Osy oraıda óńirler boıynsha aqtaý materıaldaryn jınaqtaý úshin Shymkent qalasynda qurylyp, quramyna ǵalymdar, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń qyzmetkerleri jumyldyrylǵan jumysshy top birqatar tyń málimetti anyqtap otyr. Naqtyraq aıtsaq, úshinshi megapolıstegi saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıiniń qyzmetkerleri izdenis aýqymyn keńeıtip, tyń derekterdi málim etti.
Osyǵan deıin qýǵyn-súrginge ushyrap, jazyqsyz atylǵandar sany 2500 ekeni aıtylyp kelse, búginde bul sanǵa baılanysty suraq kóp. Elimizde 2001 jyly qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnap ashylǵan mýzeıdiń ekspozısııa zalynda saıası qýǵynǵa ushyraǵan qazaqtyń kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, saıası kúresker, patrıot, ǵalym, tarıhı tulǵalardyń portretter galereıasy bar. Mýzeı ekspozısııasynyń túp qazyǵy «Repressııa» dep atalatyn sıntezdik formadaǵy músinder kompozısııasy eshkimdi de beıjaı qaldyrmaıdy. Al «Taǵzym» zalyndaǵy qara taqtada myńnan asa adamnyń aty-jóni jazylǵan. Ol tizim qaıdan alyndy? «Ońtústik óńirde 2500-deı adam atyldy» degen derek qanshalyqty dáleldi? Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «Albasty saı» atanyp ketken shatqaldan repressııa jyldary atylǵan adamdardyń súıegi tabylǵan. Sot-medısınalyq saraptama men arhıvterden jınaqtalǵan qujattardyń negizinde 1586 adamnyń tizimi anyqtalyp, ol «Azaly kitapqa» engizilgen. Sondaı-aq sol mańda «Qasiret» memorıaldy kesheni ashylǵan. Osy oraıda qara taqtaǵa jazylǵan tizimdi naqtylaý úshin mýzeı qyzmetkerleri izdenis jumystaryn júrgizgen. Ǵylymı qyzmetkerler qara taqtadaǵy tizimniń «Azaly kitaptan» kóshirilgenin aıtady. Bul kitaptyń avtory – Seıdahmet Baıdáýletov. Ol mýzeı ashylmaı turǵanǵa deıin, ıaǵnı 1997 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen bar-joǵy 7 aıdyń ishinde basylyp shyqqan eken.
Shymkent qalalyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi dırektorynyń orynbasary, jergilikti komıssııa múshesi Gúlmıra Serikbaeva aqtalǵandardyń qujaty Ishki ister basqarmasynyń arhıvine ótkenin aıtady. Sol basqarmaǵa suranys jasalyp, árbir adam tabylǵan saıyn qor tolyqtyrylyp otyrady eken.
«Oblystaǵy qurbandardyń esimi «Azaly kitap» dep atalǵan jınaqqa enýi tıis bolǵan. Kitap nebári 7-8 aı kóleminde baspadan shyǵady. Ony bir jylda aıaqtaý múmkin emes edi. Qujattyń bári jergilikti Ulttyq qaýipsizdik komıteti departamentiniń arhıvinde bolatyn. Al ol arhıvten aqparat alý sol kez turmaq, qazirdiń ózinde de ońaı emes. Polısııa departamenti aqparattandyrý jáne baılanys basqarmasynyń arhıvinde qujattar túgelge jýyq saqtalǵan. Sońǵy 10 jyldyń kóleminde osy arhıvpen tyǵyz baılanysta qorymyzdy tolyqtyryp kelemiz. Kitap shyqqan 1997 jyly 1732 adam atyldy dep kórsetilgen. Sonyń ishinde 1600 adamnyń esimi mýzeıdiń «Taǵzym» zalyndaǵy qara taqtada jazylyp tur. Iаǵnı ol esimder kezinde qoljetimdi bolǵan derekterdiń negizinde daıyndalǵan edi. Qara taqtadaǵy esimderdi tolyqtyratyn ýaqyt jetti dep oılaımyn. Qazir qolymyzda tirnektep jınaqtalǵan