Urpaq úndestiginen týyndaǵan ulaǵat

Sonyń birinshisi – Sarqant aýdanyna qarasty Qoılyq aýylynyń mádenıet saraıynyń aldynda belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy-jýrnalıst Kákimjan Qazybaevqa arnalǵan eskertkish. Ekinshisi – sol aýyldan shyǵa beristegi Kákimjan Qazybaev aýylyna burylatyn jol aıryǵynda turǵan «Muhtar Aryn kesenesi» degen belgi. Sebebi, el tanyǵan eki tulǵanyń da men úshin oryndary bólek.

Ol kezde «Jas alash» gaze­tinde Quqyq jáne qoǵamdyq pikir bóliminiń meńgerýshisi qyz­­metinde júrgen edim. Sondaı kún­derdiń birinde gazettiń ár ob­lystaǵy men­shikti tilshileri alqa jınalysyna shaqyryldy. Oǵan belgili jýrnalıst, gazettiń sol kez­degi Aqtóbe oblysyndaǵy men­shikti tilshisi Qadyrjan Zabıh ta kelgen edi.

Jınalys tamamdalǵan soń Qa­dyrjan ekeýmiz jumys barysy boıyn­sha uzaq áńgimelestik. Jáne de aǵa-ini retinde syılastyǵymyz da jaqsy bolatyn. Sóz arasynda ol: «Beke, siz Aqtóbe pedagogıka ıns­tıtýtynyń rektory Muhtar Aryndy tanısyz ba? Ol da Taldyqorǵan jaqtyń jigiti ǵoı», dedi. Men jaqsy tanıtynymdy aıttym. Sol kezde Muhtar aǵanyń Aqtóbe oblysynda ulttyq múdde men ulttyq rýh turǵysynda jasap jatqan ıgilikti isteri jóninde áń­gimeniń tıegin aǵytty deseńshi. Shy­nymdy aıtsam, Muhtar aǵany jaqsy tanysam da, basqa oblysta júrip, osynshama qyrýar sharýa tyndyryp júrgeninen habarym az edi. Tek Kákimjan aǵanyń birde: «Muhtar baýyrym Aqtóbede óte jaqsy jumys istep jatyr. El aldyndaǵy bedeli de kúnnen –kúnge artyp keledi» degen sózin qulaǵym shalyp qalǵany bar. Al endi Qadyrjannyń áńgimesin zeıin sala tyńdap otyryp, jerles aǵamyz jónindegi janǵa jaǵymdy sózderi kóńilimdi kádimgideı mar­­qaıtyp tastady. Qadyrjan árip­tesim sóz sońynda meniń aıtar oıymdy dóp basqandaı: «Muhtar Aryn aǵa jóninde bir keremet maqala jazsam ba degen oıym bar», dedi. Men qýana qoshtadym.

Kóp uzamaı «Jas alash» ga­zetiniń aıqara betin ala (5 jel­toq­san, 1992 jyl) «Nar qazaq» degen portrettik esse jarq ete tústi.

Osy oraıda, aıtar oıymyz oryndy bolýy úshin atalǵan ma­qaladan úzindi keltire ket­kenimiz artyq bolmas dep oılaımyn: «Ol sonaý seksen úshtiń jazynda osyndaǵy irgeli oqý ordasyna basshy bolyp kel­gen sátte-aq, jan dúnıesi qu­la­zyǵandaı kúı keshken. Ana tilimizdegi mektep, bala-baqsha­lardyń adam uıalatyndaı sırektigi turmaq, aınalasyna úlgi-ónege bolar osy ınstıtýttyń ózin­de bir ǵana fakýltette qazaq bó­limi bolyp edi-aý, sonda... Tipti, aqsuńqar aqyndar, úsh alyp – Sáken, Ilııas, Beıimbetterdiń 90 jyldyq torqaly toılaryn atap óte almaǵan Muhańdar. Se­bebi ınstıtýt kitaphanasynda hal­qymyzdyń uly perzentteriniń bir­de-bir shyǵarmasy joq eken... О́l­sheýsiz eńbekpen, tam-tumdap jalǵasqan istiń búgingi nátıjesi de kisi súısinerlikteı. Qara shańy­raqtaǵy on segiz fakýltettiń bá­rin­de qazaq bólimderi ashyldy...» dep jalǵasa beredi.

