«Ashtyq týraly másele» boıynsha sóz

Joldastar! Osy sessııanyń kún tár­tibine qoıylǵan iskerlik máse­lelerdi talqylaýǵa kóshpes buryn, men osy kezeń ishinde bárimizdiń kúsh-jigerimizdi ózine aýdarǵan, bárimiz úshin jantúrshigerlik bolǵan bir máse­lege toqtalǵym kelip tur. Bul – ashtyq týraly másele.

Qazir ashtyq apatynyń eń qıyn kezeńinen óttik dep erkin aıtýǵa bolady. Degenmen, ashtyq biz úshin óte aýyr zardaptaryn qaldyrdy.

Ashtyq kóptegen adamnyń ómirin qıdy, ashtyq bir sharýashylyqtardy kúıretse, basqa sharýashylyqtardy quldyratty, ashtyqtyń saldarynan halyqtyń basym bóligi kedeılendi, kóptegen adamdar aqyryna deıin kúızeliske tústi.

Ashtyqtan zardap shegip, biraq tiri qalǵandardyń densaýlyǵy nasharlady, kúızelis pen nashar tamaqtaný saldarynan álsiregen bul adamdar qazir qandaı da bir aýyr jumystardy oryndaıtyn jaǵdaıda emes. Ashtyqtyń kesirinen kóptegen bala qorǵansyz qaldy.

Jalpy, Keńestik Reseı Federa­sııasy tutastaı jáne sonyń ishinde QKSR barlyq kúsh-jigerin ashtyqpen kúresý úshin jumsaǵanyn, Reseı Fe­derasııasy tutastaı jáne sonyń ishinde QKSR tolyǵymen ashtyq apa­­tymen kúresýge arnalǵan lager sııaqty elge aı­­nalǵanyn aıta ketý kerek.

Ortalyqtaǵy jáne jergilikti jer­lerdegi Ashyqqandarǵa kómek kór­setý komıssııalary ashyqqan adamdardy qut­qarý úshin erekshe kúsh-qaırat pen bastamalaryn kórsetti.

Ashtyqqa qarsy kúreske bizdiń mem­lekettik ishki mekemeler men uıym­­­dardan basqa halyqaralyq meke­me­ler de qatysty, mysaly, ashyq­qandarǵa kómektesetin halyqaralyq jumysshy komıteti (1921 jyly shil­dede Komınternniń bastamasy boıynsha Berlınde qurylǵan ko­mı­tet. Komıtet óz aldyna ashyq­qan Reseı jumysshylaryna shetel­dik ju­mysshylardyń kómegin uıym­das­tyrý maqsatymen qurylyp, óz qyz­metiniń alǵashqy jylynda-aq bir mıllıardtan astam german markasyn jáne 700 myń puttan astam ár­túrli azyq-túlik qoryn jiberdi – S.Sh.), Qyzyl Krest qoǵamy (ishinara halyqaralyq sıpatqa ıe), amerıkalyq ashyqqandarǵa kómek ákimshiligi (ARA («American Relief Administration» – Amerıkan kómek ákimshiligi) uıymyn aıtyp otyr – S.Sh.) jáne Kvakerler (Kvakerler (aǵylsh. Quakers, sózbe-sóz «dúr­sil­deıdi», ıaǵnı jan-jaǵyna beıjaı qaramaıtyndar degen maǵynada; aǵyl­shyn tilinen oqyǵandaǵy anaǵur­lym durys fonetıkalyq transkrıpsııa­sy – «kveıkerler») – Anglııa men Ýelstegi aǵylshyn revolıýsııasy jyl­­darynda (XVII ǵ. ortasy) paıda bolyp, ózderin «Dostardyń dinı qoǵamy» (aǵylsh. Religious Society of Friends) dep ataǵan protestanttyq hrıs­tıan qozǵalysy. Kvakerızmniń negizgi ıdeıa­sy – adamdarǵa izgilik nuryn shashý, kómektesý boldy. HH ǵ. basynda Uly­brıtanııa men AQSh-tan kelgen kva­kerler bosqyndarmen, Birin­shi dúnıejúzilik soǵys qurban­darymen, Edil aımaǵynda (Býzýlýk) ash­tyqqa qarsy jumys istedi. Kva­kerler ta­maq­taný oryndaryn, aýrýhanalardy, balalar úılerin, mek­tepterdi, qolóner sheberhanalaryn ashty – S.Sh.) sııaqty sheteldik qaıy­rymdylyq uıymdary da ashyq­qandarǵa kómek kórsetti. Bul meke­melerdiń barlyǵy uıymdasqan túrde ashtyqqa qarsy kúresti.

Ashtyq óziniń sharyqtaý shegine jetken kezde, ashyqqandardyń sany             2 832 000 adamǵa jetti. Bul naýryz jáne sáýir aılarynda baıqaldy. Komıs­sııa óz qyzmetin qarqyndy túrde júrgize bastaǵan sońǵy mamyr jáne maýsym aılarynda ashyqqandardyń sany azaıa bastady. Sonymen qatar jyl­dyń jyly mezgili – kóktemniń kelýimen birge halyq jeýge jaraıtyn ártúrli maýsymdyq qorektik azyqpen jáne azyq almastyrýshylarmen, mysaly, tamyrlarmen, kókónistermen, balyqpen, sútpen jáne jumyrtqamen tamaǵyn kóbeıtýge múmkindik aldy.

Osynyń arqasynda ashyqqandar sany azaıyp, qazirgi ýaqytta AKOK bar­­lyǵy 777 192 adamdy tamaqtan­dyrýda: onyń 253 463-i eresek adam bolsa,  422 729-y – balalar.

Mine, qazir AKOK-tan tamaq alatyn adam­dardyń sany osyndaı. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn jáne zııankestermen kúres jónindegi jumystardy isteıtin adamdardy jaqsy tamaqtandyrýǵa erekshe nazar aýdarylýda. Shóp shabý jáne astyq jınaý naýqanynyń bastalýyna oraı ashyqqandarǵa kómektesetin komıssııa aýylsharýashylyq jumys­taryna tartylǵan adamdardy jaqsy tamaqtandyrýǵa kóńil bólip otyr.

Ashyqqandarǵa kómektesetin ha­lyqa­ralyq jumysshy komıssııasy (Joǵaryda aıtylǵan komıtetti aı­typ otyr – S.Sh.) 1 248 balany jáne ındýstrııalyq ónerkásiptiń asa mańyzdy óndiristerinde aýyr eń­bekpen aınalysatyn 4 962 ındýs­trııa jumysshysyn qorektendiredi. Ashyq­qandarǵa kómektesetin halyqaralyq jumysshy komıteti bizdiń qaıta ór­kendep jatqan ónerkásip pen eńbek ónim­diligin arttyrýǵa kómektesý maq­­satymen ındýstrııalyq ónerkásip jumys­shylaryna qoldaý jasaıdy. Ári qaraı Qyzyl Krest qoǵamynyń kómegine toqtalaıyq. Ol 14 000 adam­ǵa deıin balalar men eresekterdi ta­maq­tandyrady, sonymen qatar medı­sınalyq kómek kórsetedi.

Ashyqqandarǵa kómektesýshi ame­rıkalyq kómek ákimshiligi nemese «ARA» dep atalatyn uıym ashana­larda balalarǵa qosymsha tamaq berý arqyly kómektesýde, qazirgi ýaqytta mundaı kómek 1 846 ret uıym­dastyrylǵan. Osy ashanalar qyz­met kórsetetin balalar sany – 304 912. Sondaı-aq «ARA» áleýmettik jaǵ­­daıy men naqty muq­tajdyǵyna qaramaı 520 100 [azyq úlesin] beredi.

Bul uıymnyń prınsıpteri biz­diń ashyqqandarǵa kómektesetin ko­mıs­sııalar men Ashyqqandarǵa kó­mektesetin halyqaralyq jumysshy ko­mıtetiniń prınsıpterinen birshama erek­shelenedi. Sonymen qatar «ARA» dári-dármektermen jáne ish kıim berýmen kómek kórsetedi. Bizdiń osy uıymdarǵa qatysty jumysymyz – olar­dy úı-jaılarmen, kólik qural­darymen, qurylǵylarmen, qural-jab­dyqtar jáne janarmaımen jab­dyqtaý, sondaı-aq jergilikti qarajat esebinen olarǵa telefon qyzmetin usyný. Kva­kerlerge keletin bolsaq, olar óz ju­mysyn Qostanaı gýbernııasynyń asa muqtaj jáne ashtyqtan zardap shek­ken úsh aýdanynda bastady. Olar onda 60 vagon azyq-túlik jetkizdi. Mine, Memlekettik komıssııalar men osy baǵytta jumys isteıtin ártúrli uıym­dardyń ashyqqandardy azyq-túlik ónimderimen jabdyqtaýy osyndaı jaǵdaıda.

Sonymen qatar jer óńdeýmen aı­nalysatyn halyqty kúzdik jáne jaz­dyq egiske qajetti tuqymmen qam­tamasyz etýde Keńes ókimetiniń úlken jumys atqarǵanyn aıtýymyz kerek.

Bizdiń respýblıkamyzǵa barlyǵy 457 783 put kúzdik tuqym men 4 467 718 put jazdyq tuqym jetkizildi jáne turǵyndarǵa bólinip, 76 172 de­sıatına kúzdik egin jáne 881 052 desıatına jazdyq egin sebildi. Árıne, bul shy­ǵystaǵy Semeı men Aqmolany qospaǵanda, tek batystaǵy ashyqqan 5 gýbernııaǵa qatysty boldy. Bul qıyn jumys Glavposevkom (Egistikti ul­ǵaıtý jáne jer óńdeýdi jaqsartý jónindegi komıtet – S.Sh.) organdary, tuqym bestigi jáne olardyń jergilikti organdary tarapynan kásipodaq jáne partııa qyzmetkerleriniń jumyla yqpal etýi arqyly oryndaldy. Ashtyqtyń aýyr kezeńinde osy jumysqa tartylǵan qyzmetkerlerdiń bir bóligi (60-qa jýyq adam) ózderiniń qyzmet oryndarynda qaıtys bolǵa­nyn atap ótý kerek. Tuqym sebý naý­qany úshin Ortalyq 185 mıllıard rýbl jiberdi. Bul aqsha bizdiń ashyq­qan gýbernııalarǵa taratyldy. Son­daı-aq ashtyqtyń bas kezinde halyq­tyń aýa kóshýin retteý boıynsha sharalar qabyldanǵanyn atap ótken jón.

Qural-saımandardy saqtaý jáne jem-shóptiń joqtyǵynan qyrylý qaýpi týǵan jumys malyn satyp alý boıynsha sharalar qabyldandy. Olar jem-shóp qory bar qolaıly aýdandarǵa jóneltildi. Kóship-qoný kezinde qa­lalar men temir jol stansalaryna jınalyp qalǵan bosqyn halyqtyń bir bóligi (59 029 adam) uıymdastyrylǵan túrde jiberilse, bir bóligi olar úshin bólingen ǵımarattarǵa ornalas­tyryldy, onda olar tamaq alyp, kıim-keshekpen qamtamasyz etil­di. Qaraýsyz qalǵan balalarǵa Bala­lar­dyń ómiri men turmysyn jaq­sartý jónindegi ortalyq komıssııa kómek kórsetti. Bul komıssııa QazOAK janyndaǵy Ashyqqandarǵa kómek­tesetin komıssııanyń balalar arasyndaǵy ashtyqpen kúres jó­nindegi erekshe seksııasy túrinde beki­tildi. Bul Komıssııa 575 balalar úıi men balalardy qabyldaıtyn 9 pýnkt uıymdastyrdy. Balalar onda kıim men tamaq aldy. Úı-jaılar men azyq-túliktiń jetkiliksizdigi saldarynan barlyq balany ashyqqan aımaqtarda qamtamasyz etý múmkin bolmady, sondyqtan balalardy bizdiń Qyrǵyz Respýblıkasynyń da, jalpy Federasııanyń da anaǵurlym qolaıly aýdandaryna jiberý qajet­tiligi týyn­dady. Barlyǵy 18 496 bala Fede­­rasııanyń ártúrli gýbernııalaryna evakýasııalandy. Bul bala­lar ás­kerı-sanıtarlyq 16 poıyz­ben jóneltilgen bolatyn. Qal­ǵan balalar – balalar úılerine or­na­las­ty­­ryldy. Qazirgi ýaqytta ba­la­­lar­ keńestik sharýashylyqtarda, aýyl­sharýashylyq balalar kommýnalarynda jáne t.b. qamqorlyqqa alynǵan. Osy operasııalardyń barlyǵy úshin, ash­tyqpen kúresý úshin jumsalǵan qarajatqa keletin bolsaq, olar Or­talyqtan, QazOAK-tan jáne gýber­nııalardan, ártúrli gýbernııalyq sa­lyqtar men erikti aýdarymdardan jáne qaıyrymdylyqtan alyndy. Sonymen qatar QazOAK janyndaǵy AKOK ashyqqandarǵa kómektesetin komıssııalardyń qoryna aıtarlyqtaı aqsha quıǵan 1-shi Respýblıkalyq Ashtyq Lotereıasyn uıymdastyrdy. Osy tusta Ortalyqtyń, sondaı-aq Kýrsk, Rıazan, Máskeý jáne t.b. beki­tilgen gýbernııalardyń, Qy­zyl Armııanyń, jumysshylar men qyz­met­kerlerdiń erekshe qatty kómek­teskenin atap ótken oryndy bolady. Azyq-túlik qoryn ulǵaıtý úshin Keńes ókimeti shirkeý qundylyqtaryn alýdy júzege asyrdy, biraq bizdiń respýblıkamyzdyń aýmaǵynda bul shirkeý qundylyqtary aıtarlyqtaı kómek bere almady.

