Nursultan NAZARBAEV: BATYS PEN ShY­ǴYSTY TO­ǴYSTYRATYN QAZAQ JERI – BEIBITShILIK BELDEÝI

Keshe Almatyda IH Eýrazııa medıa-forýmy óz jumysyn bastady. Onda adamzatty tolǵandyryp otyrǵan san túrli taqyryp Batys pen Shyǵystyń san alýan saıasatkerleri men jýrnalısteriniń talqysyna túsip, qyzý pikir almasý júrip jatyr. Medıa-forýmda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sóz sóıledi. Qurmetti forýmǵa qatysýshylar! Hanymdar men myrzalar! Barshańyzdy Eýrazııalyq me­dıa-forýmnyń ashylýymen qut­tyqtaımyn! Osymen toǵyzynshy ret ótkizilip otyrǵan medıa-forým ıgi dástúrge aınaldy. Forýmda adamzatty alańdatar jahandyq aýqymdaǵy ózekti máseleler úzbeı talqylanyp keledi. Salıqaly, syndarly mundaı suhbat ornynyń Qazaqstanda qalyptasýy kezdeısoq emes. Batys pen Shyǵysty to­ǵystyratyn qa­zaq jeri búginde beıbit­shilik bel­deýine aınaldy. О́rkenıetti ún­qa­tysýdyń ózindik modeli ornyqqan Qazaq elinde álemdik dinder men dástúrli konfessııalardyń 3 quryltaıy ótti. Tatýlyqty tý etken elimiz dú­nıe jú­zi­ne izgiliktiń ónegesi bo­lýda. Qazaqstan TMD memleketteri arasynda tuńǵysh ret Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyna tóraǵalyq etýde. Hal­qy­myzda baǵzydan jetken “Jol júrse, ónedi” degen danalyq sóz bar. Joldyń ónýi úshin naqty qadam kerek. Biz ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqan tuńǵysh mem­leket retinde qashanda jahandyq qaýipsizdiktiń tabandy jaqtaý­shy­sy bolyp keldik. Bul oraıda taıaý­da elimizge kelgen BUU-nyń Bas hat­shysy Pan Gı Mýnnyń: “Iаdro­lyq qarýǵa ıe barlyq elderdi Qazaq­stannyń jolymen júrýge shaqyramyn”, degen málimdemesi kóp jáıtti ańǵartady. Bizdiń bul baǵyttaǵy belsendi sharalarymyz odan ári jalǵasa beredi. Qurmetti forýmǵa qatysýshylar! Hanymdar men myrzalar! Búginde jahandyq BAQ-tyń nazary Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa aýyp tur. Nebári 18 jyl buryn bizdiń óńir álemge beımálim shet aımaq edi. Al qazir Ortalyq Azııa – álemdik ekonomıka, qaýip­sizdiktiń aımaqtyq jáne jahandyq júıesiniń asa mańyzdy bóligi. Tarıhta tuńǵysh ret Ortalyq Azııadaǵy memleket – Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq uıymyn basqarýda. Biz osynaý mártebeli mindetti Uıymǵa múshe barlyq memleketter qoldaǵan naqty maqsat sheńberinde iske asyramyz. Bizdiń tóraǵalyǵymyzdyń ura­ny tórt T – “trast” (senim), “tra­dıshn” (dástúr), “transparensı” (ashyq­tyq), “tolerans” (tózim­dilik) bizdiń tóraǵalyǵymyzdyń uranyna aınaldy. Biz EQYU Vankýverden Vla­dı­vostokqa deıingi keńistikti qam­tıtyn­dyqtan, qaýipsiz ǵalamnyń jańa sulbasyn qalyptastyrýǵa ba­rynsha atsalysýy tıis dep esep­teımiz. О́zderińizge málim, biz Astanada EQYU sammıtin ótkizýdi usyndyq. Bul ıdeıa múshe memleketter tara­py­nan qoldaý tapty. Biz osy qol­daý úshin ózimizdiń seriktesterimizge