Atalǵan maqalanyń shyǵýy memlekettik tilimiz tuǵyryna qona almaı, elimizde ultshyldyq pen ultsyzdyq máseleleri tóńireginde kertartpa áńgimelerdiń kóbeıip, saıası ahýal turaqsyzdanyp turǵan ýaqtymen tuspa-tus keldi. Son­dyqtan da materıaldaǵy uly tul­ǵalarymyzdy ulyqtaýǵa, ulttyq rýh­qa jáne memlekettik tilge baı­lanysty Muhtar aǵanyń jasap jatqan patrıottyq isteri sana­synda sańylaý bar adamdardyń sanasyna serpilis berdi, talaı jyldar boıy qordalanyp qal­ǵan biraz seńdi jibitti. Osy oraıda Muh­tar Ǵalıulynyń ult múd­desi turǵysyndaǵy jasaǵan batyl qadamyn til maıdanyndaǵy jan­keshtilik dep baǵalaǵandar da boldy. Olaı deıtinimiz, Muh­tar Ǵalıuly ulttyq múddege, mem­lekettik tildiń órkendeýine baılanysty qozǵalysty elimiz egemendik almaı turyp-aq bastap ketken bolatyn.

Muhtar Aryn jaıly áńgi­me qozǵaǵanda taǵy da osydan on jeti jyl buryn jaryq kór­gen myna maqalaǵa toqtala ket­kendi jón kórdim. Atap aıtsam, «Jas alash» gazetiniń 2004 jyl­ǵy 2 qarashadaǵy sanynda belgili jýrnalıst Baıan Sársen­bı­nanyń «Arynsyz Aqtóbe» at­ty maqa­lasy shyqqan bolatyn. Aı­qaılap turǵan taqyrybynan-aq qan­daı mazmunda ekenin birden tú­sindim. Maqaladaǵy shyńǵyrǵan shyndyqty oqyǵanda júregim muzdap sala berdi. Onda bylaı dep jazylypty: «Syrttaı qaraǵanda, bulaısha kesip aıtýymyz túsinik­siz kóriner. Alaıda sońǵy kezderi Aq­tóbeniń rýhanı ómirin­de­ jal­taq tirshilik, jaǵymsyz sóz,­ mán­siz áńgime, nátıjesiz is be­leń alyp bara jatqanda, el-­jurt qajetsinetin tulǵa tý­­raly erik­siz oıǵa berilesiń. «Aqtóbeniń kıe­si – Muhtar Aryn eken, ol ket­ken soń osy óńirdiń rýhanı ómiri múlde quldyrady», dedi Al­matydaǵy erekshe syılaıtyn áriptes aǵaıymyz. «Muhtar aryn tiri bolǵanda «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń sheńberinde qyrýar jumys atqaryp tastaıtyn edi», deıdi mádenı salany basqaryp otyrǵan sheneýnikterdiń isine kúıingen aqtóbelik ǵalym aqsaqal. Aıtylǵan pikirlerdiń aqı­qattylyǵynda daý joq. Aq­tóbeniń rýhy álsirep tur. Rýhanı salany rýhy tómen sheneýnikter basqarǵan soń da jurt narazy... Aryn ketkeli Aqtóbeden órgen, jan-jaqta júrgen zııaly qaýym ata-jurtyna qaıyryla soqqan joq. Tahaýı Ahtanovtyń mereıtoıyna arnaıy kelgen zııalylar Aqtóbege jetpeı, Muǵaljar aýdanynan Almatyǵa tikeleı qaıtyp jatty. Ázirbaıjan Mámbetov te aıaldaı almady. Ábdijámil Núrpeıisovtiń aldynan shyǵatyn adam tabylmady. Tize bersek, jerge qaraımyz. Sanaı bas­tasaq, esebine jete almaımyz. Soq­­paımyn degenderi emes, zııa­lyny baǵalaıtyn, mádenıettiń par­qyn biletin basshy bolmaǵan soń, qabyldaýǵa qulyqsyzdyqty kór­gen soń, kidirgen joq...»

