Qyzyljar óńiri qalaı Qazaq Respýblıkasyna qaıtaryldy?

Qazaq jerlerin túgendeý má­selesi boıynsha 1920 jylǵy 18 mamyrda Máskeýge barǵan Álimhan Ermekovtiń esteliginen:

«...Men V.I.Lenınniń tóraǵa­l­yǵymen ótken keńeske qatysyp, Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy baıandadym. Men Stolypın reformasy degenniń kezinde qazaqtardyń jeri jappaı tartyp alynǵanyn, Ertistiń sol jaǵasyndaǵy on shaqy­rymdyq jolaq 1904 jyly kazak-orystarǵa berilip, qazaq halqynyń qýylyp tastalǵanyn, Kaspııdiń soltústik jaǵasyna qazaqtardyń jolaı al­maı otyrǵanyn...aıttym». (J.Ý.Qy­dyralına. Alımhan Ermekov. Almaty, 2012).

Qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń jer aýmaǵy másele­siniń ońaı sheshilmegenin kór­se­tetin qujattar da barshylyq. My­­saly, Petropavl ýezi qazaq bo­lys­tary qala-ýezdik sezine qaty­sýshylardyń Reseıdiń Ulttar ha­lyq komıssarıatyna 1920 jylǵy 4 tamyzda joldaǵan myna jedelhatynda: «Biz, Omby gýbernııasy Petropavl ýezi 15 bolysynyń qazaqtary Petropavldaǵy qala-ýezdik sezge jınalyp, bolashaq Qazaq respýblıkasynyń sheka­ra­syn anyqtaýǵa arnalǵan komıs­sııanyń qurylýyn qoldaımyz jáne etnografııalyq, tarıhı jáne ekonomıkalyq jaǵynan ty­­ǵyz baılanysty Petropavl ýezi Qazaq О́lkesiniń quramyna enýi kerektigine senim bildiremiz. (SGAOR SSSR, 1318-qor, 1-tizbe, 141-is, 59-bet; «Obrazovanıe Kaz. ASSR», str. 244). Qujatqa qosa basylǵan túsiniktemede osy jedel­hatqa qol qoıǵan ókilder Keltesor, Saryaıǵyr, Taıynsha, Jamantuz, Emenáli, Taýzar, Smaıyl, Aqqýsaq jáne Anastasev bolysynyń qa­zaq­tary ekeni kórinedi. Sonymen, 1920 jylǵy 26 tamyzda Reseıdiń eń joǵarǵy bılik dárgeıinde Qa­zaq avtonomııaly Sovettik So­sıa­lıstik respýblıkasyn qurý týraly jal­pyǵa málim qujat qabyl­dan­dy. Munda, Atbasar, Aqmola, Kók­she­taý, Petropavl ýezderi jáne Omby ýeziniń bir bóligi Qazaq avtonomııasy degen derbes shańyraqtyń astyna qosylǵany týraly jazyldy.

1920 jylǵy 4 qazanda Oryn­bor qalasynda Qazaq ASSR so­vet­teriniń Quryltaıy ashylyp, on­da 26 tamyzdaǵy dekrettiń qaǵıda­lary, onyń ishinde qazaq­tyń jerin túgendeý máselesi qa­raldy. Bir ǵajaby – Búkilqazaq qu­ryltaıy­na Petropavl ýezinen tek qana qa­zaqtar qatysqan. Bul týraly Petropavlda shyǵyp turǵan «Mır trýda» gazetiniń 1921 jylǵy 24 tamyzda shyqqan 175-sanynda anyq jazylǵan. Orynborda Quryltaı júrip jatqanda, sezd tóralqasyna Petropavldan kelgen jedelhat mátini oqyldy.

Onda bylaı delingen: «Biz, Omby gýbernııasy Petropavl ýezin­­degi 15 bolystan saılanǵan qa­­­zaq depýtattary Qazrevkomdy eń­­bekshi qazaq halqynyń basshysy dep moıyndaımyz jáne ezgidegi halyqqa Sovet ókimeti jarııalaǵan bostandyqty alyp bergeni úshin oǵan barynsha qoldaý kórsetemiz, qazaq avtonomııasy júzege asady, dep senemiz». Bul jedelhat sol kezde, «Izvestııa Kırgızskogo kraıa» degen basylymnyń 1920 jylǵy 9 qazandaǵy sanynda jaryq kórdi. (Kitapta: «Obrazovanıe Kazahskoı ASSR», str. 259).

