Ol – Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Memlekettik beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń laýreaty. Búginde Reseıdiń Omby qalasynda turatyn, kórshiles eki elge ortaq saıası tulǵamen Qazaqstan halqynyń birligi merekesi qarsańynda suhbattasýdyń sáti tústi.
– Qurmetti Leonıd Konstantınovıch, Sizdiń mektep bitirgen soń óz eńbek jolyńyzdy Qazaqstanda bastaǵanyńyzdy bilemiz. О́mirińizdiń osy kezeńin esińizge alyp júresiz be?
– Meniń eńbek qyzmetim 1958 jyly Petropavlda bastalǵandyǵy ras. Kásiptik ýchılısheni bitirgen soń sol kezde Valerıan Kýıbyshev esimimen atalǵan zaýytqa joldama aldym. Ol kezde bul meniń Qazaqstandaǵy uzaq kásibı qyzmetimniń basy dep oılaǵan da joqpyn. Al Omby aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn aıaqtaǵannan keıin meniń aldymda endigi jumysymdy qaıda bastaý máselesi turǵan joq. Sebebi jańadan alǵan ınjener-gıdrotehnıktik mamandyǵyma kúsh-jigerimdi jumsaý úshin Qazaqstannan artyq jer joq edi.
Meniń Pavlodar qalasyndaǵy jańa jumysym qurylys-montaj basqarmasynda sý sharýashylyǵy obektilerindegi prorab laýazymynan bastaldy. Bul úlken entýzıazm men ekonomıkalyq órleý ýaqyty edi. Pavlodarda traktor zaýyty, hımııa jáne alıýmınıı kombınattary, Ekibastuzdyń kómir razrezderi salynyp jatty. Ertis – Qaraǵandy kanalynyń qurylysy bastalyp, tyń jerler ıgerildi. Endi meniń Qazaqstandaǵy ómirim uzaqqa sozylatyndyǵy anyq boldy. Munyń ózi turǵylyqty halyqtyń tarıhy men mádenıetin, tili men salt-dástúrin tereńirek bilýge, sondaı-aq qoǵamdyq jáne mádenı ómirdiń ártúrli salalarynda tanystar men dostar tabýǵa degen qushtarlyǵymdy oıatty. Jınaqtaı aıtqanda, Pavlodar 11 jyl boıy meniń basty qazaq ýnıversıtetim boldy.
Bir tańǵaldyratyny, osy qalamen qoshtasqanyma 30 jyldan assa da, kóp adam meniń jumys istegen jyldarymdy esterinde saqtaǵan eken. Maǵan Pavlodar oblysynyń Qurmetti azamaty ataǵy berilgendigi kóńilimdi erekshe tolqytqan jaıt boldy.
Pavlodardaǵy qyzmetimdi «Pavlodarvodstroı» tresiniń basqarýshysy bolyp támamdadym. Odan keıin Qaraǵandy boldy – Ertis-Qaraǵandy kanalynyń qurylysyna basshylyq jáne oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tóraǵasy laýazymdaryn atqarǵan keńestik jumys kezeńi. Eger Pavlodar men úshin ýnıversıtet bolsa, Qaraǵandy naǵyz akademııa bolyp shyqty. Munda neni jáne kimnen úırenýge bolatyn edi. Qazaqstannyń basty ónerkásiptik-ındýstrııalyq ortalyǵy asa joǵary tehnologııalyq basqarýshylyq áleýetke ıe edi. Osynda taǵdyr aıdap óz ómirin Qazaqstanmen baılanystyrǵan kóptegen halyqtyń tirshiligimen jáne mádenıetimen tabıǵı baılanysym burynǵydan da nyǵaıa tústi.
Sol jyldardy esime alǵanda, eń aldymen, ulty ártúrli adamdardyń ómir súrý ortasyn aıqyndap bergen rııasyz da teń adamı qatynas jaıly oılanamyn. Internasıonaldyq ortadaǵy ómir men qyzmet kóregendikti kúsheıtip, damyta túsetindigin aıtýǵa tıispin. Men ózim bolǵan jerde qazaqtardyń óz ana tilinde sóıleýden uıalmaı, meniń qazaq tilin kádimgideı biletindigime sengendikterin maqtan tuttym. О́ziniń qany bir otandastaryna sengendeı sený úshin turǵylyqty halyqtyń ulttyq qatynastarynyń názik materııasyna boılaı bilý Qazaqstanda turatyn orys nemese basqa ult adamdarynyń báriniń birdeı qoldarynan kelgen joq.
