún saıyn ózgerip, jańaryp otyrady. «Ýaqyt talabynan olar da qalys qalmaı keledi», degen spıker ǵalamtordaǵy ákkilerdiń, ásirese áleýmettik jelilerdi utymdy paıdalanyp otyrǵanyn málimdedi. «Ádette alaıaqtar áleýmettik jelilerge jalǵan ınternet habarlandyrýlar ornalastyrady nemese akkaýnt pen arnaıy bet ashyp, saıt jasap alady. Eń jıi kezdesip júrgen ınternet alaıaqtyqtyń túrleri: ınternet arqyly saýda jasaý jáne qyzmet kórsetý, sondaı-aq ózderin bank qyzmetkeri retinde tanystyryp, jeke derekterdi ıemdený jáne bóten bireýdiń atynan onlaın-nesıe rásimdeý arqyly jasalatyn qylmystar bolyp otyr», deıdi Q.Nurmaǵambetov.
«Internet alaıaqtyq qazirgi qoǵamnyń eń ózekti ári mańyzdy máselesine aınaldy», degen IIM ókili qolynda kompıýter, smartfon, plansheti bar kez kelgen adamnyń kez kelgen ýaqytta aqparattyq júıeniń, sonyń ishinde ınternet alaıaqtardyń qurbanyna aınala alatynyn eskertip ótti.
Aqparattyq júıeni paıdalanyp, aldaý, arbaý arqyly aqshaly bolýdyń eń kóp taralǵan jeri – saýda-sattyq mańy. Ásirese suranysqa ıe Instagram áleýmettik jelisinde kimniń aq, kimniń aram ekenin ajyratý óte qıyn. Brıfıng barysynda Qanat Bazarbaıuly taıaýda ǵana osy áleýmettik jeli arqyly áshkerelengen bir derekke toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Instagram arqyly jalǵan habarlandyrý bergen Jambyl oblysynyń turǵyny 40-tan astam adamdy aldap soqqan. Áıelder kıimin satamyn dep, talaıdyń aqshasyn qaltasyna basqan kelinshek tutynýshylardyń senimine qalaı kirý kerektigin ǵana emes, onlaın-saýdanyń qyr-syryn da myqty meńgerip alǵan.
Qaraǵandy oblysynda ustalǵan «onlaın-saýdager» de ınternettiń múmkindigin múlt jibermegen. Ol ınternetke «avtobólshekter satamyn» dep ótirik aqparat taratyp, soǵan senip kelgenderdiń aqshasyn aldap qaltasyna salyp otyrǵan. Qazirgi tańda ákki saýdagerdiń osyndaı 23 alaıaqtyqqa qatystylyǵy anyqtalyp otyr. Taǵy bir derek Soltústik Qazaqstan oblysynda tirkelgen. Bul joly azamattardyń qujattarynyń kóshirmelerin paıdalanǵan ınternet alaıaq qurbandarynyń atynan onlaın-nesıe rásimdegen. Tergeý barysynda nesıe rásimdelgen qujattardy ıeleriniń bir kezderi joǵaltyp alǵany belgili bolyp otyr. Osy eki ortada aram oıyn iske asyryp úlgergen qaskóı 50 adamdy qaryzǵa batyryp ketken.
«Bir aıta keterligi, osyndaı epızodtarǵa uqsas qylmystyq isterdi elimizdiń barlyq aımaǵynan keziktirýge bolady», deıdi Q.Nurmaǵambetov. Onyń málimdeýinshe, toqsan saıyn el kóleminde júrgiziletin Anti-fraud, Hi-tech jedel operasııalarynyń barlyǵy kıber qylmystardyń aldyn alý, osyǵan uqsas zańsyzdyqtardy áshkereleýge baǵyttalǵan. Áleýmettik jeliler men messendjerlerge, sondaı-aq erekshe qyzyǵýshylyq tanytatyn paıdalanýshylardyń paraqshalaryna kún saıyn monıtorıng júrgiziledi. Bul tásil ınternettegi alaıaqtyq shemalardy anyqtaýǵa kóp septigin tıgizedi. Osyndaı aldyn alý is-sharalarynyń arqasynda jaqynda ǵana polısııa qyzmetkerleri «qarjy pıramıdasy» qaǵıdaty boıynsha oıyndarǵa qatysýdy nasıhattaıtyn birneshe toptyń zańsyz áreketin áshkerelegen.