rızamyz. Mundaı jıyn, mine, on jyl­dan beri ótkizilgen joq. Qazir bá­rimiz joǵary deńgeıdegi kezdesýdiń kún tártibin ázirleýge kirisip ja­tyr­myz. Basqosýda EQYU-nyń jaýap­kershiligi aýmaǵyndaǵy qaýip­siz­dik­tiń eń kókeıkesti máseleleri, Aýǵan­standaǵy ahýaldy, sondaı-aq jatsynbaýshylyq jaıyn talqylaý qajet. Astanada memleket basshy­la­ry­­nyń sammıtin ótkizý jańa ta­rıhı jaǵdaıda “Helsınkı rýhyn” jańǵyrtýǵa baǵyttal­ǵan mańyzdy oqıǵaǵa aınalar edi. Búginde Uıym XXI ǵasyrdyń asa kúrdeli sharttaryna beıimdelýi kerek. “Qyrǵı-qabaq soǵys” dáýirinde ómirge kelgen EQYU damýdyń jańa deńgeıine kóterilýge, áskerı-saıası jáne gýmanıtarlyq ól­shem­nen ekonomıka men ekologııa má­selelerine deıingi qazirgi zamanǵy qaýipsizdiktiń kúlli júıesin qam­tamasyz etetin barynsha tıimdi qu­rylymǵa aınalýǵa qabiletti. Buǵan Uıymǵa múshe barlyq memlekettiń kúsh-jigerin biriktirý arqyly qol jetkize alamyz. Qazaqstan EQYU tóraǵasy retinde ujymdyq maqsat pen or­taq múdde jolynda áreket etýge daı­yn. Sonyń ishinde osy Uıym­nyń ózge de aımaqtyq qurylym­dar­men baılanysty jáne yqpal­dastyqty jandandyrý arqyly da. Qazaqstan eýropalyq tájirıbege, atap aıtqanda, EQYU-nyń naqty is-qı­my­ly­na súıene otyryp, qaýipsizdik pen ynty­maq­tastyqtyń jańa úlgileri men qury­lymdaryn izdeıdi, ári qurady. Bulardyń bi­re­geıi – Azııadaǵy ózara yqpal­das­tyq jáne senim sharalary jónindegi keńes. Bul keńes serpindi túrde damyp, Azııa qur­ly­ǵynda barǵan saıyn tanymal bola tústi. Búginde AО́SShK maqsaty EQYU-nyń múd­­desimen sáıkes Azııadaǵy ujym­­dyq qaýipsizdiktiń jańa úlgisine aınala alady. Aldaǵy 2011 jyly Qazaqstan Is­lam Konferen­sııasy Uıymyna tóraǵalyq etedi. Qazaqstan musylman turǵyny ba­sym zaıyrly memleket retinde ıslam jáne hrıstıan órkenıet­teri­niń jaqyn­dasýyna yqpal etedi. Sondyqtan biz EQYU men IKU arasyndaǵy únqatysý­dyń jan­da­nýyna kúsh salamyz. Búginde bizdiń tájirıbemiz Batys pen Shyǵys elderi úshin tartymdy. Keıbir túsi­nikterge qaramastan, Batys pen Shyǵys keń aýqymdy suhbat úshin Álemdik jáne dástúrli din­der­diń quryltaıynda, sondaı-aq Eýrazııa medıa-forýmy sııaqty syndarly jıyndar turaqty túrde qazaq jerinde bas qosady. Qurmetti forýmǵa qatysýshylar! Árbir dáýirdiń óziniń basty min­detteri bolady. Al olardy she­shý adamzattyń ilgerileýin qam­ta­masyz etedi. XXI ǵasyrda álem túrli synaqtardy bastan keshirýde. Tehnologııalyq progress ja­han­dyq qaýipsizdiktiń osal tusyn kórsetti. Álemge jańa qater tó­nýde. Kóptegen memleketter órshı túsken kedeılik, qaıyrshylyq jáne kesel ataýlyny joıýda dár­mensiz. Jer betindegi aımaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýyn­daǵy teńsizdik kúsheıe túsýde. Jahandyq qarjy daǵdarysy jaǵ­daıdy ýshyqtyra tústi. Halyq­ara­lyq eńbek uıymynyń málimeti boıynsha byltyr álemdegi ju­mys­syzdar