Sezdiń sońǵy kúni qabyldan­ǵan qaýlyda: «Semeı jáne Aq­mola gýbernııalarynyń Qazaq Res­pýblıkasy úkimetiniń qara­ýyna birden ótip ketýi bul gýber­nııa­lardaǵy jumysqa qıyndyq týdyrýy múmkin ekeni eskerilip, olardy ázirshe, ıaǵnı 1921 jyldyń 1 qańtaryna deıin Sıbrevkom qara­ýynda qaldyra turý ...uıǵaryldy».(SGAOR Kaz. SSR, f. 5, op. 1, d. 21, l. 266; «Obrazovanıe Kazahskoı ASSR», str. 294)

Quryltaı seziniń sheshimde­ri birden oryndala qoıǵan joq, jańadan qurylǵan Qazaq Respýb­lıkasynyń shyǵys shekaralaryna qatysty túıtkil máselelerdi sheshý jaıy sozylyp ketti. Aıtalyq, Qazaqstan Ortalyq atqarý komı­tetiniń (KazSIK) tóraǵasy ári Qazaqstan shekarasyn retteý tý­ra­ly tótenshe komıssııanyń tór­­aǵasy Seıitqalı Meńdeshev bo­la­shaq respýblıkanyń Sáken Seı­fýl­lın bastaǵan bir top basshylary 1921 jyly 19 naýryz­da Petropavlǵa kelip, naqty jaǵ­daımen tanys­qannan keıin, Más­keýge jedelhat joldaǵan:

«Qupııa. Máskeý. Qazaqstan ókil­digine. BOAK múshesi Myr­za­-
ǵa­lıevke. Shekara jónindegi piki­rim mynadaı: Semeı gýbernııa­sy, Ertis jáne Pavlodar aýdandaryn Qazaqstanǵa qaldyrý máse­lesinde tabandy bolyńyz. Al Omby qa­lasyn Qazaqstanǵa qosý jóninde másele qıyndap ketetin bolsa, kúshtemeı-aq qoıyńyz. Ertisti ıemdený (ıaǵnı Ertiske qol jetki­zý.-Z.T.) týraly bizdiń usynysy­myz­dy ótkizý qajet. Eń bolmasa, Omby ýeziniń qazaǵy basym bóligin alyp, Ertiske qol jetkizýmen shek­­telýge bolar. Esińizde bolsyn, bul máseleni federaldyq bılik­­tiń aldyna qoıǵanda, «Bul qa­zaq­tar Omby ýezinde qalsa, sóz­­siz qyrǵynǵa ushyraıdy, biz olar­­dy aman saqtap qalýǵa kúsh sa­lyp otyrmyz» degenbiz, osyny aıqyn jetkizińiz. (SQOMM, 43-qor, 1-tizbe, 7-is, 1-paraq.)

Saqtalǵan qujattardaǵy shyn­dyq osyndaı. Ol – búgingi barymyz ben joǵymyz týraly. Barymyzdy kórip otyrmyz, tanımyz, bilemiz. Keń baıtaq Qazaqstannyń jeri, ata qonysymyz, baılyǵymyz osy. Osynyń kóbi – Keńes zamanynda jasalǵan is bolyp kóringenimen, Alash kósemderiniń janqııarlyq eńbeginiń jemisi ekendigin bireý bilse, bireý bilmeıdi.

Qazaqtyq Aqmola gýber­nııa­sy­­nyń qurylýy 1921 jylǵy 21 sáýir kúni Petropavl qalasyndaǵy Lýnacharskıı atyndaǵy teatr úıin­­de ótken Petropavl qala-ýez­dik II partııa konferensııasy­nan bas­talady. Konferensııa tór­alqa­syna saılanǵan jeti adam­nyń ishin­de jergilikti kommýnıs­terden Aısa­rın men Beısenov bar. De­mek Qazaq avtonomııaly res­pýb­lıka­synyń quramynda Aqmola gýbernııasyn qurǵan jáne gýber­nııalyq partııa uıymy men gýb­revkomnyń uıymdasqanyn ja­rııalaǵan osy jıyn bolyp tabylady.

Soltústik Qazaqstan obly­sy­­­­nyń, onyń ishinde Petropavl ýezi­niń Reseı memleketinen bólinip, Qazaq Respýblıkasynyń quramyna engen kúnin dál osy 1921 jylǵy 21 sáýir dep saltanatty túrde atap ótýge bolady. Partııa konferensııasyn Orynbordaǵy Qazaq oblystyq partııa komıteti atynan Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komıteti tóraǵasynyń orynbasary Smaǵul Sádýaqasov quttyq­tap, «Qazaq Respýblıkasy jáne qazaqtar arasyndaǵy jumys týraly» baıandama jasady.

Jańa qurylǵan gýbernııadaǵy búkil ákimshilik bılik Ábdirahman Áıtıev basqarǵan gýbernııalyq tóńkeris komıtetine (gýbrevkom) berildi. Onyń quramyna Barleben, Korotkov, Sharıpov, Ivanov jáne Asylbekov saılandy.

1921 jyly 26 sáýirde Pet­ro­pavlda shyǵatyn «Mır trýda» ga­zetinde QazSIK tótenshe ókiletti komıssııasy men Búkilqazaqtyq keńesterdiń birinshi seziniń qaý­lylary jáne Reseıdiń Sibir revkomymen kelisim-shart jaryq kórdi. Bul qujat boıynsha:

«1. Petropavl, Kókshetaý, Aq­mola jáne Atbasar ýezderi Omby gýbernııasynyń quramynan shy­ǵyp, Rossııa Sovettik federasııasy­nyń Qazaq Sosıalıstik Sovettik Respýblıkasyna kiretin Aqmola gýbernııasyn quraıdy.