Iá, «Aqıqatyn aıtpasa, sózdiń atasy óledi» degen emes pe. Tilshi shyryldaǵan shyndyqty aıtyp otyr. Atalǵan maqaladaǵy jan aıqaıdy oqyp bolǵan kezde oıy­ma uly jazýshymyz Ǵabıden Mustafınniń: «Biz osy ýaqytqa deıin ultshyldyqpen kúresip keldik. Endi ultsyzdyqpen kú­resýimiz kerek», degen dana sózi oraldy. Jáne de osy maqala shyq­qan kezde elimizdiń egemendik al­ǵanyna 13 jyl tolǵan edi. «Son­da bizdiń ulttyq rýhymyz áli oıanbaǵan ba? Ár oblystyń bı­liginde mynandaı adamdar júretin bolsa, erteńimiz ne bolady? Sonda bir oblysta mádenıetpen, tilmen, ishki saıasatpen aınalysatyn qaptaǵan basqarmanyń basshylary nemen aınalysyp júr?» degen saýaldar sanamdy jaýlap aldy. Shynymen de solaı. Bylaı oılap qarasań, bir oblystyń ult­tyq múdde men ulttyq qun­dylyqtarǵa baılanysty jumys­tarymen jalǵyz Muhtar Ǵalıuly ǵana aınalysqan sııaqty kórinedi. Qalaı degenmen de osy maqaladan keıin ǵana aqtóbelik sheneýnikter uıqysynan oıanyp, aıtylǵan synnan tıisti qorytyndy shyǵara bas­tady. Sebebi atalǵan maqala zııaly qaýym arasynda úlken talqyǵa túsip, biraz dabyra bolǵany áli esimde. Sol maqalanyń avtory Baıan Sársenbına – qazirgi ýaqytta Aqtóbe oblystyq máslıhatynyń depýtaty. Muhtar aǵasynyń jo­lyn qýyp, óziniń qalamymen jáne qarymymen ulttyq múddege qyz­met etip júrgen jaıy bar.

Muhtar Ǵa­lı­uly tula boıy tunǵan eli­mizdiń naǵyz patrıoty bol­­ǵanynda daý joq. 1990 jy­ly Jo­ǵarǵy Keńestiń depýtaty­ bo­­­lyp saılanǵan kezde úlken min­­berlerden ulttyq múddege baı­lanysty óz oıyn ashyq aıtyp, memlekettik tilimizdiń már­tebesin Konstıtýsııamyzǵa en­gizýge kúsh salǵan, Prezıdenttiń aty­­na arnaıy hat jazǵan sanaý­ly depýtattarymyzdyń biri bolyp sanalady. Al endi bizdiń keıipkerimizdi tereń tanyǵysy kelgen adam Muqańnyń «Bes any­ǵyn» oqý kerek dep oılaımyn. Atalmysh kitapta avtor bes anyqty tilmen, dinmen, dás­túr­men, tarıhpen jáne atamekenmen sabaqtastyrady. Kitapty oqý arqyly naǵyz ultjandy aza­mattyń, bilimdi tulǵanyń jáne is­­ker basshynyń obrazyn kóre ala­syz.

Sonymen qatar Muqań 1991 jyly «Ult taǵdyry tálkekke kón­beıdi» atty respýblıkalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń aımaqtyq plenýmynda jasaǵan baıandamasynda: «Al qazaq, mesheý bop qa­lam demeseń, taǵylymyńdy, besigińdi túze. О́z tilińdi ózekke teppeı, balańdy qazaqsha bala-baq­shalar men mektepterge ber. Beretin kúniń týdy, zamannyń beti túzeldi... 1990 jyly oblys boıynsha balabaqshalarda
52 500 bóbek tárbıelense, sonyń taza qazaq tilindegi balabaqshaǵa barǵany 6-aq myń boldy. Qazaq mektepteriniń nár alatyn bulaq kózderi osylaı sýaldy. Munyń ádeıi jasalýy da múmkin dep oılaımyn. Tildiń tamyryna balta shabý saıasaty sońǵy jyldarǵa deıin eshbir shimirkpesten, jer­gi­likti halyqtan qysylmastan júr­­gizilip keldi...», dep shyndyqty shy­ńyraýdan shyǵaryp turyp aıt­ty. Muqańnyń atalǵan baıan­damasynyń jańǵyryǵy sol jyldary Aqtóbe oblysynda ǵana emes, respýblıka aýmaǵynda da úlken serpilis týǵyzdy. El múd­desi turǵysynda osyndaı shyn­dyqty aıta turyp, óziniń Jo­ǵarǵy Keńestiń depýtattyq mandaty men rektorlyq mansabynan da qoryqqan joq. Mundaı batyrlyq ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtinin ashyq moıyndaýymyz kerek.

