Qyzylbasov tapqan «qara altyn»
Álemde munaı óndirý tarıhy tym tereńde jatyr. Dúnıe júzinde 160 jyldan astam buryn alǵashqy munaı tamshysy AQSh-ta alynǵan eken. Sodan keıin qazaq jerinde de «qara altynnyń» bastapqy burqaǵy atqylaǵaly 122 jyl ótti. Jylyoı aýdanyndaǵy Qarashúńgúl ken ornynan osynsha jyl buryn alǵash ret 7 tonna munaı alynǵan. Sodan bergi kezeńde qazaq jerinen «qara altyn» seli áste toqtaǵan emes. Ásirese Dossor, Maqat kásipshilikterin ónerkásiptik ıgerý bastalǵannan keıin munaı óndirý kólemi ulǵaıdy. Biraq óndirilgen ónim túgelimen Odaqtyń ortaq qazanyna quıylyp, jergilikti turǵyndar onyń ıgiligin kóre almap edi. Soǵan qaramastan qazaq munaıshylary arasynan birneshe ondaǵan munaıshy áýleti qalyptasty.
Olardyń arasynda Avrovtar, Balǵymbaevtar, Baljanovtar, Beshimovter, Bólekbaevtar, Qaramurzıevter, Myrzaǵalıevter, Orjanovtar, О́tebaevtar, О́teǵalıevter, Shyrdabaevtar, Marabaevtar, Dosmuhambetovter, Jumaǵalıevter, Ogaılar áýletteriniń eńbek jolyn búgingi urpaǵy abyroıly jalǵastyryp keledi. Sondaı áýlettiń biri – Beshimovter. Atadan – balaǵa, baladan nemerege atakásipteı jalǵasqan munaıshylyq kásiptiń bastaýynda Beshim Qyzylbasovtyń esimi erekshe atalady. Ol – Jylyoı aýdanyndaǵy Qosshaǵyl ken ornyndaǵy munaıdy alǵash tapqan qazaq.
Osynaý kóńili daladaı darqan qarııanyń keıingi urpaǵynyń qamy úshin jasaǵan ulaǵatty isin dáripteý ári este qaldyrýdy kózdegen otandyq munaıshylar Qosshaǵyl kentindegi bir kóshege Beshim Qyzylbasovtyń atyn berip, eskertkish-barelef ornatýǵa uıytqy boldy. Qosshaǵyl ken ornynyń ashylý tarıhyna sholý jasasaq, el aýzyndaǵy ańyzǵa bergisiz áńgime jelisi bylaısha óriledi. Beshim Qyzylbasov 1926 jyldyń jaz aıynda kórshi aýyldan kele jatyp, shaǵyldar arasyndaǵy qara qońyrlanǵan jerdiń ústinen túsedi.
Atynan túsip, zer sala qaraǵanda qoıý qara maıdyń jınalyp qalǵanyn baıqaıdy. Arnaıy bilimi bolmasa da eldegi bolyp jatqan oqıǵalarǵa qulaǵyn túrip júretin, bylaısha aıtqanda munaı týraly, ony ıgerýge talpynys jóninde jeldeı esken jaǵymdy jańalyqtardan únemi habardar, kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattardyń qataryndaǵy Beshim qart jer betine shyqqan maıdy torsyǵyna quıyp, topyraǵyn dorbasyna salyp alady. Qozykósh jerden úıine kelgen soń torsyǵyndaǵy maıdy otqa jaǵyp kóredi.
Pyshyrlap alaýlaı janǵan maıdy «qara altyn» dep topshylaǵan Beshim qart ony shalǵaı bolsa da Dossordaǵy munaı kásipshiligine jetkizý úshin atyna minip, jele jorta jóneledi. On bes jyldan beri, ıaǵnı 1911 jyldan Dossordan joǵary sapaly «qara altyn» selin tasytyp jatqan munaı kásipshiligindegiler torsyǵyna munaı, dorbasyna maıly topyraq salyp ákelgen aýyl aqsaqalyn jylyushyraı qarsy alady. О́ıtkeni el ishindegi mundaı jershil, ári kónekóz qarııalardyń jańa ken oryndarynyń ashylýyna septigi tıetini daýsyz edi. Beshim qart ákelgen maıly topyraqtan kóz almaı, óz baılamyn qapelimde aıtýǵa asyqpaǵan kásipshilik basshylary zertteý jumysyn sol kezdegi jas geolog, keıinnen osy salanyń bilgir ǵalymy atanǵan professor Petr Avrovqa tapsyrady.