sany 212 mıllıonǵa jetti. Bul 2007 jylmen salystyrǵanda, shekten tys ósim. Eki jyl buryn jumyssyzdar sany 34 mln. edi. Búginde birqatar memleketterge bankrottyqqa ushyraý qaýpi tónip tur. О́z elinen tys jerlerde ná­pa­qa izdeýge tyrysatyn zańsyz ke­limsekter kóbeıip keledi. Olar bar­ǵan jerinde túrli áleýmettik qıyndyqtar týǵyzýda. Qazir álem­niń qyryq memleketinde qarýly qaq­tyǵys bar. Áleýmettik túıtkil­der­di sheshýge arnalǵan qarjy qarý men áskerı baǵdarlamalarǵa jum­salýda. Iаdrolyq qarýdyń baqylaýsyz “jaıylýy” halyqaralyq lań­kes­ter­ge jaıly bolyp tur. “Las bom­balardy” qoldaný qaýpi kúsheıe tústi. Qaısybir problemalar qorshaǵan ortanyń lastanýy – klımattyń jylynýy, qazba baılyqtyń sarqylýy, topyraqtyń qunarlylyǵyn joǵaltýy jáne aýyz sý tapshylyǵymen tikeleı baılanysty. ­alamda aldyn ala boljaýǵa bolmaıtyn tabıǵı apat­tar bolýda. Gaıtı, Chılı jáne Qytaıdaǵy zilzala orasan zor adam shyǵyny men ǵımarattardyń qı­raý­yna ákep soqty. Kúni keshe Is­landııada janartaýdyń atqylaýy barlyq halyq­aralyq áýe sapar­la­ry­nyń qańtarylýyna ákelip soq­qa­nyna kýá boldyq. Qazir eshbir mem­leket, tipti eń myqty el jeke-dara qaýip ataýlyny joıa almaıdy. Sondyqtan jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý másele­sinde halyqaralyq yntymaqtastyqqa balama joq. Osy turǵydan alǵanda Vashıng­ton­da Iаdrolyq qaýipsizdik boıynsha jahandyq sammıttiń ótkizilýi úl­ken mánge ıe. Alpys jyldan as­tam ýaqyt ishinde tuńǵysh ret álem­niń qyryq jeti memleketi men halyqaralyq asa iri uıymdardyń jetekshileri tuńǵysh ret bas qosty. AQSh Prezıdenti Barak Obama­nyń shaqyrýymen men Vashıngton sammıtine katystym. О́zderińiz de bilesizder, Qa­zaq­stan ıadrolyq qarýdy taratpaý úderisine ólsheýsiz úles qosty. Biz óz aýmaǵyndaǵy ıadrolyq polı­gon­dy japqan tuńǵysh el atandyq. Sy­naqtardan bir jarym mıllıonnan astam qazaqstandyq zardap shekti. Qazaq jerinde synalǵan ıadrolyq za­rıadtardyń jalpy qýaty Hır­o­sı­maǵa tastalǵan bombanyń eki jarym myńyna para-par. Dál osy Semeı polıgony jabylǵan soń ózge elder bizden úlgi ala bastady. Nevada, Mýroroa atollasy, Jańa jer jáne Lobnor kólindegi asa iri ózge iri polıgondardyń úni óshti. Qazaqstan zor ıadrolyq qarýǵa ıe bolýdan bas tartyp, álemdik ıadrolyq derjavalardan qaýipsizdik kepildigin aldy. Biz Vashıngton sam­mıtinde ıadro­lyq qarýdy ta­rat­paý júıesin nyǵaıtý­dyń jańa usynystaryn engizdik. Álemdegi je­tekshi memleketterdiń basshy­la­ry muny joǵary baǵalady. Bi­rin­shiden, biz ıadrolyq qarýsyzdaný salasynda jańa halyqaralyq qujattardy ázirlep, qol qoıýdy usyndyq. Atap aıtqanda, bular ıadrolyq qarýdy kóldeneń jáne tikeleı taratpaý, sondaı-aq ydy­ratýshy materıaldardy áskerı maq­satta óndirýge tyıym salý jó­nindegi jalpyǵa ortaq sharttar. Men, sonymen qatar, jahan­dyq qoǵamdastyqtyń Iаdrolyq