Sýretti túsirgen avtor
Qorasyndaǵy az-maz malyn qaı qyrǵa órgizerin bilmeı, jaıylymnan tarshylyq kórip otyrǵan el Shyǵys Qazaqstanda az emes. Maldyń aýzy kókke tıse boldy, jaıylymnyń máselesi jylda kóteriledi. Ár aýdan boıynsha jeke-jeke toqtalaıyq.
Ulan aýdany. Qalba jotasynan bastalǵan quıqaly jeriniń etegi Ertiske malynyp jatyr. Túgin tartsań, maı shyǵatyndaı óńir. Aýdan aýmaǵy keń bolǵanymen, Tavrııa aýylynyń turǵyndary jaıylymnyń tarlyǵyn aıtady. Aýyl irgesindegi bos jatqan jerler bolsa, jeke sharýanyń menshiginde.
– Mańaıdyń bári egin. «A.M.Pleshkov» sharýa qojalyǵynyń jeri 300 gektardan astam. Qandastarǵa jalǵa berip qoıǵany bolmasa, ózinde paıdalanatyndaı tehnıkasy da joq. Jerge kók shyqpaı jatyp, sıyr kirip ketkeni úshin aıyppul salǵyzdy, mine. Ultaraqtaı jaıylym buıyrmaı tur bizge. Buryn bes-alty tabyn edi, qazir mal ustaǵandy qoıdy el, – deıdi Tavrııa aýylynyń turǵyny Qasym Ábilmájinov.
Aýyldyqtardyń aıtýynsha, shabyndyq ta joq. Buryndary ákimdik tarapynan zeınetkerler úshin dep Ertistiń boıynan 20 gektar bólipti. Ony búginde Aleksandr Antonov degen turǵyn ıemdenip alǵan kórinedi. Bylaıǵy jurt jyńǵyl-jyńǵyldyń arasyn shaýyp áýre, biraq ol alty aı qysta malǵa jetpeıdi.
– Antonov degen zeınetkerlerge berilgen jerdi shaýyp alyp, satady. Biz tyshqanshylap qýys-qýystan tasımyz. Ne jaıylym joq. «Pleshkovtyń» jeri ol – ıen jatyr. Basqa qojalyqtardyń egini aýyldyń búıirinen bastalady. Buryn kóp-kórim alań bar edi, ol da bireýdiń menshigine ótti. Amal joq, mal kóshe-kósheniń arasynda, qasha-qashanyń túbinde ottaıdy. Ol úshin ala jazdaı aıyppul tóleımiz. Sodan soń kim sıyr asyraǵysy keledi?! – dep ashynady tavrııalyq Nurlan Jýashev.
Aýyldyqtardyń ashynatyn da jóni bar. Bos jatqan jerge tuıaq tıse boldy, qojalyq ıeleri polısııa shaqyrtyp kúıki tirligin kúıttep otyrǵandarǵa aıyppul arqalatady. Al Ulan aýdanynyń jer qatynastar bóliminiń basshysy Nadejda Mıheılıstiń aıtýynsha, N.Pleshkova kásipkerlik sýbektisi bolǵandyqtan, jerdi paıdalanbaý faktisin alǵa tartyp, tekserý júrgize almaıdy. Demek tavrııalyqtar jerden tarshylyq kóre bermek.
Glýbokoe aýdany. Munda da jer emgen sharýalar kóp. Sondyqtan bolsa kerek, birli-ekili sıyr ustaýdyń ózi muń. Aınala egistik, jaıylym tar. Sharýalar sharýasyn shalqytyp otyrǵanymen, qarapaıym jurt toqymdaı jerde mal qaıyratyn sekildi.