Merki óńirinde kindik qany tamyp, qazaqtarmen etene bolyp erjetken P.Avrov geologterin ertip, Beshim qart kórsetken shaǵyldar arasyna áldeneshe ret keledi. Ár kelgen saıyn Beshim qartty qasynan tastamaı, jolbasshy retinde jumysqa alady. Osy qarııanyń kómegimen Jylyoı óńirindegi ken oryndarynyń kartasyn jasaǵan deıtin derek te shyndyqqa janasatyndaı. Torsyǵyna maı quıyp alǵan Beshim qart ta, onyń aıtqanyna ılanyp qana qoımaı, shaǵyldar arasyna ilesip kelgen P.Avrov basqarǵan geologter da zertteý, burǵylaý jumystaryna úlken úmitpen kirisken edi. Sol úmit 6 jyldan keıin aqtalyp, 1932 jylǵy 28 qarashada №6 uńǵymanyń 450 metrlik tereńinen alǵashqy munaı burqaǵy atqylady. Alǵashqy uńǵymanyń táýligine 250 tonna «qara altyn» bergeni munaı izdeýshilerge jol kórsetken Beshim qartty da, geologterdi de, bárinen buryn sol óńirdegi dúıim jurtty alabóten qýanyshqa keneltti. Geologter jańa ken ornyn taptyq, aýyl adamdary munaıdyń paıdasyn kóremiz dep qýanǵan edi.
Jergilikti halyqtyń úlkendi syılaıtyn daǵdysyn jaqsy biletin P.Avrov ózine jolbasshy bolǵan qarııadan munaı shyqqan jerge at qoıýyn ótinedi. Dala akademıgi atanǵan Beshim qart shaǵyldar arasyndaǵy munaıly jerge «Qosshaǵyl» degen ataýdyń jón ekenin alǵa tartqanda, geologter de osy ýájge toqtam jasapty. Osydan keıin Beshim qart pen geolog Petr Avrov Qosshaǵylǵa taıaý 13 shaqyrym jerge kóship kelip, tatýlyǵy jarasqan kórshi, jaqsy joldas bolypty.
Atalǵan ken ornyn ónerkásiptik ıgerý 1935 jyly bastaldy. Dál sol jyldyń 23 qyrkúıeginde Qosshaǵyl kásipshiliginiń qurylýymen Jylyoı aýdanynda munaı ıgerýdiń alǵashqy qadamy jasaldy. Buryn mal men qustan ózge eshteńe kórinbeıtin en dalada tehnıkanyń gúrili estilip, ár tóbeniń basynda otyrǵan aýyl jastary óndiriske tartyldy. Biraq taǵdyr Beshim qartqa kindik qany tamǵan dala tósindegi dúbirli eńbekti, munaı barlaıtyn, óndiretin tehnologııanyń tetigi qazaq jastarynyń qolyna tıgenin kórýdi jazbaǵan eken. Ol kásipshilik qurylardan eki jyl buryn, ıaǵnı 1933 jyly ómirden ozdy.
Degenmen oǵan keıinnen «Qosshaǵyl ken ornyn alǵash ashýshy» ataǵy berilip, geologterge munaı kózin taýyp bergeni úshin ómirlik járdemaqy taǵaıyndalypty. Járdemaqyny ákesimen birge kúni-túni geologtermen aralas-quralas júrgen úlken uly Muqan alyp turǵan. Nege ekeni belgisiz, Muqan 1951 jyly ómirden ozǵanda, járdemaqyny tóleý de toqtap qalǵan. Bir qyzyǵy, Beshim Qyzylbasovtyń uldarynyń bári Qosshaǵyl ken ornyn ıgerýge atsalysqan. Erdáýlet pen Berdáýlet deıtin eki balasy soǵys jyldarynda burǵyshylyqqa jumysqa alynyp, keıinnen ataqty burǵyshy, burǵylaý sheberi, munaı óndiretin operator atanyp, abyroıly eńbek etken. Tóremurat, Narymbaı esimdi balalary da eńbek jolyn osy ken ornynda bastap, 1939 jyly fın soǵysyna attanǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qan maıdanynan ekeýi de elge oralǵan joq. Eń kishi balasy Mızam da uzaq jyl munaı salasynda eńbek etti. Bul kúnderi Beshim qarttyń urpaǵynan taraǵan 50-den astam nemere-shóbereleri munaı ónerkásibiniń bilgir mamany atanyp júr. Sondaı nemereleriniń biri – Naýryzǵalı Erdáýletuly Beshimov.