1986 jyly jastardyń narazylyq tolqýynyń epısentrinde bolýyma týra keldi. Bálkim, Qaraǵandy kóshelerinde qan tógilmeýine joǵaryda aıtqandarymnyń kómegi tıgen bolar. Jeltoqsan degen ataýmen áıgili osy oqıǵa ulttyq respýblıkalarda keńestik jáne partııalyq qurylymdardyń kúni bitip kele jatqandyǵyn uqtyrǵandaı edi. Bul meniń kelesi qadamdarym men saıası tańdaýymdy aıqyndap berdi.
– Siz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen qalaı tanystyńyz?
– Iri qurylysty basqarýdyń kúrdeliligine qaramastan, men qashanda býyrqanyp jatatyn Qaraǵandynyń mádenı jáne qoǵamdyq ómirine aralasýǵa ýaqyt taýyp júrdim. Qala ómiri qyz-qyz qaınap jatty. Oǵan baspasózdiń, ortalyq gazetterdiń qyzyǵýshylyǵy zor boldy. Máselen, «Pravdanyń» Qaraǵandydaǵy menshikti tilshisi Mıhaıl Poltoranın – Borıs Elsın Úkimetiniń bolashaq vıse-premeri boldy. Ol kezde jas ta ótkir jýrnalıst edi. Ekeýmiz dos boldyq. Ol meni «Qarmetkombınat» partkomynyń hatshysy Nursultan Nazarbaevpen tanystyrdy. Biz qurdastar edik. Barsha jas adamdar sııaqty, bizde de qoǵamnyń jaı-kúıine, eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna, jergilikti basshylyqtyń jumysyna belgilikti dárejede synshyldyq boldy. Bul, shamasy, kóp nárse jaıly jeke pikirin qalyptastyrýǵa qabiletti tulǵalyq qasıetterge ıe jastardyń qaı-qaısysyna bolsyn tán shyǵar. Biz ózimizshe tabysty edik ári kásibı múddelermiz túıisken joq. Sondyqtan da bir-birimizge kóp nárse jaıly aıta aldyq. Keıin Nursultan Nazarbaev obkomnyń ónerkásip jónindegi hatshysy boldy. Ol meniń qurylysyma birneshe ret keldi. Onyń bilimi, analıtıkalyq aqyl-oıy, uıymdastyrýshylyq qabileti Qaraǵandy aýqymyna syımaıtyny aıqyn kórinip turatyn. Kóp uzamaı ol Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy bolyp saılandy. Osylaısha onyń respýblıkalyq jáne odaqtyq saıasatker retindegi qyzmeti bastaldy.
Osy oraıda Nursultan Nazarbaevtyń qazirgi zamannyń halyqaralyq deńgeıdegi saıası qaıratkeri ekendigi týraly pikirimdi aıta keteıin. Egemen qazaq memleketin qurýdyń bastaýynda osyndaı keń aýqymdaǵy adamnyń turǵandyǵy – halyqtyń úlken baǵy. Onyń lıder jáne kóregen basshy retindegi bedeli qazirgi zamanǵy halyqaralyq lıderlerdiń ortasynda birden moıyndaldy. Reseı halyqtary arasyndaǵy bedeli de joǵary. Ásirese, Reseımen qarym-qatynasta saıası túzý ustanymdy aıqyndaýdaǵy jetekshi rólin aıryqsha atap aıtqan jón. Reseıdiń Tuńǵysh Prezıdenti Borıs Elsın meniń qazaqstandyq ótkenimdi jaqsy bilgen soń, menimen Reseı – Qazaqstan qatynastary týraly jıi sóılesip turdy. Ol osy qatynastardyń Reseıdiń ońtústik baýraıyndaǵy mán-mańyzyn túsine bildi. Men oǵan orys adamnyń tili men oıyndaǵysyn eshkimnen kem bilmeıtin óz halqynyń adal uly Nursultan Nazarbaevqa arqa súıeýge bolatynyn talaı ret aıttym.
