– Toqtar Ábenuly, jekeshelendirý naýqany jónindegi alǵashqy jıyn qalaı ótip edi? Bul jóninde basylymdar kóp eshteńe jaza qoımapty. Biraq sol kezdiń kýágerleri jekeshelendirýdiń alǵashqy naýqanyna tolyqqandy ashyq baǵa berilgen jıyn dep eske alady...
– Bul – elimizdegi jekeshelendirý taqyrybyna arnalǵan alǵashqy parlamenttik tyńdaý edi. Sol kezdegi Ekonomıkalyq reformalar komıtetiniń atynan maǵan sóz berildi. Ákimshilik-ámirshilik júıege negizdelgen josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshemiz degen áńgimeler azdy-kópti aıtyla bastaǵan kez edi, ıaǵnı memlekettik menshikti jekeshelendirmeı, naryqtyq ekonomıkaǵa óte almaıtynymyz jóninde qoǵam da habardar bola bastaǵan. Aldymyzda úlken fýndamentaldyq jáne strategııalyq mańyzy bar jumystar turdy. Mundaı aýqymdy jumysty álem tarıhynda birde-bir el júrgizbegen eken. Ondaı qajettilik te bolmapty. Mysaly, Batys elderinde alǵysharttary daıyn bolǵan, ýaqyty kelgende evolıýsııalyq jolmen feodalızmnen kapıtalızge ótken bolatyn. Al postkeńestik elderdiń birazy feodalızmnen sosıalızmge, odan soń sosıalızmnen kapıtalızmge ótýge baǵyt aldy. Dúnıe júzi boıynsha birde-bir el mundaı jolmen kapıtalızge kelmepti. Tájirıbe joq jerde teorııa da bolmaıtyny belgili.
– Osyndaı jaǵdaıda Búkilálemdik bank, Halyqaralyq valıýta qory jáne taǵy basqa qarjy ınstıtýttary kómekke kelip, naryqtyq jolǵa ótkizýdiń baǵdarlamasyn jasaýǵa kómektesti degen aqparat bar. Bul baǵdarlama keıin «Vashıngton pakty» dep atalǵan eken...
– Bul baǵdarlama 10 baǵyttan turdy. Onyń birinshi joly – lıberalızasııa, ekinshi joly – memlekettik menshikti onyń ıeliginen alyp, jekeshelendirý júrgizý edi. Bul baǵdarlama naryqtyq ekonomıkaǵa ótetin elderge basty qujat boldy. Osyny negizge alyp, árbir el óz baǵdarlamasyn jasady. Biz bul baǵdarlamany 1990 jyly qabyldadyq. Jekeshelendirý týraly zań, baǵdarlama, memlekettik múlik týraly memlekettik komıtet jáne basqa da qujattar 1991 jyly qabyldandy. Sol jyly elimizde jekeshelendirý jumystary bastalyp ta ketti. Al 1992 jyldyń alǵashqy kúnderinen bastap, Reseı sharýashylyq baılanystardy, baǵany lıberalızasııalap, jańa júıege kóshetinin jarııalady.
Jekeshelendirý týraly alǵashqy parlamenttik tyńdaýda men salanyń qatelikteri men kemshilikteri jóninde, qandaı máselege aıryqsha nazar aýdarý týraly baıandadym. Sol kezde memlekettik múlikti jekeshelendirý týraly elimizde bar bolǵany eki ǵana zań qabyldanǵan bolatyn. Alǵashqysy – «Qazaq KSR-niń Memleket menshiginen alý jáne jekeshelendirý týraly» zańy, ekinshisi – Qazaqstan Respýblıkasynyń «Memlekettik aýylsharýashylyq kásiporyndarynyń múlkin jekeshelendirý erekshelikteri týraly» zań.
– Sonda elimizde memleket múlkin jekeshelendirý máselesin bir zań ǵana rettedi me? Mysaly, Chehııada jekeshelendirý týraly 17 zań qabyldanypty...
– О́ıtkeni bul zań jekeshelendirý týraly barlyq derlik quzyrdy Úkimetke bergen. Ekinshiden, jekeshelendirý prosesin jiktesek, ony úshke bólýge bolady: jekeshelendirý saıasatyn anyqtaý, ony júzege asyrý jáne baqylaý. Osy úsh qyzmet te bizdiń zań boıynsha atqarýshy bılikke berilgen. Onyń ústine atalǵan qyzmetter bir ǵana komıtettiń quzyrynda. Ol – Memlekettik múlik týraly memlekettik komıtet. Bul komıtetti «qazanshy» dep te ataýǵa bolady. Al halqymyz «qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa da» demep pe edi?...