– Mamandyq tańdaýyma, ómirimniń durys arnaǵa túsýine jol siltegen eki azamattyń adamgershilik, aǵalyq kómegin áli kúnge umytpaımyn. Mektepti 1951 jyly bitirip, endi oqýǵa attanamyn dep turǵanda ákem qaıtys boldy. Ákem bala kezimde: «Máskeýde munaı oqýy bar, seni soǵan oqytamyn» deıtin edi. Biraq ákem degenine jete almady. Turmystyń qıyn kezi ǵoı, qapelimde jumys tabý da ońaıǵa túspedi, – dep eske alady munaıshylyq kásipke kelý jolyn Naýryzǵalı Beshimov. – Sol kezde Qurman Bısenov degen kórshi turatyn aǵaı meni Komsomol kásipshiliginiń dırektoryna ertip aparyp, jóndeýshiniń úırenýshisi etip jumysqa ornalastyrdy. Sol kásipshilikten bir jyldan soń Máskeýdegi munaı ınstıtýtyna oqýǵa attanarda mekeme basshysy Qýanysh aǵaı Qudabaev: «Jolyńa jaratarsyń» dep 300 som aqsha berdi. Bul meniń eki balamen aýylda qalǵan anamnyń eki jyldyq zeınetaqysyna teń qarajat edi.
Ol osyndaı adamgershiligi mol azamattardyń qamqorlyǵymen Máskeýden bilim aldy. Munaıshy-ınjener mamandyǵymen 1958 jyly eńbek jolyn Beshim atasy «qara altyn» tapqan Qosshaǵyl kásipshiligindegi №1 ýchaskede operator bolyp bastady. Keıin «Qulsarymunaıgaz» «Jaıyqmunaıgaz», «Teńizmunaıgaz» sekildi iri kásiporyndardyń basshylyq qyzmetine deıin kóterilip, Shafıh Izbasov, Salamat Muqashev, Ońaıbaı Kóshekov syndy azamattardyń senim bildirýimen Maqat aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin abyroımen atqardy.
– Qaıda júrsem de, qandaı laýazymdy qyzmet atqarsam da Beshim atam salǵan munaıshylyq kásiptegi otbasylyq joldyń úzilmeýin oılaıtyn edim. Qazir shúkir, ata jolyn jalǵastyrǵan balalar, nemereler bar, – dep eske alady ótken kúnderin ardager munaıshy Naýryzǵalı Erdáýletuly.
«Teńiz» tereńindegi telegeı
Bul – elimizdi tanytqan birden-bir ken orny. Qazir álemde «Teńizge» teń keletin ken ornyn tabý qıyn. Bul kenishtiń tereńinde telegeı baılyqqa ulasqan munaı men gazdyń mol qory bar. Bıyl ashylǵanyna jıyrma segiz jyl tolatyn ken ornynan úzdiksiz óndirilip kele jatqan «qara altyn» seli qalaı barlanyp edi? «Teńiz» ken ornynyń bastaýynda kimder tur? Árıne, osy saýaldarǵa jaýap izdegende, aldymen qazaqstandyq geologter men munaıshylardyń kásibı biliktiligin eskermeýge bolmaıdy. О́ıtkeni KSRO-nyń Geologııa men Munaı ónerkásibi mınıstrlikteri bir-birimen básekege túsken sol bir kezeńde qazaqstandyq munaıshylar «Teńiz» qurylymynyń tuzasty qabatynda mol munaıdyń qory baryn dáleldep, bultartpaıtyn alǵashqy ǵylymı dáıekterin usyndy. Biraq KSRO Geologııa mınıstrliginiń mamandary naq osy qurylymda geologııalyq barlaý júrgizýden bas tartypty.