Muhań Aq­tóbe óńirinde dú­nıege kelgen ba­tyrlar – Eset Kó­ki­ulynyń, Eset Kótibardyń, oqymysty ǵa­lym Qudaıbergen Jubanovtyń, kom­pozıtor Qazan­ǵaptyń, mem­lekettik qaıratker Uzaqbaı Qu­lymbetovtiń mereıtoılaryn uıymdastyrýǵa da belsene at salysty. Zaman toqyrap, qar­jylyq qıyndyqtar týyndap jat­sa da, qolǵa alǵan máselesin aıa­­ǵyna deıin jetkizýge tyrys­ty. Barlyq uıymdastyrý sha­ralarynyń basy-qasynda ózi júrdi. Taldyqorǵan jeriniń týmasy bolsa da, jershildikke boı aldyrmady. Jergilikti kadrlarmen ǵana jumys istedi. Aqtóbe óńirindegi attary umytyla bas­taǵan uly tulǵalarmen elin qaı­ta qaýyshtyrdy. Keıbireýiniń kesenesin turǵyzý men áýlıe jerlerge ekspedısııa jasaý jaǵyn da ózi uıymdastyrdy. Aqtóbelikter Muhtar Ǵalıulyn áli kúnge deıin sol úshin qurmetteıdi. Sondyqtan da Muhtar aǵa qaıtys bolǵan soń halyqtyń úlken qoshemetiniń nátıjesinde qaıratker-ǵalymnyń atyna qaladaǵy Q.Jubanov atyn­daǵy ýnıversıtettiń bas oqý kor­pýsynyń, mekteptiń jáne kóshe attaryn berdi. Sonymen qatar tal­dyqorǵandyq jerlesteri de aza­matynyń atyn máńgilikke qal­dyrý jolynda qarap qalǵan joq. Atap aıtsaq, Taldyqorǵan qa­lasynda bir mekteptiń aty, týǵan jeri Baqaly aýylynda kóshe aty berilip, mádenıet úıiniń aldynda eskertkishi turǵyzyldy.

Muhtar Aryn aǵamyzdyń ót­ken ómir jolyna kóz júgirter bolsaq, quryshtyń qalaı shynyq­qanymen para-par taǵdyrdyń kýási bolasyń. Bir jarym jasynda áke­sinen, on birge qaraǵan shaǵyn­da sheshesinen aıyrylǵan bozbalany taǵdyr mańdaıynan sıpaǵan joq.  «Halyq jaýynyń balasy» degen aýyr sóz­der de talaı jyl eńsesin kó­tertpedi. Senetin eshkimi joq bol­ǵandyqtan ony ómir erte eseıtti. Býyny qatpaǵan balalyq shaǵynda tál­tireńdep qapshyq arqalap, so­ǵys sergeldeńin de kóppen birge kó­tere bildi. О́z betinshe tyrmys­ty, talpyndy. Sóıtip júrip el syılaıtyn azamat dárejesine kóterildi. Alaıda 59 jyl ǵana ǵu­myr keshti. Sebebi balalyq shaqta qatty ja­ralanǵan júrek er jetken soń da talaı qysastyqty kórdi, ta­laı aýyrlyqty kóterdi. Tipti uly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Aqtóbeden baratyn delegasııa quramyna Muqańdaı azamatty kirgizbegen jaǵdaıdyń da oryn alǵany bar. Sonda Aqtóbede uly Abaıdy ha­lyqqa tereń tanytyp, nasıha­tyn jasaǵan adamnyń biri jáne biregeıi Muqań bola turyp, jer­gilikti sheneýnikterdiń sondaı pen­deshilikke barǵanyn aıtýdyń ózi uıat. Muqańnyń uly Abaıdy ulyq­taǵany sonsha, óziniń baýyryna basyp tárbıelegen alǵashqy nemeresine Abaı esimin berip, «Atyńdy Abaı qoıdym táýekel dep» jazǵan óleńi men «Abaı ta­ǵylymy: uly aqyndy qalaı tanyp, bilemiz?» atty ǵylymı ma­qalalarynyń ózi nege turady?!