– Myńǵyrtyp mal baqqymyz-aq keledi. Biraq oǵan múmkindik joq. Alaqandaı jerde jaıylatyn maldyń kúıi de bolmaıdy. Qystaıǵy jem-shóbin ázirleýdiń ózi áýre. Qaraǵannyń arasyn shaýyp alyp júr edim, ony da tartyp aldy. Byltyr shópti Shemonaıha aýdany, Joǵarǵy Úbiniń ańǵarynan jetkizdik. Sharýalardy aıtam, mandytyp egin almasa da egip qoıady. Memleket jerdi qaıta úlestirse durys bolar edi, – deıdi Glýbokoe aýdany Perevalnoe aýylynyń turǵyny Serjan Kóben.
Bul Perevalnoe aýylyndaǵy másele ǵana emes, irgeles jatqan Veselovka aýylynyń turǵyndary da jerden tarshylyq kórip otyrǵan kórinedi. Iá, óristiń tarlyǵyn jergilikti ákimdiktiń qyzmetkerleri rastap otyr. Jalpy, Glýbokoe aýdanynda tabyn órgizýge 3 myń 54 gektar jer jetpeıdi eken. Biraq másele aldaǵy ýaqytta sheshimin tabatyn kórinedi. Ol úshin keıbir sharýalarmen shart buzysyp, jaıylym keńeıtiledi.
– Paıdalanylmaı jatqan jerlerdi tıimdi paıdalaný úshin jumystar júrgizilip jatyr. Jaıylymdy keńeıtý máselesi únemi nazarymyzda. Shabyndyq jerler de az. Halyqtyń aryz-shaǵymyn túsinemiz. Paıdalanylmaı jatqan jerler qaıtarylady, – dedi Glýbokoe aýdanynyń jer qatynastary bóliminiń basshysy Jiger Búrgenov.
Glýbokoe aýdanynda jerden taryqqan turǵyndar aldyńǵy jyly da dabyl qaqqan. Maloýbınka aýylynyń turǵyndaryna baǵyp otyrǵan maly egistikke túsip ketkeni úshin 50 myń teńgeden aıyppul da salynǵan. «Malym – janymnyń sadaǵasy» dep otyrǵan aýyldaǵy aǵaıyn úshin az soma emes edi.
Tarbaǵataı aýdany. Jaıylymdyq jer daýy Tarbaǵataı óńirinde de ýshyǵyp tur. Jańalyq aýylynyń tóńiregindegi jaıylymdy jeke kásipkerler Qaden, Qaırat Nábıevter menshigine alyp, belgi retinde uzynnan uzaq or qazǵan. Malmen ǵana kúnin kórip otyrǵan aýyl turǵyndary álbette buǵan qarsylyq bildirip, beınejazbany áleýmettik jelige júktegen. Beınejazbada aýyl turǵyndary qoldaryndaǵy azyn-aýlaq maldyń jaıylatyn jeri joqtyǵyn alǵa tartqan. Jeke kásipkerler mańaıdaǵy jerdi kartaǵa túsirip zańdastyryp alǵan desedi. Onyń ústine jerdi qazyp, tabıǵatqa nuqsan keltirgeni úshin de el ashynǵan.
Al Aqjar aýyldyq okrýginiń ákimi Dáýitbek Qorǵaýulynyń aıtýynsha, aǵaıyndy Qaden men Qaırat Nábıevter 69 gektar jerdi 2002 jyly rásimdegen.
– Aýylsharýashylyq jeri 5-6 shaqyrymnan keıin eldi mekenmen shektesip jatyr. Turǵyndarǵa jaıylym jetpeı jatqan jalǵyz sebebi – mal basy kóbeıip keledi. Aldaǵy ýaqytta jaıylymdy 6 myń gektarǵa keńeıtýdi usynyp otyrmyn. Al qazylǵan jer qaıta qalpyna keltirildi, – deıdi okrýg ákimi Dáýitbek Qorǵaýuly.
Deıturǵanmen, Tarbaǵataı óńirindegi jaıylym men shabyndyq máselesine núkte qoıylmaǵan sekildi.