Dál sol kezde «Embaneft» óndiristik birlestiginiń basshylary keıin «Teńiz» ataýyn ıelengen qurylymda geologııalyq barlaý jumysyn bastaý jóninde bastama kóterdi. Bul qadamnyń nátıjeli bolaryna birlestiktiń bas dırektory Bólekbaı Saǵynǵalıev, bas geologi Joldasqalı Dosmuhambetov pen Maqash Balǵymbaev kámil senimdi edi. Áıtse de olar bastapqyda qoldaǵy geofızıkalyq málimettiń jutańdyǵyna qaramastan, Ońtústik-Embi alańyndaǵy tuzasty qabatynan mol shıkizattyń baryn dáleldeýge tyrysty. «Embaneft» birlestigi aldymen Balyqshy barlaý-burǵylaý basqarmasynyń kúshimen «Pýstynnyı» alańynda barlaý jumysyn bastady.
Bul – tuzasty qabatynan munaı qoryn izdeýge jasalǵan alǵashqy qadam. Osy kezeńde «Qaraton» jáne «Tájiǵalı» alańyndaǵy barlaý jumysyna «Nıjnevoljskneft» óndiristik birlestiginiń burǵyshylary tartyldy. Tuzasty qabatynan quramynda kúkirti bar munaıdyń orasan qorynyń belgisine «Pýstynnyı» alańyndaǵy №10 uńǵymany burǵylaý barysynda kóz jetti. Qazaqstandyq munaıshylarmen birge «Nıjnevoljskneft» birlestigine qarasty volgogradtyq basqarmanyń burǵyshylary burǵylaǵan «Tájiǵalı» ken ornyndaǵy №13 uńǵymadan 100 tonnaǵa jýyq «qara altyn» men 600 myń tekshe metrge jeteǵabyl ilespe gaz alyndy.
Al «Teńiz» tereńindegi telegeıge alǵash ret burǵy ushy 1976 jyly salyndy. Mundaı jaýapty jumysty oryndaýdy «Embaneft» birlestiginiń basshylary Volgorad burǵylaý basqarmasynyń burǵyshylaryna tapsyrdy. Sóıtip atalǵan basqarmanyń Golýbev basqaratyn brıgadasy «Teńiz» alańyndaǵy №1 uńǵymany burǵylaýdy bastady. Ras, tuzasty qabatyn burǵylaý ońaı emes. О́ıtkeni sol kezeńde Qazaqstandaǵy munaı óndiriletin ken orynnyń barlyǵynda derlik mundaı burǵylaý qolǵa alynbaǵan edi. Osyndaı sebepten tuzasty qabatyn burǵylaý jumysyna erekshe mańyz berildi. Arada úsh jyl ótkende, ıaǵnı 1979 jyldyń tórtinshi toqsanynda tuzasty qabaty ashyldy. Sol jylǵy jeltoqsanda alǵashqy synaq júrgizilip, táýligine 475-600 tekshe metr munaı alynady degen qorytyndy jasaldy. Biraq munaı quramynda kúkirttiń mólsheri 25 %-ǵa deıin ekeni anyqtaldy. Sol kezde álemde mundaı kólemde kúkirti bar, sondaı-aq qabat qysymy joǵary ken orny joq edi.
Bul árıne «Embaneft» birlestiginiń basshylaryn «Teńiz» ken ornyna qatysty san alýan josparly jumysty oılastyrýǵa májbúr etti. Sonyń biri – biliktiligimen tanylǵan jas munaıshy Nurlan Balǵymbaev jetekshilik etetin ınjenerlik-tehnıkalyq top. Bul topqa ken ornyn ıgerý jónindegi jumysty úılestirý, bilikti mamandardy tańdaý, olardyń kásibı biliktiligin arttyrý úshin oqytý mindeti tapsyryldy. Alaıda KSRO-da mundaı iri kenishti ıgerýge qajetti tehnologııa da, munaı jabdyqtary da bolmady. Degenmen otandyq birlestiktiń bilgir basshylary men mamandary ken ornynda keshendi zertteý jumystaryn qolǵa alyp, oǵan jetekshi ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýttaryn jumyldyrdy. Mundaı ınstıtýttar metallýrgııa, hımııa jáne munaı-hımııa ónimderiniń tájirıbelik úlgisin alý maqsatynda synaqtar júrgizdi.