Reseı-Qazaqstan qatynastary Nursultan Nazarbaevtyń bastamalaryna kóp qaryzdar deýge bolady. Bul rette Ombyda Prezıdent Vladımır Pýtınmen birge qol qoıǵan shekaralyq yntymaqtastyq týraly shart týraly da aıtýǵa bolady. Sondaı-aq EAEO-nyń Keden Odaǵy, shekaralas terrıtorııalardyń qaýymdastyǵy da bar. Onyń búkil keńesten keıingi keńistikti ekonomıkalyq damytýdaǵy róline baǵa jetpeıdi.
Bizdiń Qaraǵandyda bastalǵan qarym-qatynasymyz jalǵasyn tapty. Bizdiń býynnyń Qazaqstanda qalǵan baılanystarynyń yntymaqtastyqtyń barlyq salasyndaǵy kómegi kúshti boldy. Izgi nıetti qarym-qatynastar ahýaly biz burynǵysha bir elde turyp jatqandaı áser qaldyratyn. Ombyda qazaq konsýldyǵy ashylyp, Shoqan Ýálıhanovqa eskertkish ornatyldy. Mádenı almasý keńinen júrip jatty. Barlyq máselede Qazaqstannan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tarapynan bolǵan túsinýshilik pen qoldaý sezilip turdy.
Meniń Qazaqstanda uzaq jyldar jumys istegen tájirıbem óz Otanymda óte paıdaly bolǵandyǵyna súıinetinmin. Maǵan Qazaqstanda da kishipeıildikpen qarady. Tipti alǵashqy prezıdenttik saılaýda men Nursultan Nazarbaevtyń Pavlodardaǵy sengen ókili boldym. Qazir reseılik gýbernatordyń basqa memleket lıderiniń sengen ókili bolýy mıǵa qona ma? Basqa ýaqyt, basqa mentalıtet degendeı. Degenmen, izgi nıetti kórshilerde áli de osylaı bolyp jatsa, artyq emes-aý.
– Bizde Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Memlekettik beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń laýreattary kóp emes. Siz ózińizge osy marapattyń berilgendigi týraly habardy qalaı qabyl aldyńyz?
– 1996 jylǵy jeltoqsannyń basynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń keńsesinen Qazaqstan táýelsizdigi kúni qurmetine ótkiziletin saltanat pen maǵan Memlekettik beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵyn tapsyrý rásimine qatysýǵa shaqyrǵan habarlama keldi. Shynymdy aıtsam, buǵan qaıran qaldym. О́ıtkeni ol kezde marapat degen sırek bolatyn. Onyń ústine, men Qazaqstanda kópten beri bolmaǵan edim. Sondyqtan «Qazaqstan menimen qoshtasaıyn degen shyǵar...» dep oılap qaldym. Saltanatty rásimge zaıybymmen birge bardym. Kóńilimde tolqý bar edi, biraq kóptegen tanys tulǵalardy kórgenimde tez sabama tústim. Syılyqty Nursultan Nazarbaevtyń ózi tapsyrdy. Sol sátten túsirilgen fotosýretti áli saqtap júrmin. Sonda bul menimen qoshtasý emes, kerisinshe, eki halyqtyń tatý kórshilik qatynastaryn saqtaý jónindegi jumysty odan ári jalǵastyrýǵa shaqyrý eken ǵoı degen oıǵa keldim. Burynǵy qazaqstandyq degen bolmaıdy...
– Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterin qalaı baǵalaısyz?
