Alash tulǵasynyń qalamgerlik bastaýy

Álıhan Bókeıhan 1895–1897 jyldary Ombydaǵy «Stepnoı kraı» gazetinde qyzmet istedi. Gazet 1893 jylǵy 1 shildede «Stepnoı lıstok» degen atpen oqyrman­ǵa jol tartty. Bul Ombydaǵy alǵashqy beıresmı táýelsiz gazet edi, aptasyna 2 ret shyǵyp turdy. Gazettiń alǵashqy redaktorlary – K.Golodnıkov, I.Sýngýrov, P.Iаsherov. 1895 jyly gazet ataýy «Stepnoı kraı» bolyp ózgerip, saıası jer aýdarylǵandar úıirmesi men jergilikti zııalylardyń tól basylymyna aınaldy. Osy kezde gazetke redaktor bolyp doǵarystaǵy general-maıor Ivan Sokolov keldi. Ol gazetti 1895–1898 jyldary basqardy. Basylym jańarý ıdeıasyn nasıhattap, óńirdegi jumysshy, qarapaıym halyq máselelerin jıi jarııalaı bastady. Sonymen qatar gazette qoǵamdyq-saıası, qarjy ta­qyrybyndaǵy maqalalar, feletondar, ádebı sholýlar, Sibir men basqa da óńirlerden shyǵatyn basylymdarǵa sholýlar jazyldy. Sondaı sholýlardyń birazyn Álıhan da jazdy. Reseıdiń saıası, tarıhı memlekettik mýzeıi qorynda saqtalǵan «Stepnoı kraı» gazetiniń ujymy beınelengen sýrette Álıhan úshinshi qatarda sol jaqtan tórtinshi tur. Sondaı-aq osy sýretten áriptesi ári bolashaq qaıyn atasy Iаkov Sevastıanovty da kórýge bolady. Álıhan 1901 jyly Iаkovtyń Elena degen qyzyna úılenedi.

Álıhantanýshy Sultan Han Aqqulynyń pikirinshe, qaıratker jalpy 30-dan astam búrkenshik esimmen maqala jazyp turǵan. «Ombydaǵy «Stepnoı kraı» jáne «Irtysh» gazetterinde, sondaı-aq Semeıdegi «Semıpalatınskiı lıs­tok» gazetinde «Chıtatel» degen búrkenshik atpen jarııalanǵan barlyq materıaldyń artynda Álıhan Bókeıhan tur» deıdi ol. Biz Alash qaıratkeriniń 160 jyldyq mereıtoıy qarsańynda onyń «Stepnoı kraı» gazetinde jazylǵan maqalalaryna sholý jasap kórdik. Álıhan gazettegi maqalalaryn Chıtatel, V jáne A.Býkeıhanov degen esimderi­men jazǵan. Chıtatel búrken­shik esimimen túrli basylymdar­ǵa sholý jasaǵan. Álıhannyń sholýlary «Zametkı chıtatelıa» degen aıdarmen jarııalanyp otyrǵan. Gazettiń 1985 jylǵy №86 sanynda Chıtatel bylaı dep jazady: «Novostı» gazeti mynadaı qate habar jarııalady: «Dala general-gýbernatorynyń bastamasymen Qostanaıda orys-qazaq progımnazııasy ashylady dep jazǵan edi. Sirá, olar ne Qostanaıdy Dala ólkesine jatqyzǵan, ne Dala general-gýbernatoryn Torǵaı oblysyna qaraıdy dep oılaǵan bolar. Alaıda bireý olardy jónge salsa kerek, «Novostı» qaıtadan habarlap, Qostanaıdaǵy orys-qazaq progımnazııasy Dala general-gýbernatorynyń emes, Torǵaı gýbernatory Barabashtyń myrza ótinishi boıynsha ashylatynyn jazdy, keshe bizdiń aıtqanymyzdaı boldy. Geografııaǵa muqııat bolǵan jón».

Sondaı-aq gazettiń osy sanynda Chıtatel «Vostochnoe oboz­renıe» basylymyna sholý jasap, Rım, Qytaı jáne Koreıanyń odaq qurýdaǵy tarıhyna toqtalsa, ba­sylymnyń №88 sanynda «Rýsskıe vedomostı» gazetinde jarııalan­ǵan Týla gýbernııasy mektepterin­degi «eger muǵalim úılenetin bolsa, basshysynyń ruqsatyn alý qajet», «úıli-barandy muǵa­limder otbasyna adal bolý kerek» degen sekildi muǵalimderge qo­ıylǵan talaptardy synǵa alady. Sonymen qatar Álıhan osy sanda «Týrgaıskaıa gazeta» basylymynda jarııalanǵan ýkraın aqyny Taras Shevchenkonyń Orynbordaǵy ke­ze­ńi jaıly ony jaqsy tanıtyn jan jazǵan maqalaǵa sholý jasaı­dy. «Aıdaýdyń alǵashqy kúnderin­de T.G. qatty muqtajdyq kórdi. Sol kezde Orynborda qyzmet etip júrgen aǵam ony bizdiń úıge kóship kelýge shaqyrdy. Alaıda ol bizdikinde uzaq tura almady. О́ıtkeni sol tustaǵy áskerı gýbernator, kúmánshil ári senimsiz adam Obrýchev polıak tekti famılııa ıeleriniń úıinde T. G.-ni qal­dyrýdy qaýipti dep taýyp, ony gaýptvahtaǵa kóshirý, keıinnen Orsk qalasyna aýdarý týraly buıryq shyǵardy» dep jazady Chıtatel. Sonymen qatar Álıhan «Stepnoı kraı» gazetiniń 1896 jylǵy №3 sanynda «Naýchnoe obozrenıe» gazetinde jarııalanǵan orys tiline aýdarylǵan aǵyl­shyn fılosofy Gerberd Spenser týraly maqalaǵa sholý jasasa, №25-26 sanda «Nedelıa» gazetinde jarııalanǵan Kamyshın ýeziniń burynǵy zemsk basshysy Jedenov tóńiregindegi daýdy taldap jazady.

Gazette Álıhannnyń A.Býkeı­hanov atymen jarııalanǵan ma­qalalary da bar. Sonyń biri – basylymnyń №39 sanyndaǵy «Pısmo v redaksiıý» degen ma­qala. Ol «Sıbırskıı vestnık» gazetinde jarııalanǵan Qar­qaralydan K.Mıhaılovtyń jobasyn qoldap jazǵan maqalaǵa qar­sylyǵyn bildiredi. Sebebi avtor maqalasynda Álıhandy negiz­siz aıyptaǵan bolatyn. Álıhan ma­qalasynda: «Qarqaralyda jáne Ombyda oqyǵan búkil ýaqytym­da ár jaz saıyn Dalaǵa baryp tur­dym, tórt jyl (1890–1894) Reseıde boldym, al 1895 jyly jazda úsh aı týǵan jerimde tu­ryp, taǵy da dalaǵa, Toqyraýyn ózeni boıyna sapar shektim», – deı kelip, birqatar dálel keltirý arqyly maqala avtorynyń pikirin joqqa shyǵarady. Aıta keteıik, 1896 jylǵy 30 qańtarda ótken Orys geografııalyq qoǵamy Batys Sibir bólimi músheleriniń jalpy jıylysynda qoǵam múshesi K.Mıhaılov «Dala óńiriniń saýda-óndiristik ómiri» atty baıandama jasap, qazaq jerine qatysty qate aqparat keltirgen edi. Sol ýaqytta qazaq dalasyn bes saýsaǵyndaı biletin Álıhan Mıhaılovtyń ýájin joqqa shyǵaryp, durystaǵan bolatyn. «Sıbırskıı vestnık» gazetindegi maqala Álıhannyń sol synyna qarsy uıymdastyryl­ǵany baıqalady. Alaıda Álıhan ­da qarap qalǵan joq, «Stepnoı kraı» gazeti arqyly naqty dálelderin usyndy.

A.Býkeıhanov atymen jarııa­lanǵan taǵy bir maqala gazettiń 1897 jylǵy №47 jylǵy sanyna «...Molchat! Iа otpravlıý Vas v polısiıý!» degen taqyryppen jarııalandy. Álıhannyń jazýyn­sha, 5 mamyr kúni Ombydaǵy Bastaýysh bilimge qamqorlyq qo­ǵamy músheleriniń jıylysynda Holodov keńes músheligine kandıdattardy saılaý zańsyz ótti dep aıyptaǵan. «Kópshilikpen birge men de osy «zań saqtaýshy» myrzamen aıtysýǵa májbúr boldym. Onyń ýájderiniń esh negizsiz, dálelsiz, qur sóz ekenin aıtqan eskertpeme ol: «Únińdi óshir! Áıtpese seni polısııaǵa jiberemin!» – dep jaýap qatty. Menińshe, keıbir áreketter aıqyndyǵy jaǵynan matematıkalyq aksıomalar­dyń bultartpas shyndyǵynan kem túspeıdi jáne solar sııaqty eshqandaı túsindirmeni qajet et­peıdi: olardy tek atap ótý kerek. Muny men óz mindetim dep sanaımyn» dep jazady Álıhan.

Sondaı-aq «Stepnoı kraı» basylymynyń 1897 jylǵy №29 sanyndaǵy «V Z.S. otd. geogra­fıcheskago obshestva» jáne №38 sanyndaǵy «Kto pıshet «O predmetah, ochevıdno, emý malo vdo­­myh?» degen eki maqalany Álıhan V búrkenshik atymen jazǵan. Birinshi habarda Orys geo­grafııalyq qoǵamy Batys Sibir bóliminiń jıylysy ótip, onda knıaz Kýdashevtiń «Aqmola oblysyn­daǵy jylqy sharýashylyǵy­nyń ­jaı-kúıi» taqyrybynda baıan­dama jasaǵany, sondaı-aq baıanda­maǵa Iаsherov, Shmıdt, Kasatkın, Tekker jáne Bókeıhannyń ún qosqany aıtylady. Al ekinshi maqalada knıaz Kýdashevtiń hatyna jaýap jazylǵan. «Qadirli knıaz maǵan renish bildiripti. Sebebi men Batys Sibir bólimi­niń 18 naýryzda oqylǵan baıandamasy jaıly jýrnalıstik habarymdy jazǵanda onyń mátinimen tanyspaǵan ekenmin. Knıaz myrza meniń baıandama mátinimen egjeı-tegjeı tanysqanymdy qalaǵan eken. Men baıandamany tolyq oqyp shyqtym» deı kelip, knıaz Kýdashevti syn sadaǵyna alady.

«Stepnoı kraı» gazeti Álıhan­nyń jýrnalıstik qyzmetiniń b­astaýy boldy. Orys baspasózinde qyzmet etý arqyly qaıratker salı­qaly tájirıbe jınap, ke­ıin qazaq baspasóziniń qalyp­ta­sýyna atsalysty. 1913 jyly 2 aqpanda jaryq kórgen «Qazaq» gazeti irgetasynda da Álıhan Bókeı­hannyń eńbegi eleýli. Ol ulttyq baspasózdi damytýǵa aıryqsha úles qosyp, qazaqtyń alǵashqy ká­sibı jýrnalısi qatarynda ult baspasóziniń qaryshtap, damýyna yqpal etti.