– «Kósh júre túzeledi». Qazir elde jekeshelendirýdiń kezekti tolqyny júrip jatyr. Bul naýqan ulttyq ınvestorlardy qalyptastyrady dep úmittenýge, qazanshynyń ýysynan shyqty dep senýge bola ma?
– Qazir jaǵdaı basqa. Elde tirnektep jınaǵan tıyn-tebeni bar azamattar jetedi. Qazir halyqqa óz úlesin berýdiń múmkindikteri jetildirildi. «Samuryq-Qazynanyń» quramyndaǵy ulttyq kompanııalar aksııasynyń bir bóligin nege halyqqa tegin bermeske nemese aqshasyn bólip tóleýge múmkindik beretindeı tetikterdi qalyptastyrmasqa?! Osydan birneshe jyl buryn «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy «jekeshelendiriletin memlekettik múlikti bıznesmenderge bólip tóleýge nemese kommýnaldyq menshikti tegin berelik» degen usynyspen shyqqany esimizde. Palata sondaı-aq jekeshelendiretin múlikti senimdi basqarýǵa berip, odan túsken paıda esebinen ony 5-10 jyldan soń satyp alatyndaı jaǵdaıdy qalyptastyrýdyń tetikterin alǵa tartty. Demek nıet tanytsaq, múmkindik bar. Osy joly halyqqa bet buryp, ulttyq ınvestorlardyń qalyptasýyna jaǵdaı jasamasaq, halyq taǵy da túksiz qalady. Bizdiń elde óte baı jáne óte kedeı adamdar bar. Osy joly halyqtyń úlesin berip, orta taptyń qalyptasýyna jaǵdaı jasamasaq, jaǵdaı qıyndap barady. Pandemııalyq daǵdarys halyqty da, Úkimetti de ókpeden qysa bastaǵanyn kórip otyrmyz.
– Qazir ǵalamdyq naryq kún saıyn ózgerip jatyr. Úkimet baǵdarlamasy ótken 1,5 jyl ishindegi jaǵdaılar negizinde daıyndalǵan. Al kún saıyn qubylǵan naryq Úkimet qabyldaǵan baǵdarlamanyń yrqyna baǵyna ma?
– Qazir bank basshylarynyń ózi barlyq qıynshylyq áli alda ekenin moıyndaıdy. AQSh, Eýropa, Reseı jáne basqa da elderde daǵdarys ýaqyt ótken saıyn tereńdep bara jatyr. AQSh, Qytaı, Eýropa elderiniń ekonomıkasy jaqsarmaıynsha, bizdiń eńsemiz de kóterile qoımaıdy. Kúni keshege deıin shıkizatqa ıek artyp keldik. Odaq taraǵan kezde sheteldik sarapshylar «jas, táýelsiz elder óz arbasyn ózderi súırep alyp kete ala ma?» degen maqsatpen reıtıng júrgizgen bolatyn. Sonyń qorytyndysy boıynsha Reseı ózin-ózi 67 paıyz, Qazaqstan 27 paıyz otandyq ónimderimen qamtamasyz ete alady eken. Sol kezde Ýkraınanyń úlesi 17 paıyz ǵana bolatyn. Bul osydan 30 jyldaı burynǵy jaǵdaı. Al sodan beri ne ózgerdi? Tómendemese, joǵarylaǵan joq. Oǵan shıkizattyq, qarjylyq, ımporttyq táýeldilik degenderdi «jamap» aldyq. Baıqap qarasańyz, táýeldiliktiń túri kóbeıip bara jatyr. Bizdiń ekonomıkada ultjandylyq jaǵy jetpeı jatyr.
– Tehnologııaǵa táýeldilik degen de bar...
– Eń optımıstik kózqaras boıynsha bizdiń ishki naryqta óndirgen ónimderimizdiń 1,5 paıyzy ǵana ınnovasııalyq ónimderge jatady. Esińizde bolsyn, bul ishki naryqta ǵana. Innovasııalyq ónimderdiń bolashaǵyn óz qolymyzben jaýyp, ǵylymnyń tynysyn tyǵyryqqa tirep qoıdyq. Bul keshegi munaıdan túsken dollar býynyń ekpini ǵoı dep oılaımyn. Sońǵy jyldary irgeli ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn aksıonerlik qoǵamdarǵa jáne jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterge aınaldyrý úderisteri, ǵylymdy kommersııalandyrý – ǵylymı-tehnologııany órkendetýdiń tamyryna balta shabý dep oılaımyn.
