IаDROLYQ QARÝDAN AZAT EL ATANÝ – BÚKILÁLEMDIK USTANYM BOLÝY TIIS

Vashıngtonda álemniń beldi de bedeldi saıasatkerleriniń qatysýymen ótken Iаdrolyq qarýsyzdaný jónindegi sammıtte dúnıe júzine ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne onyń túıtkildi tustaryn sheshý joldary keńinen talqylandy. Jahan jáne ıadrolyq qaýipsizdik. Atalǵan sammıtke qatysqan Qazaqstan basshysy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Reseıdiń belgili “Izvestııa” gazetinde “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýip­sizdik” degen taqyryppen maqalasy jarııa­lan­dy. Maqalada adamzatty ıadrolyq qaýip-qaterden saqtaý joldary jan-jaqty kórinis tapqan. Iаdro­lyq qaýip-qaterdiń nebir túrin basynan ke­shirgen Qazaqstan úshin mundaı “tajaldan” der ke­zinde qutylý, sondaı-aq, álemdi odan azat etý­ge úndeý – aıryqsha mańyzǵa ıe bolary sózsiz. Shyǵys Qazaqstandaǵy Semeı polıgonynda 40 jyl ishinde 450-ge tarta synaq júzege asy­ryldy. Olardan 1,5 mln.-ǵa tarta adam zardap shekti. 1989 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan basshysy ıadrolyq polıgondy jabý týraly Jarlyq shyǵaryp, áleýeti jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan erikti túrde bas tartý jóninde úlken sheshim qabyldady. Bul bastamanyń tarıh jylnamasynda buryn-sońdy balamasy bolmaǵanyn moıyndaýymyz kerek. Al byltyr BUU-nyń 29 tamyzdy Qazaqstannyń bastamasy negizinde Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy turý kúni dep jarııalaýy osy úderisterdiń zańdy jalǵasy ispetti. Desek te, Qazaqstannyń bul máselelerdegi ıgi qadamdary tek munymen shektelip otyrǵan joq. Máselen, Prezıdent Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi halyqaralyq saıasatty júıelendiretin tetikterdi qaıtadan qaraý jóninde bastama kóterýde. Sebebi, búginde qoldanysta júrgen Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisim-shart negizderi tek ıadorolyq qarýy bar memleketterge ǵana qatysty ázirlen­gen. Sondaı-aq, búginde ol ózin tolyq deńgeıde aqtaı almaı otyr. Qazirgi tańda álemniń túkpir-túkpirinde boı kóterip jatqan túrli dinı jáne saıası qaqty­ǵys­tar adam tózgisiz terrorlyq áreketterge soqty­rýda. Bul óz kezeginde beıkúná jandarǵa jáne olardyń ómirine keri áserin tıgizýde. Al eger sol terrorshylardyń qolyna ıadrolyq qarý túsken jaǵdaıda álem qandaı kúıge túsetinin oılaýdyń ózi qorqynyshty, ıaǵnı qaradaı deneń túrshigedi. Qazirgi tańda álemde áskerı salada qol­danýǵa kel­meıtin, alaıda, ıadrolyq qarýdy tolyqtaı iske qo­sýǵa taptyrmaıtyn róli bar zalaldy zattar­dyń 2 myń tonnasy shoǵyrlanǵan eken. Al buǵan alańda­tar­lyq jáıt retinde qarap, aıryqsha mán beretin kez keldi. Qazaqstan óz kezeginde Reseı, Qytaı, Iran jáne Pákstan sekildi alyp ıadrolyq memle­ket­terdiń ortasynda ornalasqandyqtan, álem úshin qaýpi eren zattardyń tasymaldanýyna qarsy turýǵa baqylaý jasaýǵa tolyqtaı múmkindigi bar. Sol sebepti de, N. Nazarbaev Qazaqstanda Iаdro­lyq