«Jaqsynyń aty ól­meıdi, ǵa­lymnyń haty ólmeıdi» degendeı, Muhtar aǵa ilimi talaı júrekterdi mazdatyp, talaı qazaqtyń boıyna óshpes rýh sińirip ketti. Sondyqtan da búgingi keıipkerimiz jaıly aıty­lar áńgime tizbegi munymen toq­tamasy haq. Sebebi artynda qal­dyrǵan murasyn qadirleıtin, ıgi isterin baǵalaıtyn halqy men shákirtteri bar. Sonymen qatar artynda áke jolyn, áke muratyn jalǵastyra biletin sanaly urpaq ta qaldyra bildi. О́zi jasaı almaı ketken keıbir dúnıelerdi balalaryna amanat etti. Endi soǵan toqtalaıyq.

Muhtar aǵanyń balala­ry­ Erlan jáne Nurlanmen ár­daıym aǵaly-inili syılastyqta jú­remin. «Tektiden tekti týar» degendeı»­ ekeýiniń de boıyna áke­ge tart­qan tektilik pen para­sat­tylyq, bilimdilik pen bilgirlik jáne ult­jandylyq uıa salǵan. Bú­gingi kúni ekeýi de el tanıtyn azamat­tar. Erlan ekonomıka ǵy­lym­da­rynyń doktory, profes­sor bolsa, Nurlan medısına ǵy­lym­darynyń doktory, professor. Bylaısha aıt­qanda, bir úıde úsh professor. Olar mamandyq ja­ǵynan áke jolyn qýmasa da, adam­gershilik jáne azamattyq qa­sıetterin boılaryna sińire bildi. Atap aıtsaq, Nurlan bilikti hırýrg retinde talaı márte ákesi qyzmet jasaǵan Aqtóbe oblysy men kindik qany tamǵan Al­maty oblysynyń Sarqant aýdanyna baryp, aýdan turǵyndaryna tegin ota jasady. Qazirgi ýaqytta Nurekeń – medısına salasyndaǵy aty aýyzǵa ilikken tańdaýly hı­rýrg­tarymyzdyń biri. «Daryn» Memlekettik syılyǵynyń laý­reaty. «Sarqant aýdanynyń qur­metti azamaty». Tipti óz basym koro­navırýs dertine shaldyǵyp, ja­nym qınalyp jatqanda osy tyǵyryqtan shyǵaryp alǵan dári­gerimniń biri osy Nurekeń bo­latyn. Taıaýda Nurlan ekeýmiz taǵy da kezdesip qaldyq. Sóz arasynda: «Bıyl Qudaı qalasa, ákemizdiń 85 jyldyǵy. Sondyqtan da mereıtoı aldynda elimizdiń oblys­taryn aralap, halyqqa tegin me­dısınalyq qyzmet kórsetýdi jos­parlap otyrmyn. Dıagnozy qıyn adamdarǵa ota da jasaımyn. Ramazan aıyndaǵy nıetimdi Alla taǵala qabyl etip, ákemniń arýaǵy rıza bolsa boldy» dedi. Mine, uıada ne kórse, ushqanda sony iletin ul osyndaı bolsa kerek.