Zaısan aýdany. Bir aýdannyń sharýalary halyqqa qıqym jer qaldyrmaı qujatyn rásimdep alsa, zaısandyq «Kóshpes» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Asan Jangýnov sharýasyn dóńgeletý maqsatynda jer surap ashpaǵan esigi, attamaǵan tabaldyryǵy qalmaǵan. Jer alǵanymen, tıisti jeriniń jartysyn sý qorǵaý aımaǵy dep berilmeı qalǵan eken.
– Aýdanda sharýashylyq jerlerin konkýrssyz berip otyr. Paıdalanylmaı jatqan jerlerdi qaıtaryp jatyr degendi múldem estimedim. Jazda shyǵatyn jaılaýym joq. Iesiz jerlerdi kartadan kórsetip otyrmyn. Alaıda sózime qulaq asqan basshy joq. Kerek deseńiz, jalǵan qujat jasap otyr. Sonyń bárin «Antıkor» tekserse eken. Qysqasy, jer máselesi boıynsha Prezıdenttiń tapsyrmasy Zaısan aýdanynda oryndalyp jatqan joq, – deıdi qojalyq ıesi Asan Jangýnov.
Zaısanda jer ala almaı júrgen A.Jangýnov qana emes. О́zge aýdandardaǵydaı jaıylym men shabyndyqtyń problemasy munda da bar. Joǵaryda atalǵan máseleni Zaısan aýdandyq jer qatynastary bóliminiń basshysy Erkin Qaıraqpaevqa aıtyp edik, máseleniń mán-jaıyn túsindirgendeı boldy. Onyń aıtýynsha, sharýalar óz erkimen qaıtarǵan jerdi konkýrsqa usynǵan. Keıin sharýashylyqtyń basqa da músheleri shyǵyp, jerdi qaıtarýǵa qarsylyq bildirgen. Jergilikti ákimdik istiń daýǵa ulasyp bara jatqanyn túsinip, sot quzyryna qaldyrǵan edi.
– Jerdiń daýy sotqa jetpeı ózara sheshildi. Qaıtarylǵan aýmaqty konkýrsqa usynyp, 260 gektar jer «Kóshpes» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Asan Jangýnovqa berildi. Al Úıdene sý qoımasyna jaqyn jerdi bere almaımyz. Aýylsharýashylyq jer sý jaǵasynan 500 metr qashyq bolýy kerek. Oblys ákiminiń qaýlysymen bekitilmeı, berýge bolmaıdy. «Kóshpestiń» qosymsha 400 gektar jeri bar, – deıdi Erkin Qaıraqpaev.
Al Zaısan aýdanynda paıdalanylmaı jatqan jerdi qaıtarý úshin jumystar júrgizilip jatyr. Alaıda shaǵyn kásipkerlerdi tekserýge moratorıı jarııalanǵandyqtan, kedergilerdiń de baryn alǵa tartady ákimdik qyzmetkerleri.
– Paıdalanylmaı jatqan jerdi qaıtarý jumystary sot arqyly júzege asady. Onyń ústine sońǵy eki jylda jerge ne egin egilmegendigin, ne mal jaıylmaǵandyǵyn dáleldeýiń kerek. Jerdi qaıtaryp alǵannyń ózinde sharýanyń shyǵynyn ótep berýiń kerek. Iá, Zaısannyń eki-úsh aýyly jerden tarshylyq kórip otyrǵany ras. Elde mal kóbeıdi. Jaıylymdy keńeıtý úshin qoldan kelgenin isteımiz, – deıdi jer bóliminiń basshysy.
Mine, Altaı men Atyraýdyń arasyndaǵy ulan-ǵaıyr alqap qazaqtyń atameken týǵan jeri dep keýde soqqanymyzben, aýyldaǵy qońyr tirlikti halyqqa toqymdaı jerdiń buıyrmaı turǵany ókinishti. Shyǵys Qazaqstandaǵy ár aýdanda tabyndyq pen shabyndyq jer azdyq etedi. Qarapaıym turǵyndar aıtpaqshy, bir kásipker júzdegen gektardy rásimdep alady da, aýyldyqtarǵa týlaqtaı jer buıyrsa buıyrdy, áıtpese ol da joq.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