Bárinen buryn «Embaneft» birlestiginiń bas dırektory Bólekbaı Saǵynǵalıev tuzasty qabatynan birinshi synaqta alynǵan ónimdi qýantarlyq nátıjege balady. «Bul onyń KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy A.Kosygınniń qabyldaýyna kirýine dáıekti dálel edi. Sóıtip bas dırektor KSRO Ortalyq Komıteti men Mınıstrler Keńesiniń 1981 jylǵy 4 maýsymda «Batys Qazaqstanda munaı jáne gaz ónerkásibin damytý jáne geologııalyq barlaý jumysyn kúsheıtý sharalary týraly» arnaıy birlesken qaýlysyn qabyldaýyna yqpal etti. Muny KSRO-daǵy 49 óndiristik birlestiktiń birin basqaryp, bilikti uıymdastyrýshy retinde tanylǵan qazaq azamatynyń orasan zor eńbegi deý lázim» degen esteligimen bólisken bolatyn memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurlan Balǵymbaev.
Birlesken qaýly «Teńizdegi» burǵylaý jumysyn jandandyrdy. Naqtylaı aıtqanda, 1982 jyly ken ornyndaǵy burǵylaý brıgadasy 30-ǵa, burǵylaý qondyrǵysy 42-ge jetti. Uńǵymalardy burǵylaý jobasyn «VolgogradNIPIneft» ázirlep, KSRO Munaı ónerkásibi mınıstrligi bekitti. Sol tusta odaq basshylary úrke qaraǵan batystyq ozyq qondyrǵylar men jabdyqtardy satyp alýǵa, sheteldik merdigerlerdi tartý isine atalǵan mınıstrliktiń ókili Nurlan Balǵymbaev tikeleı atsalysty. Sheteldik merdiger Lýrgı-Lıtvın-Lavalın konsorsıýmy árqaısysynyń qýaty jylyna 3 mıllıon tonnaǵa eseptelgen úsh tehnologııalyq jelini jetkizdi. Al ken ornyndaǵy montajdaý jumystaryn vengrlik «Vedepser» kompanııasy atqardy. Aıtqandaı, osy kompanııa alǵashqy vahtalyq qalashyqtyń qadasyn qaqty.
Árıne ken ornyn ıgerý úshin, aýqymdy jumys atqarylǵanyn osy salanyń mamandary jetik biledi. Shyndyǵynda, munaı-gaz ónerkásibiniń, ásirese, «Teńiz» kenishiniń tarıhyn jetik biletin Nurlan Balǵymbaevtyń esteligine súıensek, ken ornyndaǵy zaýyttyń birinshi tehnologııalyq jelisin iske qosý 1991 jyldyń kóktemine josparlanypty. Tehnologııalyq jeli munaımen toltyrylyp, qajetti temperatýraǵa deıin qyzdyryldy. Munaı-gaz óndirý basqarmasynyń bastyǵy Qaden Qudabaev pen bas ınjener Vladımır Mıhaılovtyń qadaǵalaýymen 6 sáýirde aǵa sheber B.Ernııazov, operatorlar Abdýlhamıt Artyǵalıev, Ǵafýr Áýbákirov, Meıram Moldashev №8 uńǵymanyń ónim jiberetin klapanyn ashty. Osylaısha, ken ornynan óndirile bastaǵan «qara altyn» tórt saǵattan keıin zaýyttyń tehnologııalyq jelisine jetti. Sol sátte munaı qabyldaýdy zaýyt basshylary Mahoshvılı men Zıdıhanov operatorlar tobymen baqylap turdy. Al 8 sáýirde ilespe gaz taýarly ónim deńgeıine jetkizilip, «Ortalyq Azııa-Ortalyq» magıstraldy gaz qubyryna berile bastady. Eki aptadan soń propan, býtan sekildi suıyq ónimder tutynýshyǵa, al mamyrda suıyq kúkirttiń birinshi partııasy Alǵa qalasyndaǵy zaýytqa jóneltildi.
Árıne KSRO basshylary «Teńizdeı» iri kenishtiń tereńinde jatqan mol kómirsýtekti burynǵysha odaqtyń ortaq qazanyna quıýdy kózdegeni daýsyz. Muny Munaı ónerkásibi mınıstri Vasılıı Dınkovtyń AQSh-taǵy «Oksıdental Petroleým» korporasııasynyń prezıdenti Armanda Hammermen uzaq jyl kelissóz júrgizgeni qapysyz aıǵaqtaıdy. Sóıtip 1988 jyly KSRO atynan mınıstr V.Dınkov «Teńizpolımer» birlesken kásipornyn qurý jóninde hattamaǵa qol qoıǵan edi. Alaıda qaıta qurýdyń jańǵyryǵy bul máseleni basqa arnaǵa buryp, Armanda Hammermen kelisimniń sońy nátıje bermedi. Budan soń «Shevron» kompanııasymen kelisim júrgizý qadamy bastaý aldy. Ras, kelisimniń bári Munaı ónerkásibi, Syrtqy saýda mınıstrlikteri arqyly júrgizilip, oǵan KSRO Ortalyq Komıteti baqylaý jasap otyrdy. Degenmen 1990 jyldan bastap «Teńiz» jobasynyń taǵdyryn sheshýde Qazaqstannyń róli basymyraq bola tústi.