Al endi Erlan Muhtaruly ekeý­miz­diń aǵalyq-inilik syılas­tyǵymyzdyń orny tipti bólek. Maǵan ómir jolynda talaı aǵa­lyq aqylyn aıtyp, týǵan baýy­ryndaı qamqorlyq kórsetti. Aǵa retinde kóp nárse úırendim. Kereký óńirinde Másh­húr-Jú­sip Kópeıulynyń kese­nesin tur­ǵyzyp, jıyrma tomdyq shy­ǵarmalar jınaǵymen halqyn ta­bystyrǵan da osy Erekeń bolatyn. Sonymen qatar «Máshhúr-Júsip Kópeıuly», «Sultanmahmut Toraıǵyrov» ensıklopedııalaryn shyǵardy. Buǵan qosa Kereký óńirinde Isabek Ishan haziretke, Jandarbek áýlıege, Qaısa ha­ziretke, Ýahıt Tilenshiulyna ke­­sene turǵyzdy. Osy oraıda, my­na bir oqıǵany erekshe aıta ketkendi jón kórdim. 1998 jyly Erekeń oqý mınıstriniń birinshi orynbasary kezinde qabyldaýyna barǵan edim. Áńgime arasynda on tomdyq «Qazaqtar» degen jınaq shyǵarǵaly jatqanyn aıtty. On tomdyqty eki kúnge qarap shy­ǵýǵa surap aldym. Túnimen erinbeı sholyp shyqtym. Qarasam, ishin­de esimderi elge tanymal 4-5 adam kirmeı qalypty. Ertesine Erekeńe keldim de, óz oıymdy aıt­tym. Ol úlken laýazymyna qaramastan, sózimdi quptaı ketti de, kitapty daıyndap jatqan adam­darǵa umyt qalǵan esimderdi qosý jóninde tapsyrma berdi. Osy oraıda rýhanııatqa, ulttyq ıgilikke nemquraıdy qaraıtyn adam bolsa, «Onda turǵan esh­teńe joq. Jasalyp qoıǵan dú­nıe­ni qaıta buzamyz ba?» dep jyly jaba salýy sózsiz edi. Bul árıne, Erekeńniń áke tálimi ar­qyly qanyna sińip, qaperinen shyǵarmaıtyn ádebı muraǵa degen úlken jaýapkershiligi ekeni sózsiz.

Sóz sońynda Muhtar Ǵalıuly­nyń jalpy bizdiń áýletimizge ja­saǵan azamattyǵy jóninde de aı­ta ketkendi jón sanadym. 1990 jyldyń jaz aıy edi. Kákimjan Qazybaev naǵashymnyń qaıtys bol­ǵanyna bir jylǵa da tol­maǵan ýaqyt bolatyn. Al Kákim­jan aǵanyń joldasy, esimi res­pýblıkaǵa belgili qalamger-ustaz Orynsha Qarabalına jeńgem bol­sa, aýyr qaıǵydan esin jınap, endi ǵana óz-ózine kele bastaǵan kez. Sondaı kúnderdiń birinde aǵa­myzdyń týǵan jeri – Sarqant aýdanynyń Baqaly sovhozyna jolǵa jınaldyq. Maqsatymyz – Kákimjan aǵany máńgilik este qaldyrý sharalaryn oılas­tyrý bolatyn. Shynymdy aıtsam, ishteı júreksindim. Aǵamyzdyń kózi tirisinde jaltaqtaǵan talaı­lardyń syrt aınalyp ketkendigin kórgendikten be, kóńilimde bir kú­dik turdy. «Oblys, aýdan basshylary qalaı qaraıdy eken?» degen sekemim de joq emes. Meniń osy oıymdy sezgendeı Orynsha tátem: «Bizdi aýyldan Muhtar Aryn aǵań tosyp alady. Keshe ǵana ózi habarlasty» dedi. Bul kezde Muhtar aǵanyń Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa saı­lanyp, respýblıka boıynsha bedeliniń sharyqtap turǵan kezi bolatyn.

Kóp uzamaı jolǵa shyqtyq. Aýylǵa kire beris jerden Muh­tar aǵa men joldasy Raıhan táte, uly Nurlan jáne aýyl bas­­­­shy­lary tosyp aldy. Bulaı bolady dep kútpegen Orynsha tátem­niń kóńili jadyrap sala berdi. Dereý halyqpen kezdesý ót­kizildi. Jınalǵan kópshilik Ká­kim­jan aǵany máńgilik este qal­dyrý máselesine baılanysty nıetimizdi quptap, esh qarsylyq bildirmedi. Tipti, aýyldyń keıbir aqsaqaldary: «Osy aýylǵa Kákim­jannyń esimin bereıik desek, sen­der ǵoı sozyp júrgen...», dep sovhoz dırektoryna tarpa bas sal­ǵany bar emes pe. Másele ýshyǵyp kete jazdady. Sol kezde kópti kórgen, kóp oqyǵan Muhtar aǵanyń parasatty sózi men sarabdal dıp­lo­matııasy bar nárseniń tigisin jat­qyzyp jiberdi. Halyq­tyń peıiline rıza bolǵan Orynsha tátem de júrektegi sózin aıtyp, jer­­lesterimizge analyq alǵysyn bildirdi.