Sonyń biri – WhatsApp messendjerinde anyqtalǵan «Bás tigýden – kassaǵa» dep atalatyn chat. Ony qurýshy sporttyq saıystarǵa tıimdi stavka tigip, sol arqyly 50 paıyz kiris alýdy jarnamalap kelgen. Chat ákimshisi – Taraz qalasynyń turǵyny sporttyq jarystarǵa bás tigip, tez baıyp ketýdi armandaǵan adamdarǵa 30 myńnan bastap, 100 myń teńgege deıin aqsha saldyrtyp otyrǵan. Osyǵan qarap-aq messendjerdiń sporttyq oıyndarǵa bás tigý kazınodaǵydan da qaýipti qumarlyq alańyna aınalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Tarazdyq pysyqaı osylaısha bás tigýge basymen kirip ketken 14 adamdy aldap soqqan. Al Shymkent qalasynyń bir turǵyny WhatsApp arqyly «sanaýly kúnde aqshańyzdy kóbeıtip beremin» dep, birtalaı adamdy jalpy somasy 4 mıllıon teńgege taqyrǵa otyrǵyzyp ketken.
Keıingi kezde alaıaqtardyń «Sizdiń nómirińiz bir utysta jeńimpaz atandy» dep kez kelgen kezdeısoq abonenttik nómirge qońyraý soǵýy nemese SMS-habarlamalar jiberýi jıilep ketken. Aram nıettiler utysty basqa qaladan alyp ketýdi nemese jeńip alǵan taýardyń qunyn plastıkalyq kartaǵa aýdarýdy usynady. Máselen, dál osyndaı qıturqylyqqa toly jolmen 40-tan astam adamdy aldap, aqshalaryn jymqyryp ketip otyrǵan kúdikti jaqynda ǵana qolǵa tústi. Pavlodar qalasynyń turǵyny ózin «Samsýng elektronıks» JShS qyzmetkeri retinde tanystyryp, qundy júldeniń utysqa qoıylǵany týraly jalǵan aqparat taratqan. «Júldeni sizdiń abonenttik nómirińiz kezdeısoq tańdaý arqyly jeńip aldy», dep «jeńimpazdardy» jelpindirip, utysty jetkizip berý úshin taýarǵa qosylǵan qun salyǵyn ǵana tóleý kerektigin aıtyp, 10 myńnan 50 myń teńgege deıingi «salyqty» belgili bir shotqa jibertip otyrǵan. Tergeý barysynda alaıaqtyń osyǵan uqsas 44 qylmys jasaýǵa qatystylyǵy belgili bolyp otyr.
«Aıta keterlik taǵy bir jaıt, ınternet alaıaqtyqtyń kópshiligi transshekaralyq sıpatqa ıe. Máselen, bir qylmystyq iste qaskúnem basqa óńirde, keıde tipti basqa memlekette júrýi múmkin. Sol sebepti qylmystyń bul túrin ashýǵa birtalaı ýaqyt jumsaýǵa týra keledi. О́ıtkeni ózge elde júrgen kúdiktiniń nemese jábirlenýshiniń jeke tulǵasy men mekenjaıyn anyqtaý úshin shet memlekettegi quqyq qorǵaý organdaryna suraý salý men tapsyrmalar jiberý mindetti bolyp sanalady. Al bul is-sharanyń barlyǵy birden sheshile qoıatyn ońaı sharýa emes», deıdi Q.Nurmaǵambetov.
Sóz sońynda Krımınaldyq polısııa departamenti bastyǵynyń orynbasary ınternet alaıaqtardan saq bolýdyń qarapaıym qaýipsizdik sharalaryna toqtalyp, derbes derekterdi, plastıkalyq kartalardyń málimetterin, kodtardy jáne qupııa sózderdi eshkimge habarlamaýǵa, belgisiz ári tekserilmegen saıttar arqyly aldyn ala tólem júrgizbeýge, kúmándi mámileler boıynsha aqsha aýdarymdaryn júzege asyrmaýǵa, uıaly telefon men kompıýterge belgisiz qosymshalardy ornatpaýǵa, kez kelgen silteme boıynsha ótpeýge, spam habarlamalarǵa senbeýge shaqyrdy.