2. Jańa qurylǵan Aqmola gýber­nııasynyń ortalyǵy Petropavl qalasy bolyp tabylady». Más­keýden shyǵatyn «Izvestııa» gazeti burynǵy ýezdik deńgeıdegi ǵana shaǵyn qala Petropavl ulan-baıtaq gýbernııanyń ortalyǵy boldy dep jazdy.

1921 jylǵy 28 sáýir kúni QOAK tóraǵasy S.Meńdeshevtiń «Pet­­ropavl qalasynyń eńbekshi jurtshylyǵyna» degen Úndeý-haty «Mır trýda» gazetine basylyp shyqty. Qalanyń Qazaqstan quramynda qalýyna baılanysty merekelik mádenı sharalar ótkizildi. Mysaly, «Mır trýda» gazetiniń 13 mamyr kúngi sanynda Petropavl qalasyndaǵy Qazaq klýbynyń mýzykaly-drama tobynyń kúshimen qazaq avtorlarynyń «Jebir baı», «Áıel bostandyǵy», «Altyn saqa» degen pesalarynyń qoıylǵany habarlandy.

1921 jylǵy 2 maýsymda gýber­nııalyq keńes partııa uıymdary­nyń qaýlysymen Petropavl ýezinde 5 ákimshilik aýdany quryldy. Olar: Býlaev, Iаvlennyı, Jańa Pav­­lov, Novorybınskıı jáne Pres­­nogorkoe aýdandary edi. Qaý­­lyda olardyń barlyǵy da bu­ryn­­ǵy orys bolystary ekeni atap kórse­tildi. Osylaısha qazirgi Sol­tú­stik Qazaqstan oblysy orna­las­qan aımaqta keńestik tártipke negizdelgen ákimshilik-aýmaqtyq bólinis qalyptasa bastady.

Osydan keıin Aqmola gýber­nııalyq I halyq aǵartý konferen­sııasy ótti. Konferensııada Baı­dildın Ábdirahman, Beısenov Muha­metjan, Qazybekov Smaǵul sóz sóıledi. Jıynda ýezd bo­ıyn­sha birinshi basqysh mektepter sany 106 jáne ekinshi basqysh bir mektep bar ekendigi kórsetildi. Ábdirahman Baıdildınniń baıandamasynda qa­zaq­tardy oqytý, olardyń mádenı dárejesin kóterý jóninde aıtyldy. «Ulttardyń teńdigi qamtamasyz etilsin, otarshyldyq pıǵyldar men kórinisterge jol berilmesin» degen aıqyn málimdeme jasaldy.

1921 jylǵy 11 qyrkúıek. Sol kúni keshki saǵat beste Petropavlda gýbernııa keńesteriniń tuńǵysh quryltaı sezi boldy. Qazaq res­pýblıkasy halyq komıssarlary Keńesi men gýbrevkom atynan sezdi Ábdirahman Áıtıev ashty. Sezge qatysýshylardy Qazaq Ortalyq atqarý komıteti atynan Smaǵul Sádýaqasov quttyqtady. Muraǵatta saqtalǵan hattamada Smaǵuldyń sózderiniń mazmuny tezıs túrinde berilipti, sirá, aldyn-ala daıyndalǵan jazbasha mátini bolmaǵanǵa uqsaıdy: «Qyr balasy ózin ǵana, malyn ǵana oılap erkimen júrgen shaqta, Reseıdiń otarshyl bıliginiń sheńgeline tap bolyp edi... Endi bas erki ózinde, óz elin ózi bıleıtin bolady...» dep bastaǵan eken.

1921 jyly 17 qyrkúıekte gýbrevkom doǵarylyp, sovetterdiń gýbernııalyq birinshi sezinde saılanǵan Aqmola gýbernııalyq atqarý komıteti iske kiristi. Jańa saılanatyn atqarý komıtetiniń mindetin S. Sádýaqasov bylaı bel­gilep berdi: «Tóńkeris komıtetinen atqarý komıtetine aýysý – zańdy ýaqyt talaby. Áskerı-tóńkeris tár­ti­binen bas tartý kerek. Jeke-dara bılep-tósteýge jol berilmesin».

Aqmola gýbernııalyq atqarý komıtetiniń basshylyǵy mynadaı bolyp bekitildi: Áıtıev – tóraǵa, Shýmskıı – onyń orynbasary jáne ekonomıka komıssııasynyń tór­aǵasy, Patrıkeev – azyq-túlik komıssary, Beısenev – ákimshilik keńestiń tóraǵasy, Qazybekov – is basqarýshy. Atqarý komıtetiniń quramyna: Sabyr Sháripov, Ǵabbas Toǵjanov, Jumaǵalı Tileýlın, kandıdattyǵyna Januzaq Jáni­bekov saılandy.

«Mır trýda» gazetiniń sol kúngi sany: «Jeke baqyrdy ortaq qazanǵa aıyrbastaıyq!» degen so­sıalıstik uranmen shyqty.

Zarqyn TAIShYBAI,

Qazaqstannyń eńbek

sińirgen qaıratkeri,

M. Qozybaev atyndaǵy

SQÝ professory