– Munaı ónerkásibi mınıstriniń tapsyrmasymen 1991 jyly Almatyǵa kelip, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen kezdesýdiń sáti tústi. Sol kezdiń ózinde Nursultan Nazarbaev «Teńiz» ken ornynyń keleshegi men munaı-gaz salasyn damytýdyń aýqymdy jobasyn usyndy. Osydan keıin «Shevronmen» kelissózge qazaqstandyq basshylar qatysa bastady. Olardyń arasynda Atyraý oblysynyń ókilderi de boldy, – degen edi kezinde Nurlan О́tepuly.
«Shevronmen» aradaǵy kelisim oń nátıje berip, 1993 jylǵy 6 sáýirde «Teńizshevroıl» birlesken kásiporny quryldy. Mine, osy kelisimnen keıin tereńinde telegeı munaıy bar «Teńizdeı» iri kenishti keń aýqymda ıgerý bastaldy. Sodan bergi kezeńde birlesken kásiporyn tehnologııany jańǵyrtý úshin birneshe aýqymdy jobany iske asyrdy. Sonyń jemisindeı ótken jyly «Teńizden» 26,5 mıllıon tonna «qara altyn» óndirildi. Qazir «Teńiz» ken ornynyń tereńinde 3,2 mıllıard tonna munaı qory esepke alynyp otyr. Qoınaýynda 200 mıllıon tonna munaıy bar Korolev ken orny men «Teńizdi» qosa alǵanda, óndiriletin «qara altyn» kólemi 1,37 mıllıard tonnany quraıdy.
Qara teńizge tóte qubyr
El táýelsizdiginiń ekonomıkany órkendetýge tikeleı yqpaly kóp. Táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy 1992 jyly negizi qalanǵan jobalardyń biri – Qara teńiz jaǵalaýyna tóteleı tartylǵan munaı qubyry. Jylyoı aýdanyndaǵy «Teńiz» kenishinen Novorossıısk aılaǵyna deıin sozylǵan 1500 shaqyrymnan asatyn qubyr qurylysyn júrgizý úshin Kaspıı qubyr konsorsıýmy quryldy. Osy maqsatta Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy jáne Oman sultandyǵy arasynda kelisim jasaldy. Muny munaıshylar Elbasynyń tól jobasyna balaıdy. О́ıtkeni Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasymen ári tabandylyǵymen iske asyrylǵan osy joba arqyly «Teńiz» kenishiniń «qara altynyn» álemdik naryqqa tóteleı shyǵaratyn dáliz ashyldy. Bel-belesti qýalap, el men eldi jalǵaǵan bul qubyrdyń deni Reseı aýmaǵymen ótetindikten, kórshi memleket basshylaryn kelissózge kóndirgen Elbasy Nursultan Nazarbaev Atyraý oblysyna saparynyń birinde bul joba týraly bylaı dep edi:
– Atyraý – qarqyndy órkendep, ósip kele jatqan aımaqtardyń biri. Áli de qarqyndy damý úderisi jalǵasa beredi. Oblys ekonomıkasyn kóterý, munaı kenishterin ıgerý úshin «Shevron» kompanııasyn elge ınvestısııa salýǵa ákeldik. Sebebi jerimizdegi mol munaıdy ıgerýge ózimizdiń tehnologııamyz bolmady. Osy ınvestordy ákelmesek, jerdiń astyndaǵy mol baılyq jata berýi múmkin edi. Sondyqtan shetel ınvestısııasyn kóptep tarttyq. Munaıdy óndirgennen keıin ony shetel naryǵyna satý joldaryn izdeý kerek boldy. Sol sebepten Qara teńizge tikeleı munaı qubyryn tartý jobasyn qolǵa aldyq. Árıne bul ońaı bolmady. Alty jyl boıy Reseı basshylarymen kelissózder júrgizdik.
Rasynda da solaı. Reseıdiń sol kezdegi prezıdenti Borıs Elsınmen alty jylǵa sozylǵan kelissózde Elbasynyń tabandylyǵy óz jemisin berdi. Kórshi el basshylary tórt kezeńmen júrgiziletini josparlanǵan jobanyń 4 mıllıard AQSh dollaryna baǵalanǵan jalpy qunynan Reseıdegi Astrahan oblysy men Qalmaq Respýblıkasy, Stavropol, Krasnodar aımaqtarynyń bıýdjetine túsetin salyq mólsheri aýqymdy bolatynyn bastapqyda baǵdarlaı almapty. Endi olar bul jobanyń ózderine tıimdi bolǵanyna kóz jetkizip otyr. Qubyrdyń qazaqstandyq bóliginde 45 mıllıon dollardyń jańǵyrtý jumystary atqaryldy. Birneshe jerde qubyr boıyn qýalaǵan munaıdyń qysymyn anyqtaıtyn qondyrǵylar ornatyldy. Bıyl «Teńiz» kenishinen bastaý alyp, Reseıdegi birneshe óńirdiń aýmaǵymen Qara teńiz jaǵalaýyna mańdaı tiregen qubyr boıymen munaı tasymaldanǵanyna 20 jyl tolatyn jobanyń tıimdi tustary joq emes. Eń bastysy, qazaq munaıynyń shetel naryǵyna jetý joly edáýir qysqardy. Shetel naryǵyna baǵyt alǵan «qara altynǵa» kese-kóldeneń tartylatyn, sapasyna keri áser etetin kedergiler azaıdy.
Joba boıynsha bul qubyrmen 40 jyl úzdiksiz ónim tasymaldaýǵa mol múmkindik baryna boljam jasaldy. О́ıtkeni Qazaqstanda jyl saıyn óndiriletin munaı kólemi ulǵaıyp keledi. Ásirese «Teńizshevroıldyń» úshinshi býyn atalatyn jobasy iske qosylǵannan keıin «Teńizdiń» berer ónimi eselendi. Buǵan qosa osy qubyrmen Qarashyǵanaq gaz kondensaty kenishiniń shıkizattyq munaıy da úzdiksiz tasymaldana bastady. Sondaı-aq Atyraý oblysynyń Astrahan óńirimen shekaradaǵy «Qurmanǵazy», «Hvalynskoe», «Imashev» kenishterinen ónim alynǵanda ony tasymaldaýdaǵy basty baǵyt retinde osy qubyr aldymen tańdalatyny daý týdyrmaıdy. Sebebi osy kenishterge eń jaqyn aralyqpen ótetin birden-bir qubyr bul. Demek, atalǵan kenishterdi ıgeretin kásiporyndarǵa ekonomıkalyq tıimdilik jaǵynan ońtaılysy Qara teńiz baǵytyndaǵy qubyr bolmaq. Sonymen qatar Kaspııdiń qazaqstandyq sektoryndaǵy «Qashaǵan» ken ornynan óndirilgen «qara altyn» da osy baǵytpen tasymaldanyp jatyr.
Kaspıı turba qubyrymen «Teńizshevroıldaı» iri kompanııamen birge, Qazaqstannan kómirsýtek óndiretin «Embimunaıgaz», «Kazahoıl-Aktobe», «Arman», «SNPC-Aktobemýnaıgaz», «Karachanak Petroleým Opereıtıng B.V.», sondaı-aq reseılik «Lıtasko», «NaftaTrans» sekildi kásiporyndar munaı tasymaldaýdyń tıimdiligine kóz jetkizdi. Konsorsıýmnyń bas dırektory Nıkolaı Platonovtyń pikirinshe, atalǵan qubyr jelisi iske qosylǵan 2001 jylǵy 13 qazannan 2019 jylǵa deıin 577 mıllıon tonna munaı tasymaldanypty. Sonyń ishinde Qazaqstanda óndirilip, atalǵan qubyrmen shetel naryǵyna jetkizilgen «qara altynnyń» úlesi 502 mıllıon tonnany, Reseıden 75 mıllıon tonnany qurady. Al byltyr 59 mıllıon tonnadan astam munaı qubyr boıyn «qýalady». Qazaqstandyq munaı óndirýshilerdiń úlesine 51,7 mıllıon tonnasy tıedi. Biraq bul jospardaǵydan shamamen 7 mıllıonǵa tonnaǵa az. Iаǵnı munaı eksportynyń jospary 89,8%-ǵa oryndalyp, 572 tanker shetel naryǵyna jol tartty.