Bul isti QazOAK janyndaǵy AKOK biriktirdi jáne osynyń esebi­nen bizdiń respýblıkamyz shirkeý qun­dylyq­tarynan túsken qarajatqa 27 vagon un satyp aldy. Azyq-túliktiń bul mól­sheri gýbernııalarymyzǵa taratyldy.

Osyndaı maqsatpen bir rettik aza­mattyq salyq engizildi, biraq, shynyn aıtqanda, ol bizdiń respýb­lıkada azyn-aýlaq nátıje berdi. QazOAK janyndaǵy AKOK qolóner men ónerkásiptik jumystardy ul­ǵaıtý úshin bir mıllıard rýbl jáne kedeı turǵyndardan jún jınaý úshin Kýstpromǵa (QAKSR Qolóner men usaq óndiris isi jónindegi bas bas­qarmasy – S.Sh.) 8 vagon nan ból­di. Bul daıyndyq ashyqqandardan qural­ǵan artelderge tapsyrys berý ar­qyly júrgizildi.

Odan ári qaraı jer óńdeýmen aınalysatyn halyqtyń sharýashylyǵyn jaqsartý úshin Ortalyq 225 mıllıard rýbl jáne 20 vagon nan bosatty, olar gýbernııalarǵa taratyldy jáne jer óńdeýmen aınalysatyn turǵyndarǵa belgili bir jaǵdaılarda nesıe retinde beriletin bolady.

Qyrǵyz AKOK-sy barlyq gý­ber­­nııa­lyq komıssııalarǵa qyr­ǵyz otba­sy­­larynyń qıraǵan sharýashy­lyq­­taryn qalpyna keltirý úshin qa­jetti maldy jaǵdaıy jaqsy gýber­nııalardyń turǵyndary arasynan erik­­ti qaıyrymdylyq jolymen jı­naý­dy usyndy.

Bizde Semeı gýbernııasy men Adaı ýezinen kelgen málimetterge qa­raǵanda, Semeı gýbernııasynda qazirge deıin 1500 bas mal jınaldy, al Adaı ýezinde qansha ekenin qazir aıta almaımyn, biraq belgili bir sany bar. Bul maldy ortalyq komıssııa ashtyqqa ushyraǵan jerlerdegi mal baǵatyn qyrǵyz tur­ǵyndary arasynda bóletin bolady.

Maldy bólý josparyn ázirleý Jer-sý halkomatyna tapsyryldy.

Budan ári qaraı QazOAK janyn­daǵy AKOK Jer-sý halkomatynyń Glavposevkomyna osy jyldyń kúzine kúzdik egis naýqanyn daıyndaý jáne ótkizý boıynsha jumystardy bastaý­dy tapsyrǵanyn aıta ketýim kerek.

Kúzdik tuqymǵa, tiri jáne óli kúsh qural-saımandarǵa ótinishter jasaldy.

Astyq pen shópten kútilip otyrǵan jaqsy ónimge qaramastan, ásirese, óz jerine egin egýge múmkindigi joq qı­raǵan sharýashylyqtardyń kóptigin, sonymen qatar ashtyq kezinde bar malynan múldem aıyrylǵan kedeı qyrǵyz malshylarynyń edáýir sanyn jáne ashtyq kezinde ata-anasyz qalǵan balalar sanynyń kóptigin eskere otyryp, Ortalyq Komıssııa barlyq halyqty tamaqtandyrý úshin egistik alqabynyń azdyǵy saldarynan astyqtyń jetkiliksiz bolatynyn da eseptep otyrǵanyn aıta ketý kerek.

Osyǵan baılanysty AKOK halyq­qa kem degende 1923 jyldyń jazyna deıin kómek kórsetý kerek dep sanaı­dy.

Qazirgi ýaqytta QazOAK janyn­da­ǵy AKOK ári qaraıǵy jumys baǵdar­­lamasyn ázirleýdi kúrdeli jaǵdaıda júrgizýde jáne ashtyq apatynyń bar­lyq zardabyn túpkilikti joıý men halyq sharýashylyǵyn qalpyna kel­tirý úshin osy baǵdarlamanyń negizine óndiristik kómek ustanymyn qoıady.

Jalpy alǵanda, aıtylǵan jaıttardy osy sessııada Sizderge jetkizýdi qajet dep sanaımyn.

Mátindi aýdaryp, alǵy sózi men túsinikterin jazǵan Sábıt ShILDEBAI