Sóıtip, Kákimjan aǵanyń kin­dik qany tamyp, aıaǵynyń izi qalǵan aýylǵa barǵan saparymyz ońynan boldy. Kóńilimiz or­nyna túsip, erkin tynystap qaldyq. Aýyldaǵy halyqpen kez­desý aıaqtalǵan soń sheshem mar­qum Muhtar aǵaǵa rahmetin aıtyp, dastarqanǵa shaqyrdy. «Kákimjanym joq bolsa da, ózińdi Kákenimniń kózindeı kóremin, aınalaıyn. Sondyqtan da bizdiń qarashańyraǵymyzdan dám tatyp, balalaryma batańdy berip shyq», dedi. Muhtar aǵa qarsy bolǵan joq. Uzaq otyryp, salıqaly áńgimeler aıtty. Ata jolymen batasyn berdi. Sol sátte óz basym bizdiń shańyraqqa kıe kelgendeı áserde bolǵanym ras. Keıinnen kezindegi «Baqaly» sovhozynyń bólimshesi sanalatyn «Aǵartý» aýy­lynyń aty Kákimjan Qazy­baev bolyp ózgerdi. Sonymen qatar Baqaly orta mektebine, Qoılyq aýylyndaǵy mádenıet saraıyna Kákimjan aǵanyń esi­mi berildi. Alaıda araǵa alty jyl salyp, ıaǵnı 1996 jyly «Kákim­jan Qazybaı» aýylynyń jotasynda Muhtar aǵanyń kese­nesi men Baqaly mádenıet klý­bynyń aldynda eskertkishi turady dep oılamappyn. Bunyń bári óz topyraǵynan shyqqan tul­ǵala­ry­na degen halyqtyń qurmeti árıne.

Osylaısha, balalyq shaqtaryn birge ótkizip, bir aýyldyń aýasymen tynystaǵan eki azamattyń bi­reýine týǵan jerdiń topyraǵy buıyrsa, ekinshisiniń esimi týǵan jeriniń ataýyna buıyrdy. О́ki­nish­ke qaraı, 2019 jyly Muhtar aǵamyzdyń joldasy Raıhan apaıy­myz da fánı jalǵannyń esigin jaýyp, Muhtar aǵanyń janynan máńgilik mekenin tapty. Ol kisininiń júzinen nury shashyp tu­ratyn óte meıirimdi adam edi. Kórgen jerde: «Hal jaqsy ma, Beken, aınalaıyn, Eseıgen saıyn Kákimjan aǵańnan aýmaı ba­ra­syń» dep mereıimdi kóterip qoıa­tyn edi. Osy oraıda, 2016 jyly Taldyqorǵan qalasynda ónegeli urpaq tárbıelegen Raıhan apaı­dyń qurmetine «Anaǵa taǵzym» atty úlken bir saltanatty shara ótke­nin de aıta ketkenimiz artyq bolmas.

Iá, Aryndar áýletine te­reńnen kóz jibere qarasań, keremet bir uqsastyqtyń jáne iri bolmystyń kýási bolasyń. Bir shańyraqtan úsh tulǵa, úsh qaı­ratker, úsh professordyń shyǵýy da tegin emes. Atalary – Aryn bolsa, urpaqtary – daryn ıesi atandy. Úsheýiniń boıy­na da ult­tyq rýh uıa salǵan. Úsheýi de eldiń erteńine, ulttyń múddesine qalt­qysyz qyzmet ete bildi. Bálkim, tektilik teoremasy nemese urpaq úndestigi degenimiz osyndaı bolatyn shyǵar.

Beken Nurahmetov,

keden qyzmetiniń polkovnıgi,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy S.Berdiqulov atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty