Daýdyń basy – Eýropadaǵy vaksına saıasaty

Oxford pen AstraZeneca ekpesin saldyrǵandar qaıtpek?

Jaqynda elimizde birqatar ǵımaratqa, tipti elorda men Almatydaǵy áýejaıǵa kirý úshin koronavırýspen aýyrǵanymyz ne vaksına alǵanymyzdan habar beretin  Ashyq baǵdarlamasy arqyly tekserý mindetteldi. Bul – basqa memleketterde de qoldanysqa engizilgen tájirıbe. «Dıjıtal jasyl sertıfıkat» dep atalatyn Eýropa elderine ortaq júıe azamattyń densaýlyǵyna qatysty aq­parat beredi. Iаǵnı qujat onyń buryn-soń­dy koronavıýs juqtyrǵanyn, aýyryp júr­genin, naýqastarmen baılanysta bol­ǵanyn kórsetedi. Al el arasynda emin-er­kin saıa­hat­taý úshin vaksına alý shart. Eýropa hal­qy vaksına vırýstan tolyqtaı saqta­maı­tyn bolsa, onyń qajeti ne degen suraq qoıady. Odan bólek, vaksına ektirsek, qansha komponenti qajet degen taǵy bir saýal ortaǵa salyndy.

Eýropa Odaǵy 4 vaksınany maquldady. Búginde halyqty vaksınalaý júrgizilip jatyr. Vaksına daıyndaýshylardyń basym bóligi vırýsqa qarsy ekpeni eki komponentte daıyndaǵan. Arasyna ýaqyt salyp egý tıimdi deıdi óndirýshiler. Al Johnson & Johnson kompanııasy bir dozanyń ózi jetkilikti deıdi.

Bir qyzyǵy, Germanııa men Fransııa buǵan deıin Oxford pen AstraZeneca daındaǵan vak­sınanyń birinshi komponentin  alyp úlger­genderge vaksınaǵa qatysty daýdan keıin endi ekinshi doza retinde mRNA vaksınasyn egip jatyr. 

Bir aıta ketetini, birneshe el Eýropa medısına agenttiginiń ruqsaty berilmegen vaksınany aldyrdy. Onyń qatarynda qytaılyq vaksına da bar. Al bul ekpe, agenttiktiń aı­týyn­sha, tıimdiligi jaǵynan aımaqta qol­dany­latyndardan tómen.

Múlde almaǵannan bireýin alǵan jaqsyraq

Vaksınanyń tolyq komponenti egilgen­nen keıin tıimdiligin anyqtaý úshin birneshe synama júrgizildi. BioNTech/Pfizer ekpesiniń eki dozasynyń arasyna 21 kún salynady. Al tıimdiligin anyqtaý kezinde onyń vırýs­tan qorǵaý kúshi 95 paıyz ekeni málim boldy. Mun­daı tıimdilik tek alǵashqy 7 kúnniń ishinde.

Moderna tolyq komponent alynǵannan keıin alǵashqy 14 kúnniń ishinde 94,1 paıyz vırýstan qorǵaı alady. Al eki dozanyń arasy – 28 kún. 

Ekpe daıyndaýshy kompanııalar vırýs­tan qorǵaný úshin vaksınanyń eki dozasy da qajet deıdi. Alaıda Eýropanyń «jasyl sertıfıkatyn» alý úshin alǵashqy dozany ektirý de jetkilikti bolsyn degen usynys kóp.

Mundaı suraýdan keıin kompanııalar alǵashqy doza egilgenderdiń vırýs juq­tyrýyn baqylaýǵa aldy. Moderna bir doza ǵana egil­gennen keıin 14 kún ishinde vaksına vırýs­tan 95,2 paıyzǵa qorǵaı alatynyn anyqtady.

Oxford ýnıversıtetiniń ǵalymdary ózderi daıyndaǵan AstraZeneca vaksınasynyń bir dozasynyń tıimdiligin zerttedi. Nátıjesinde, bir doza 76 paıyz tıimdilik kórsetse, eki doza vırýstan 90 paıyz qorǵaýǵa qaýqarly bolyp shyqty.

Bir ǵana doza alý jetkilikti degen Johnson & Johnson óndirýshileri vaksına tıimdi­ligi 66 paıyz degen málimdeme jasady. Zert­hanadaǵy synamalar osyndaı nátıje ber­genimen, aımaqtaǵy ahýal áli de turaqsyz.

Máselen, Italııa naýqastar sany boıynsha áli de alda. Sondyqtan Istituto Superiore di Sanità medısına ýnıversıteti Eýropada ruqsat etilgen barlyq vaksınaǵa ózinshe taldaý jasady. Birinshi doza alynǵannan keıin 28 kúnde ekpeniń áseri aıtarlyqtaı quldyraıtynyn, al 35 kúnde tipti joǵalaty­nyn anyqtady. Degenmen vaksına almaǵan azamattardyń aýrýhanaǵa túsý jıiligi 89-90 paıyzǵa joǵary bolyp shyqty.

Medısınalyq statıstıka shyn derekten alshaq pa?

Táýelsiz zertteýden keıin ıtalııalyq ıns­tıtýt BioNTech/Pfizer ekpesiniń kom­po­nentteri arasyna 21-25, al Moderna kom­ponentteriniń arasyna 28-30 kún salý kerek degen sheshimge keldi. Ǵalymdar dál osyndaı jıilik ekpeniń tıimdiligin arttyrady degen senimde. Oxford/AstraZeneca vaksınasynyń ekinshi bóligi 35 kúnde salynýy kerek-mys.

Mundaı málimdemeden keıin Anglııanyń Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý uıymy da qarap qalmady. О́zderi ótkizgen synamadan keıin Oxford/AstraZeneca men BioNTech/Pfizer ekpeleriniń bir dozasy ólim qaýpin 80 paıyzǵa azaıtady degen sheshimge keldi. Al ekpe alǵandardyń ishinde BioNTech/Pfizer-diń eki komponentin alǵandardyń ólim qaýpi 97 paıyzǵa tómen. Olar vaksınanyń bir bóligimen shektelmeı, eki komponentin tolyq alý durys ári qajet degen málimdeme jasady.

Eýropada maquldanǵan vaksınalar ishinde Oxford/AstraZeneca vaksınasy kom­ponentteriniń arasy alshaq. Buǵan qatysty Oxford ýnıversıtetiniń zertteýshileri jeke zertteýin nazarǵa usyndy. Onda klınıkalyq zertteý nátıjesinde komponentter arasynda 6 apta salynǵandardyń vırýs juqtyrý qaýpi 55,1 paıyz bolsa, 12 apta ótkizgender 81,3 paıyzǵa az juqtyrǵanyn aıtady. Osydan keıin Ulybrıtanııa Vaksına komıteti eki komponent arasyn meılinshe alshaq qylý keregin aıtqan-dy. Bul sheshim qalǵan vak­sınaǵa da qatysty degen qate pikir halyq arasynda tez tarady. О́ıtkeni azamattar komponentter arasyna meılinshe úlken ınterval salý tek vırýstan qorǵaný úshin emes, antıdeneniń qalyptasýy úshin mańyzdy degen oıda. Sebebi medıada vaksına antıdene qalyptastyrady, al vırýstan qorǵanýdyń birden-bir joly – antıdene dep túsindirildi.

О́z erkimen shara izdep jatqandar

Keıbir el tipti eki túrli ekpe egip te baqylap kórdi. Ázirge tek Oxford/AstraZeneca-dan keıin BioNTech/Pfizer egilgeni málim. Brıtanııa munyń nátıjesin tek maýsymda jarııalaı alatynyn aıtty. Bul qatarǵa Fransııa da qosylyp, óz baqylaýyn ortaǵa salatynyn habarlady.

Osy retpen egilgen azamattar ekpeniń áseri qatty baıqalǵanyn aıtty. Kóbi denesi qaltyrap, sharshap, bastary aýyrǵanyn aıtty. Tumaýdyń belgileri anyq sezilgenin aıtyp shaǵymdanǵandar da basym boldy.

Taǵy da basqasha talap qylǵandar qatarynda Majarstan, San Marıno, Chehııa men Slovakııa bar. Olar da – «jasyl sertı­fıkatqa» qatysýshylar. Degenmen al­ǵash­qy ekeýi Eýropada tirkelmegen reseılik Spýtnık V vaksınasyn aldyrsa, Chehııa men Slovakııa Qytaıdyn Sinopharm ekpesin aldyrdy. Endigi kezekte reseılik vaksınaǵa tapsyrys berýdi josparlap júrgen kórinedi.

Tirkelmegen vaksına saldyrýǵa tyıym bolmaǵanymen, «jasyl sertıfıkat» engi­zilse, memleketter arasynda saıahattaý­da qıyn­­dyqtar paıda bolýy múmkin. Iаǵnı Eýro­pa Odaǵy maquldaǵan vaksına ektir­gender elder arasynda emin-erkin júrse, olar­dan erekshelengen elderdiń azamattary baratyn elden qosymsha ruqsattama alýy kerek bolady.

Al Eýropaǵa saıahattaǵysy keletin Odaq­qa múshe emes elder azamattary da qosym­sha ruq­sat alýǵa májbúr. О́ıtkeni olar ek­tir­gen vak­sınany evropalyq el qabyl­dap-qabyldamaıtynyn anyq­tap, basqa da aqparat berip, vaksına pas­portyn aldyn ala kórsetýleri shart. Bul she­shim birqatar eldiń Parlamentinde tal­qy­lanyp jatyr. Naqty ýáj aıtylmaıynsha, bar­lyǵy osy úrdis bo­ıynsha saıahattaýǵa májbúr.