derekter ata-babasyn izdegen búgingi urpaqtarynyń septigimen naqtylana tústi. Atylǵandardyń burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha sany 2500 ekeni aıtylyp kelgenimen, «Azaly kitaptaǵy» sany – 1732 ǵana, ıaǵnı aldyńǵy derek kúmán týdyrǵan soń zertteý jumystaryn júrgizdik. Izdenistiń nátıjesinde talaı derekke qol jetkizdik, jalpy Ishki ister mınıstrliginiń saıtynan qýǵyn-súrginge ushyraǵan 4001 adamnyń tizimin aldym. Biraq ol jerde adamnyń jeke dereginde tegi tolyq, al esiminiń bas árpi ǵana berilgen eken. Mysaly, tizimde Pálensheev B-nyń beseýi jazylǵan. Múmkin ol «B» árpinen bastalatyn Bekarys, Berkinbaı sekildi bir áýletten qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdar bolar. Sodan keıin biz aı saıyn, apta saıyn aqparattandyrý jáne baılanys basqarmasyna qaıta-qaıta hat jazyp, ótinim jasadyq. Sonda 4001 adamnyń tizimine qatysty suraqtarǵa naqty dáıekti dálel tappadyq. Urpaqtarynan, burynǵy qordan izdep salystyryp, saraptadyq. Týǵan jeri, sottalǵan ýaqyty, qandaı bappen sottalǵany tóńireginde, atylǵan nemese jer aýdarylǵanyna deıin zertteý jumysyn júrgizdik. Nátıjesinde reseılik saıttyń bazasynan 6500-den asa adamnyń tizimin aldyq. Sosyn «Azaly kitaptaǵy», IIM-nen alǵan 4001 adam tizimi, urpaqtarynyń suraýy nátıjesinde tabylǵan adamdar tizimin qaradyq. Bárin bir-birlep saraladyq. Reseılik derek naqty boldy. Olarda málimet kóp. Ashqan kezde barlyǵynyń týǵan jeri, sottalǵany, taǵaıyndalǵan jazasy naqtyraq shyqty. Bıylǵy zertteýimizdiń nátıjesinde burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵandar sany – 7277 adam bolyp otyr. Onyń ishinde atylǵandar sany – 2050. Demek 2500 adam atyldy degen derek naqty emes. Sottalǵandar sany – 4696. Bul mártebedegi adamdar áıgili 58-baptyń negizinde aıyptalyp, «Karlag» jáne basqa da túrmelerde boldy nemese jer aýdarylǵan. Sottalǵandardyń ishindegi 531 adamnyń taǵdyry ne bolǵanyn anyqtaı almaı otyrmyz. Olar sottalǵan 4696 adamnyń qatarynda bolǵanymen, túrmege jiberilgeni nemese atylǵany anyq emes. Biz osy 531 adamnyń taǵdyrynyń tóńireginde zertteý jumystaryn júrgizip jatyrmyz», dedi G.Serikbaeva.
Búginde ata-babalary jóninde derek izdep mýzeıge kelýshilerdiń qarasy úzilmegen. Reseıdegi Sankt-Peterbýrgten habarlasqan azamatsha atasynyń Shymkentke jer aýdarylyp, osynda atylǵanyn aıtypty. Suraý salyp, izdep kelýshilerdiń qatary 166-ǵa jetken. Osylaısha, burynǵy Ońtústik Qazaqstanda atylǵandar men qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń 7277 bolǵanyn aıtqan mýzeı qyzmetkerleri bul sannyń resmı túrde jarııa etiletininen úmitti. Aıta ketelik, qýǵynǵa ushyraǵan babalardy eske alý maqsatynda Shymkenttegi ázil-syqaq jáne satıra teatrynda kúni keshe Rahymjan Otarbaevtyń «Qarasha qazdar qaıtqanda» tarıhı dramasy sahnalandy. Qalalyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi men ázil-syqaq jáne satıra teatry birlesip uıymdastyrǵan keshke jınalǵan kórermender kóp boldy. Olardyń kóbi tarıhı ádiletsizdiktiń qurbany bolǵan jaqyndaryn eske alýǵa kelgender edi.
ShYMKENT