– EAEO valıýta batpyraýyǵy degen jobaǵa da nıet tanyta bastady. Mysaly, bizdiń jaǵdaıymyzda onyń ekonomıkalyq-qarjylyq bazasy qandaı bolmaq?
– Biryńǵaı valıýta bolý úshin, biryńǵaı Úkimet jáne biryńǵaı ekonomıkalyq júıe kerek. Dollardy ustap turǵan AQSh ekonomıkasy. Oǵan búgin-erteń eshkim yqylas tanyta qoımaıdy dep oılaımyn. Oǵan Qytaı bara ma, AQSh bara ma? Sondyqtan biryńǵaı valıýta máselesin kóterýge áli erte.
– Qazir daǵdarys jaıly eki túrli pikir bar. Ekinshi tarap: «Biz daǵdarystyń qushaǵynan paıdany da sýyryp alamyz» degenge basymdyq beretin tárizdi.
– Menińshe, bul óz-ózińdi jubatý ǵana. Eger otandyq bıznes eki aıaǵynan tik tursa, solaı deýge de bolar edi. Dáriniń 90 paıyzy shetelden kelip jatyr, qytaı men túrik kıindirip jatyr. Jumys istep jatqan óndiris oryndary kerek-jaraǵynyń 80 paıyzyn shetelden alady. Ázirge biz eldiń aıbynyn asyratyn brend ónimderimizben tanyla qoıǵan joqpyz. Qoldaǵy bar shıkizat sektorynyń ıesiniń kimder ekeni jáne astyq monopolııasynyń qulaǵynda otyrǵan alpaýyt kompanııalar týraly el-jurt qulaǵdar bolyp qaldy. Daǵdarystyń qushaǵynan paıdany sýyryp alatyndar da aldymen solar. Al daǵdarystyń salqyny qarapaıym halyqqa tıip otyr. Sondyqtan da jańa qaralatyn bıýdjette halyqty áleýmettik qorǵaýǵa qosymsha qarajat qarastyrylǵany durys bolar edi.
– Ekinshi deńgeıli bankterdiń jumysy qanshalyqty ashyq ekenin daǵdarys kórsetkeni belgili. Elimizdiń zańdarynda bank sektory jáne basqa da qarjylyq ınstıtýttardyń jumysy ashyq bolý kerek dep jazylǵan. Bizdiń qarjylyq sektordaǵy eń osal, áleýeti áli ashylmaǵan sala – qor naryǵy sııaqty. Siz qalaı oılaısyz?
– Elimizde 4 myńnan astam aksıonerlik qoǵamnyń az ǵana bóligi qor naryǵynda jumys isteıdi. Onyń ózinde de aksııalaryn emes, oblıgasııa nemese basqa da quraldaryn ǵana shyǵarady. Sondaı-aq bankterdiń dıvıdendtik saıasaty da jumbaq. Qor naryǵynda bankterdiń qansha tabysyn dıvıdendke jiberetini týraly naqty málimet múldem joq. Bank basshylary alyp jatqan ártúrli bonýs, syıaqylar jurtshylyqqa jarııa bolmasa, bankke degen senim qaıdan bolmaq?! Bizdiń elimizde jumys isteıtin aksıonerlik kompanııalardyń 35 paıyzynyń ǵana menshik ıesi belgili, al qalǵan 65 paıyzynyń ıesi kim ekenin eshkim bilmeıdi. Ne olar ofshorda tur, ne bul jerde belgili bir toptardyń múddesi jatyr degen sóz.
– Sizdińshe, dál qazir qaı salaǵa jarııalylyq kóbirek qajet?
– Dál qazir jarııalyqty qajet etip otyrǵan máseleniń biri – jerdi paıdalaný máselesi. 2003 jyly «Jer Kodeksi» shyqqanda jerdi paıdalaný quqyǵyn satyp alyp júrgender túgeldeı menshiktep aldy. Búginde osynyń naqty esebi joq. Jerdiń ıesi kim ekenin jergilikti halyq bile almaı otyr.