qarýsyz álem jónindegi jalpyǵa ortaq deklarasııasyn qabyldaý jóninde bastama kóterdim. Qazir biz BUU aıasynda ıadrolyq qarýǵa tolyq tyıym salatyn jalpyǵa ortaq jańa Jahandyq shartqa qol qoıýdy usynyp otyrmyz. Ekinshi­den, biz ıadro­lyq energetıka sala­syn­daǵy baǵdarlama­larǵa halyq­aralyq baqylaýdy kúsheıtýdi jaq­tadyq. Biz barlyq elderdiń ıad­ro­lyq energetıkalyq zertteý júr­gi­zýge birdeı haqysy bar dep esep­teımiz. Sonymen qatar, eshkim de beıbit jáne áskerı ıadrolyq baǵ­darlamalar arasyndaǵy shekten aspaýy tıis. Qazaqstan taǵy da óz aýmaǵynda MAGATE aıasynda Ha­lyq­aralyq ıadrolyq otyn bankin or­nalastyrýǵa daıyn ekenin ras­tady. Buǵan bizde qajetti ınfra­qu­rylym men mamandar bar. Biz onyń senimdi qorǵany­syn qam­ta­masyz ete alamyz. Úshinshiden, biz jańa ıadrolyq qarýsyz aımaq­tar­dy, sonyń ishinde Taıaý Shyǵysta, qurýǵa sha­qyrdyq. Mundaı aı­maq­tardaǵy barlyq elderge álemdegi ıadrolyq derjavalar tarapynan qaýipsizdiktiń berik kepili men beıbit atom salasynda jeńildikter berý asa mańyzdy. Tórtinshiden, Vashıngton jahandyq sammıtiniń mıssııasyn iske asyrýda Qazaq­stan­nyń úlesi bıylǵy maýsymda Astanada Iаdrolyq lańkestikke qar­sy kúres jónindegi jahandyq bas­ta­malar konferensııasynyń ót­kizilýi bolmaq. Jalpy alǵanda, ıadrolyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha qazaqstandyq bastamalar osyndaı. Biz olardy júzege asyrýda BUU, MAGATE, Iаdrolyq jetkizý­shi­ler toby jáne ıadrolyq lań­kes­tik árketterimen kúres jónindegi jahandyq bastamaǵa qatysýshy memlekettermen jumys isteý nıe­tindemiz. Men Eýrazııa medıa-fo­rýmyna qatysýshylardy osy usynystar men ıdeıalardy jahan­dyq qoǵamdastyqqa jáne óz el­de­rindegi saıasatkerlerge jetkizýge shaqyramyn. Qurmetti forýmǵa qatysýshylar! Búginde Ortalyq Azııadaǵy barlyq memleketter Eýrazııadaǵy qaýipsizdik pen beıbitshilik jo­lyn­daǵy óziniń zor jaýapkershiligin tolyq uǵynýy tıis. Bul jerde áń­gime birinshi kezekte aımaqtaǵy ár­bir elde berik beıbitshilik pen ty­nyshtyq, turaqty damý qajettiligi jónin­de. Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap jahandyq qoǵamdastyq­tyń jaýapty múshesi bolýǵa múddeli ekenin pash etti. “Ekonomıkalyq ósim ar­qyly demokratııalandyrý” reformalar strategııasy arqasynda júz qyryq etnos tu­ryp jatqan bizdiń elimizde saıası tu­raqtylyq, etnostyq jáne konfessııa­ara­lyq kelisim nyǵaıa túsýde. Qazaqstan osy jyldary óziniń strategııalyq maqsattaryn júzege asyryp, damyp keledi. 