qaýipsizdiktiń halyqaralyq oqý ortaly­ǵy­nyń negizin qalaý jóninde de usynys aıtqan bo­la­tyn. Bul ortalyq Ortalyq Azııanyń eksport­tyq baqylaý, ıadrolyq zattardy fızıkalyq jaǵynan qorǵaý júıesin jetildirý salasyndaǵy múmkindigin kúsheıtýge de sep bolar edi. Bul rette Qazaqstan basshysy ıadrosyz aımaqtardyń halyqaralyq quqyqtyq bedelin tez arada aıqyndaý máselesin talqylaýdy da kún tártibine qoıýda. Osy jerde mynany este saqtaý qajet. Ol – ıadrosyz álem máselesin tek ıadro­lyq áleýeti men tehnologııasy bar halyqtardyń ǵana kótermeý kerektigi. Bul barlyq dúnıe júzi elderin tolǵandyrýy qajet. Osy oraıda N. Nazarbaev Iаdrosyz álem jónindegi jalpyǵa ortaq deklarasııanyń qabyldanýy jóninde bastama kóterip otyrǵanyn da atap aıtqan oryndy. Bul Deklarasııa dúnıe júziniń barlyq elderin ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa úndeý retinde qabyldanýy tıis. Iаdrolyq qaýipsizdik salasyna búkil adam­zattyq baqylaý júrgizý kezinde halyqaralyq qoǵamdastyq energetıka men joǵary tehnolo­gııalar tóńiregindegi jahandyq máselelerdi de nazardan shyǵarmaýy qajet. Sol sebepti Qazaq­stan ıadrolyq terrorızmmen kúres jónindegi jahandyq is-sharalar men beıbit joldaǵy atom baǵdarlamalaryna degen halyqaralyq quqyq arasyndaǵy teńgerimdilikti saqtaý jóninde mańyzdy usynys aıtýda. О́ıtkeni, beıbit ómirdiń damýyn kózdeıtin ıadrolyq baǵdarlamalarǵa degen quqyq – kez kelgen táýelsiz eldiń quqyǵy. Máselen, tabıǵı ýran, tehnologııalar bazasy, joǵary ınfraqurylymdar kóp shoǵyrlanǵan el retinde Qazaqstan beıbit joldaǵy ıadrolyq baǵdarlamalardy damytý jónindegi óz quqyǵyn tolyqtaı paıdalanatyn bolady. Qazaqstan, sondaı-aq, barlyq elderdiń beıbit atomǵa teń qoljetimdiligi qaǵıdatynyń jaqtaýshysy retinde Reseı Federasııasymen birlesip, Angarskide ýrandy baıytý jóninde Halyqaralyq ortalyq qurý isine belsene qatysýda. Búginde Qazaqstan óz terrıtorııasynda MAGATE-niń qoldaýymen ıadrolyq otynnyń halyqaralyq “qoımasynyń” negizin qalaý jóninde de iri bastamalar kóterip keledi. Bul óz kezeginde ıadrolyq otyndy saqtaýdy qamtamasyz etýge múmkindik bermek. Qazaqstan basshysynyń ıadrolyq qarýsyz­daný máselesinde demokratııalyq tepe-teńdik qa­ǵıdattaryn taratý jónindegi aýqymdy bastama­lary da álem elderiniń nazaryn ózine aýdarýda. Tek osyndaı ıgi bastamalardy jappaı qolda­ǵanda ǵana álemniń iri jáne shaǵyn memleketteri ıadrolyq qarýdan tek qaýipsizdik tiregin kórýin toqtatady. Sol arqyly ıadrolyq qarýdan azat el ataný ıdeıasyn ustanýǵa umtylady. Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýsyzdaný máselesin bastama retinde kótergen kezde: “Biz­diń atomǵa qarsy barlyq álemdik qozǵalystardy qoldaıtyn jáne osy jolǵa úgitteıtin jetekshi memleketterdiń biri bolýymyzǵa tolyqtaı tarıhı jáne moroldyq quqyqtarymyz bar. Mundaı jolǵa halqymyz tartqan aýyr zardap pen ólilerdiń rýhy mindetteıdi”, degen bolatyn. Bul sózge kelispeske bolmaıdy. Polsha baspasóz agenttigi.