– Naryqtyq ekonomıka zańdylyǵyna saı elimizdegi ár jer teliminiń ekonomıkalyq baǵasyn belgilesek, onda úlken kólemdi jerdiń ıelerine dıfferensıaldy renta tóleter edik degen pikirler aıtylyp qalady.
– Mundaıda álgi bos jer qojaıyndary ony óz erkimen memleket menshigine ótkizip berer edi. О́ıtkeni ıgerilmegen jer salyǵy qymbattaıdy. Bul usynys talaı ret kóterilip, quzyrly mekeme de qulaǵdar bolǵan. Biraq ony qabyldamady, naqtyraq aıtqanda, qabyldaǵysy joq. Jerge qatysty kóp aqparat jasyryn. Ony jasyryp otyrǵan da joǵarydaǵylar. О́ıtkeni bul sıfrdyń barlyǵy sheneýnikterdiń ózderine qatysty.
– Basty qıyndyq sharýashylyqtyń birjaqty damýynda edi degenge kóbirek basymdyq beretin sııaqtysyz. Ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi, birtutas ekonomıkalyq keńistikte bolǵan respýblıkalardyń kók teńizdegi «araldar» sııaqty oqshaýlanýy az salmaq bolǵan joq qoı?
– Ekonomıkanyń basqa salalaryn qalpyna keltirý úshin qarjy kózderin izdeýge kiristik. Bul úshin ekinshi deńgeıdegi bankterdi qurýǵa jáne olardy damytýǵa qoldaý jasaldy. Bul ekonomıkamyzdyń kúre tamyryna «qan júgirtti», ıaǵnı bankter aıaqtarynan turyp alǵan soń, shetelderden arzan qarjy ákele bastady. Ekonomıkamyz birtindep qalpyna túsip, onyń ósý qarqyny artty. Mysaly, bank pen qurylys sektorlarynyń elimizdiń ishki jalpy óniminiń sońǵy jyldardaǵy ósimine aıtarlyqtaı úles qosyp kelgenin bilemiz. Belgili qarjyger Dáýlet Sembaevtyń aıtýynsha, bankterdiń kredıttik qorjyny qarjy daǵdarysynyń qarsańynda 63 mlrd dollardy quraǵan. Qandaı ınvestor osyndaı qarjy ákelip, ony ekonomıkaǵa sala alar edi? Bizdiń bankter, ókinishke qaraı, qyzdy-qyzdymen syrttan qarjylandyrýǵa ábden dánigip aldy, soǵan sáıkes jyldan jylǵa olardyń qaryzy da óse berdi. Munyń qaýipti ekenin Dúnıejúzilik bank te, Halyqaralyq valıýta qory da eskerte bastady. Osy qarqynmen qaryz alýdyń túbi jaqsylyqqa ákelmeıtinin olardyń qaıta-qaıta aıta bastaǵanyna talaı ýaqyt boldy.
– Siz sonda kommersııalyq bankter ońtaıly sheshim qabyldaı almady degińiz kele me?
– Qazir álemdik qarjy naryǵyndaǵy kúrdeli ahýalǵa baılanysty elimizdiń bankteri úshin syrtqy kapıtal narqyna shyǵý múmkindigi shekteldi. Syrttan qarjy tartý qymbattap ketti, ıaǵnı búkil ekonomıkamyz, onyń ishinde eń aldymen, bank sektory tek ishki qarjy kózderine táýeldi bolyp qaldy. Bankterdiń el ekonomıkasyn nesıelendirý múmkindigi kúrt tómendedi. Máselen, sońǵy birneshe jylda nesıelendirý qarqynynyń ósimi 56 paıyzǵa deıin bolyp kelse, endi onyń qaıtalanbaýy múmkin. Bank júıesiniń aǵymdyq ótimdilik daǵdarysynyń kez kelgen daǵdarys sııaqty paıdaly jaǵy da joq emes. Eń aldymen, aǵylǵan qarjy kólemin shektep, ekonomıkanyń «qyzýyn» báseńsitip, onyń obektıvti tepe-teńdigin qalpyna keltirip, aqshanyń qunyn kóteredi. Sonymen qatar ekonomıkanyń qarjy «sińirý» qabiletin jaqsartyp, onyń turaqty damýyna qajetti sharttardy – bank júıesi men qor naryǵy, naqty sektor men qarjy sektory jáne makroekonomıkalyq turaqtylyqty qalpyna keltirýge múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