1997 jyly “Qazaqstan-2030” strategııa­sy qabyldandy. Biz qujatta uzaq merzimdi me­je­ni basty maqsat pen eldiń da­mýynyń basymdyqtaryn aıqyn­da­dyq. Jańa ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵynda biz merziminen buryn IJО́ kólemi men ónerkásip ónimin óndirýdi eki ese ulǵaıttyq. Aýyl sharýashylyǵy óndirisi bir jarym ese ósti. Turǵyndardyń tabysy on tórt ese kóbeıdi. Biz basqarý salasy jáne saıası júıede tıimdi reformalar júrgi­zip, jas memlekettiń irgesin ny­ǵaıttyq. Memleket nebári on jylda óziniń jańa elordasy – Astana qalasyn tur­ǵyzdy. Ulan-ǵaıyr dalanyń ortasynda jańa shahar boı kóterdi. Qazaqstan­dyqtar ony maqtanysh tutady. Al meımandar tańdanysyn jasyrmaıdy. Qazaqstan ózge elder sekildi ja­han­dyq qarjy daǵdarysy ákel­gen aýyr sy­naqtan ótti. Biz to­lyq­qandy daǵdarysqa qarsy baǵ­dar­lamany sátti túrde iske asyrdyq. Elimizde birde-bir iri kásip­oryn jabylǵan joq, jumys oryndaryn qysqartýǵa jol bermedik. Kerisin­she, biz tek byltyrdyń ózinde tórt júz myń jańa jumys ornyn ashyp, jumyssyz­dyqty azaıttyq. Bank salasy, orta jáne shaǵyn kásipkerlik, aýyl sharýashylyǵy, qurylys memleketten qomaqty járdem aldy. Biz halyqaralyq qar­jy uıym­dary­nan kómek sura­maı, Ulttyq qordyń qarjysyn paıdalaný arqyly jáne tek óz kúshimizge sene otyryp, jahandyq daǵdarystyń qıyn synynan óttik. Bizdiń ekonomıkamyz 2009 jyldy oń ósimmen aıaqtady. Mine, qazir osy úrdis nyǵaıýda. Birinshi toq­sannyń nátıjesi boıynsha, IJО́ 6,6 paıyzǵa, eksport 60 paıyzǵa, ónerkásip jáne saýda 11,5 paıyzǵa ósti. Der kezinde qolǵa alynǵan sharalardyń arqasynda otandyq bankterdiń qaryz­daryn qaıta qurylymdaý aıaqtaldy. Bank júıesi tolyǵymen turaqtandy. Eske túsirsek, keńes dáýirinde Qa­zaqstan odaqtas on bes res­pýb­lıkanyń ishinde 12-13 oryndarda edi. Qazir biz ózgeler moıyndaǵan kóshbasshymyz. IJО́ ósý qarqyny, onyń kólemi jáne jan basyna shaqqandaǵy sheteldik ınvestı­sııa mólsheri sııaqty kórsetkishter boıynsha biz TMD-daǵy barlyq memleketterden ozyq turmyz. Qazir Qazaqstannyń IJО́-si Ortalyq Azııadaǵy elderdiń bar­ly­ǵynyń ekono­mıkasynan artyq. Qazaqstan óz kúshine senimdi. Ári aımaqtaǵy basqa elderdi qoldaýǵa daıyn. Bıyl Indýstrııalyq-ınno­vasııalyq damýdyń 2020 jylǵa deıingi jańa baǵdarlamasyn iske asyrýǵa kiristik. Bul Qazaqstan úshin mańyzdy ómir­sheń joba. Ús­ti­mizdegi jyldyń ózin­de kuny bes mlrd. dollarlyq júz qyryq­tan astam joba aıaqtaldy. Sonymen qatar bir mezgilde 26 mlrd. dollarlyq 47 jańa jobany iske asyrý qolǵa alynady. Osy josparlardyń oryndalýy bolashaqta qazaqstandyq ekono­mı­kanyń kólemin edáýir ulǵaıtyp, aza­mattardyń turmysyn jaqsar­tý­ǵa múmkindik beredi. Búginde Qa­zaqstanda eń qolaıly ınves­tı­sııa­lyq ahýal qalyptasty. Inves­tor­lar úshin bizdiń elimiz TMD, Keden odaǵy, Kaspıı óńiri jáne Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq keńistigine aparatyn senimdi kópir. Ekonomıkadaǵy oń ózgerister qazaqstandyqtardyń turmys deń­geıiniń serpindi ósýimen astasady. Biz bul arada turmysy asa joǵary qoǵam qurý jolynda áli kóptegen problemalardyń bar ekenin bile­miz. Mine, bizdiń damý josparla­ry­myz osyǵan baǵyttalǵan. Sol sebepti, biz