– Men burynǵy KSRO respýblıkalarynyń barlyǵynyń, sonyń ishinde Qazaqstannyń da ekonomıkalyq damýyn qadaǵalap otyramyn. Árıne, sıfrlar búgingi bolmysqa árdaıym obektıvti baǵa bere qoımaıdy. Al sıfrlar men shynaıy jaǵdaıdy salystyrýdyń jóni bólek. Keıingi jyldary men Qazaqstanǵa baryp júrip, respýblıkanyń iri ınfraqurylymdyq obektilerdi salýda qanshalyqty ilgeri basqanyn kórdim. Qalalar qaıtadan salynǵan ispetti. Meniń sekseninshi jyldardaǵy Qaraǵandym da tanymastaı ózgergen: joldar tańǵalarlyqtaı. Tájirıbeli kózge eldiń kóterilgeni de, keleshegi de kórinip tur. Árıne, kez kelgen jerdegideı, adamdar budan da jaqsyraq bolǵanyn qalaıdy. Ásirese, áleýmettik sala men tutyný salasynda. Biraq qazirdiń ózinde men úshin salystyrýǵa bolatyn jaǵdaılar bar. Tek osyny, eldiń qanshalyqty alǵa basqanyn qazaqstandyqtardyń bári birdeı ádil baǵalaı almaıtyndyǵy qynjyltady. Táýelsizdiktiń 30 jyly tekke ketken joq. Bul jyldar jaı ǵana memleket qurýǵa emes, óz halqymen qatar, ózge halyqtardyń da ult pen onyń lıderiniń jasampazdyq qabiletine qurmetin týǵyzatyn, ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń shyńynda turǵan memleket qurýǵa degen ynta men maqsatkerlik umtylysqa toly boldy.
– Siz Omby oblysynyń gýbernatory retinde Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas óńirleriniń yntymaqtastyǵy máselelerimen kóp aınalysqanyńyz belgili. Osy salanyń jetistikteri men keleshegi qandaı? Sondaı-aq Omby qalasy men oblysynda turatyn etnostyq qazaqtarǵa óz ulttyq qundylyqtaryn saqtaýda kómek kórsete aldyńyz ba?
– 1993 jyly Omby qalasynda shekaralyq yntymaqtastyq týraly alǵashqy shartqa qol qoıyldy Shekaralas terrıtorııalar qaýymdastyǵy qurylyp, onyń eki jaqtan da teń tóraǵalary boldy. Reseı tarapynan tóraǵalyq etý quqyǵy maǵan berildi. Osy kelisim ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynda kooperasııalyq baılanystardy saqtaı otyryp, jańa múmkindikterge jol ashty. Aıtyp ketkenimdeı, 2001 jyly osyndaı kelisimge eki Prezıdent taǵy da Ombyda qol qoıdy.
Omby oblysy osy kelisimderdiń áleýetin tolyq paıdalanýǵa tyrysty. Baılanystarymyz údep, nyǵaıdy. Qazaqstan men Omby oblysynyń arasyndaǵy taýar aınalymy tez ósip shyǵa keldi jáne sol ýaqytta keńes kezeńindegi kólemnen asyp tústi. Qazaqstan Respýblıkasy oblysymyzdyń basty da senimdi seriktesine aınaldy.
Odan ári yntymaqtastyqtyń ekonomıkanyń barlyq salasyndaǵy keleshegi zor.
Terrıtorııalardyń baılanystary tek ekonomıkalyq múddelermen shektelip qalǵan joq, mádenı almasý da keńinen júrgizildi. Omby oblysyndaǵy qazaqtar – sany jaǵynan úshinshi etnostyq top. Biz qazaq mektepterin materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýǵa, kadrlarmen, oqýlyqtarmen qamtamasyz etýge úlken kómek kórsettik. О́kiletti bılik organdaryndaǵy qazaqtardyń sany kóbeıtildi. Bul rette maǵan bári de túsinikti edi. Osylaı kóńil bólýdi oblystyń qazaq turǵyndarynyń barlyǵy joǵary baǵalady. Munyń ózi sol bir qıyn kezeńde maǵan kórsetilgen saıası qoldaýdan da kórinis tapty.
Árbir etnostyq toptyń jalpy mádenıetiniń bir bóligi retinde oblysqa dinı konfessııalardy oraltýǵa da aıryqsha nazar aýdaryldy. Búginde óńirimizdegi irili-usaqty qazaq aýyldarynyń bárinde mektep pen meshit bar. Men muny bizdiń ortaq úıimizdegi barlyq halyqtardyń úılesimdi ómir súrýi men damýynyń mańyzdy bóligi dep sanaımyn. 90-jyldarda negizi qalanǵan berik baılanystardy qazirgi basshylar jalǵastyrady dep úmittenemin. Beri salǵanda muny, ásirese, Omby oblysy úshin tiler edim. Terrıtorııalardy damytý kelesheginiń kilti, mine, osyndaı is-qımylda. Bári de shekaranyń eki jaǵyndaǵy qarapaıym adamdardyń múddeleri úshin tatý kórshilik qarym-qatynastardy damytý týraly oılaýǵa qabiletti azamattardyń izgi nıeti men kúsh-jigerine baılanysty.