eń aldymen qazaq­standyq bilim berý men densaýlyq saqtaý júıelerin damytý mindetin sheship, quqyqtyq reformany júrgizemiz. Qazir álemdik qoǵamdastyqta qazaqstandyq damý joly týraly aıtatyn boldy. Bizdi syılaıdy, óıtkeni biz kúshti ekonomıkasy bar jáne halyqaralyq qoǵam­dastyqtaǵy berik ustanymǵa ıe aımaqtyq derjavany qurdyq. Biz bul mártebeni baǵalaımyz. Ony nyǵaıtý úshin eń batyl qadamdar ja­saımyz. Bizdiń tájirıbemiz álemdegi kóptegen tranzıttik mem­leketterge úlgi bola alady. Medıa-forýmǵa kóptegen qaty­sýshylar elimizde birneshe ret bo­lyp, Qazaqstannyń damý qarqy­nyn kózben kórgen. Osy arada jaıly Almatyda turyp, kólikpen nebári birneshe saǵattyq jerde, kórshi Qyrǵyzstanda múldem basqa ahýaldyń qalyptasqanyn kózge eles­tetý qıyn. Birneshe kún buryn kúlli dúnıe Qyrǵyzstandaǵy qaı­ǵyly oqıǵalarǵa kýá boldy. О́ki­nishke qaraı, qan tógildi, jazyqsyz ondaǵan adam qaza tapty. Biz Qyr­ǵyzstan halqymen birge aza tuta­myz. Bes jyl ishinde bul elde eki iri saıası daǵ­darys oryn aldy. Bu­lar eger halyqtyń turmysy jaq­sar­masa, qoǵamnyń qaýip­sizdigi et­nostyq jáne konfessııaaralyq kelisim máseleleri sheshilmese, apattan qashyp qutylý múmkin emes­tigin dálel­dedi. 2005 jyly siz­derdiń forýmdary­ńyzdyń min­be­rinen sóılegende, sol kezde Qyr­ǵyzstanda bolǵan oqıǵaǵa tú­sinikteme bere kele, uly Abaıdyń sózin keltir­genmin. Sony taǵy qaı­talaǵym keledi. “...kedeı adam­dar bir-birine jaqsylyq tileı me? Kedeılik kóp bolsa, eńbegi soǵu­rlym arzan bolmaq. Olardyń bir-birine degen kórinbeıtin ósh­pen­diligi bir­tin­dep ashyq, ymyrasyz jaýlyqqa apa­ra­dy. Olar óshigedi, sottasady, partııa­larǵa bólinedi, qarsylasynan basym túsý úshin yqpaldy jaqtastaryn satyp alady, shen-shekpenge talasady. Buǵan birdeńe alyp-qosý qıyn”. Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi el retinde Qyrǵyz­stannyń daǵdarystan tez shyǵýy úshin bel­sendi áreket etýde. Biz budan bylaı da qajetti gýmanıtarlyq jáne eko­nomı­kalyq kómekti kórsete bere­miz. Sonymen qatar, men Qyr­ǵyzstandaǵy barlyq saıa­sı kúsh­terdi, kúlli halyqty tezirek beı­bitshilikti qamtamasyz etýge, turaqty­lyqty, tártipti jáne zań­dy­lyqty qal­pyna keltirýge taǵy da shaqyramyn. Bularsyz ınves­tı­sııa da joq, damý da múmkin emes. Osy oqıǵalar aımaqtaǵy elderdiń ortaq damýy jáne ortaq qaýip­sizdigi jolyndaǵy ekonomıkalyq ıntegrasııasy jónindegi kazaq­stan­dyq bastamalardyń kókeıkes­tiligin taǵy da rastaıdy. Qurmetti dostar! Júz jyl bu­ryn azat jýrnalıstıkanyń basty qaǵıdasy qalyptasty: “Túsinikte­me erkin, biraq derekter qasıetti”. Buqaralyq aqparat quraldarynyń bolashaq qoǵamdy qurýdaǵy róli teńdessiz. Men forýmdaǵy pikir­talas barysynda aıtylatyn túsiniktemeler men paıymdaýlar naqty derekterge súıenip, erkin de qyzyqty, paıdaly da syndarly bolatynyna senimdimin.