– Qazir Siz jetekshilik jasap júrgen «Dýhovnoe nasledıe» Omby óńirlik qoǵamdyq qory nemen aınalysady?
– Bul qor Sibir jerlerin ıgergen adamdardyń kóptegen urpaǵy jasaǵan mádenı murany zerttep, tanymaldandyrýmen shuǵyldanady. Bir ǵana halyqtyń emes, osy jerde ómir súrip jatqan barlyq halyqtyń jalpyreseılik mádenıet aıasynda jasaǵan Sibir sýbmádenıetin zertteıdi.
Qor tarıhı eskertkishterdi, qulshylyq etý ǵımarattaryn qalpyna keltiredi, qalalar tarıhy men asa kórnekti tulǵalar jaıly kitaptar shyǵarady. Qazirgi ýaqytta tórt tomdyq «Omby mádenıetiniń úsh ǵasyry» antologııasy aıaqtalýǵa jaqyn. Aıtpaqshy, bul kitaptardan taǵdyr jazýymen Omby oblysymen baılanysy bolǵan qazaq aqyndary men jazýshylarynyń, qoǵam qaıratkerleriniń esimderin tabýǵa bolady.
Bul jumys men úshin óte qyzyqty. О́ıtkeni sol arqyly tarıhtyń eleýli oqıǵalaryn, ólkemizdiń mádenıetin damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosqandaryna qaramastan, keıin eskerýsiz qalǵan adamdardyń taǵdyrlary men esimderin jadymyzǵa oraltýǵa múmkindigim bar.
– Keıingi kezde keıbir saıasatkersymaqtardyń tarapynan eki memleket pen eki halyqtyń ǵasyrlar boıǵy dostyq qarym-qatynastaryna syna qaǵýǵa tyrysýshylyq áreketter jıilep ketti. Osy jóninde ne aıtar edińiz?
– Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy qatynastardy damytýdy muqııat qadaǵalap otyramyn. Men shırek ǵasyrǵa jýyq Qazaqstanda ómir súrip, jasampazdyq qyzmetpen aınalystym. Bul meniń aq júrek qazaq ortasynda ótken eń tamasha jyldarym desem bolar. Men Sizderdi bilemin, tilderińizge, mádenıetterińizge, salt-dástúrlerińizge jáne dinderińizge qurmetpen qaraımyn.
Qaıdaǵy bir tarıhı talaptar týraly teris nıetti sózderge mán berýge bolmaıdy dep sanaımyn. Durys oılaıtyn adamdarǵa bizdiń bilek biriktirgen eńbegimizben jasalǵan mádenı jáne ekonomıkalyq órleý úshin bir-birimizge qanshalyqty rıza ekendigimizdi aıtyp túsindirýdiń qajeti joq. Iritki salýǵa nemese baýyrlas eki memlekettiń ǵasyrlar boıǵy dostyq qatynastaryna kúdik keltirýge tyrysýshylar qazaq halqyn da, orys halqyn da bilmeıdi, bir sáttik saıası múddelerin kózdeıdi. Jáne halyqtyń atynan emes, ózderiniń tarıhtan habarsyzdyǵynyń, jalpyadamzattyq mádenıetten maqurym qalǵandyǵynyń jáne saıası konıýnktýranyń atynan sóıleıdi. Olarǵa qazaqtardyń, orystardyń, ýkraındardyń, belarýstardyń urpaqtary óz eńbegimen jáne qanymen bekitken dostyq taǵdyryn sheshý quqyǵy berilgen joq. Reseı óziniń úılesimdi damýynyń kepili – burynǵy odaqtas respýblıkalarmen tatý kórshilik jáne syılastyq qarym-qatynastar ekendigin túsinedi.
Osy ejelgi dostyqtyń osal tustaryn múldem túsiniksiz izdeý uzaqqa barmaıdy, halyqtar parasaty aıqaıshyl saıasatkerlerden áldeqaıda kúshtirek.
Sózimniń sońynda ulttyq lıder, memleket qurýshy Nursultan Nazarbaevqa densaýlyq tilegim keledi. Qazaqstan halqyna tabys pen órkendeý tileımin!
– Áńgimeńizge rahmet.