Konsorsıýmnyń bas dırektory Nıkolaı Gorbannyń aıtýynsha, 5,4 mıllıard dollarǵa baǵalanǵan keńeıtý jobasynyń birinshi kezeńinde 5 munaı aıdaý stansasy jańǵyrtylyp, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 88 kılometr turba qubyryn úlken dıametrlik túrimen aýystyrý kózdeldi. Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy aılaqta shıkizat saqtaıtyn 100 myń tekshe metrlik úsh qazan qubyrmen tasymaldanatyn munaıdyń mehanıkalyq qýatyn jylyna 35 mıllıon tonnaǵa jetkizýge múmkindik beretinine senedi bas dırektor. Al ekinshi kezeń barysynda jańadan bes munaı aıdaý stansasyn turǵyzý arqyly qubyrmen «qara altyndy» tasymaldaý múmkindigin 48 mıllıon tonnaǵa jetkizdi. Úshinshi kezeńge josparlanǵan taǵy da bes munaı aıdaý stansasy, oǵan qosa ónimdi saqtaýǵa arnalǵan 100 myń tekshe metrlik úsh qazandy iske qosý jobasy 2015 jyly tolyq aıaqtaldy. Sodan beri Kaspıı qubyr konsorsıýmy jylyna 67 mıllıon tonna «qara altyndy» Qara teńiz jaǵalaýyna senimdi tasymaldaýǵa jol ashty. Aıtqandaı, qubyr boıynda iske qosylatyn 10 munaı aıdaý stansasynyń ekeýi Qazaqstan aýmaǵynda, ıaǵnı Atyraý oblysynda salyndy.
Qara teńiz baǵytyndaǵy tóte qubyrdy keńeıtý jobasy Qazaqstan-Reseı arasyndaǵy memleketaralyq qatynasty odan ári tabysty damytý úshin, sondaı-aq álemdegi energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtý turǵysyndaǵy basym baǵytqa ıe ekeni daýsyz. Sol sebepten otandyq «QazMunaıGaz» kompanııasy qubyr jelisin keńeıtýge baılanysty kelissózderge belsene atsalysty. Bul qubyrdyń elaralyq, ekonomıkalyq, iskerlik baılanystardy bekitip, ıntegrasııalyq yntymaqtastyqty jandandyrýdaǵy mańyzy óte zor. Ony konsorsıýmnyń aksıonerleri de joqqa shyǵarmaıdy. Munaıly óńirdiń keń qanat jaıa órkendeýine serpin bergen Kaspıı qubyr konsorsıýmynda qazaqstandyq úlesti arttyrýǵa basa kóńil bólinýde. Bul – jergilikti mamandardyń qosymsha mamandyqty meńgerýi, jumysqa ornalasýy. Jergilikti qazynaǵa túser salyq molaıyp, ekonomıkanyń órkendeı berýine yqpaly tıip otyr. Sonymen birge bul qubyr otyn-energetıka salasyndaǵy strategııalyq mańyzy basym Kaspıı qaırańyn ıgerý, «Teńizshevroıldyń» úshinshi býyn zaýyty, gaz-hımııa kesheni sekildi iri jobalardyń iske asyrylýyna septigin tıgizip otyr.
Táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy tabystyń birine sanalǵan «Teńiz-Novorossıısk» qubyrynyń mańyzy týraly memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurlan Balǵymbaev «Ýaqyt bıiginen qaraǵanda, 1990 jyldardyń orta sheninde táýelsiz munaı qubyry jelisin qurý jónindegi bizdiń ustanymymyz strategııalyq turǵydan durys boldy. Bul tek Qazaqstanǵa ǵana emes, jobany qarjylandyrǵan munaı kompanııalaryna da paıda ákeldi. Qazaqstan úshin de, Reseı úshin de naryqtyq ekonomıka, aralas menshik sharttaryna saı júzege asqan eń alǵashqy aýqymdy halyqaralyq qubyr jelisi jobasy atandy. Bul tájirıbe budan keıin basqa da magıstraldy qubyr jelisiniń qurylystaryna tıimdi paıdalanyldy. Kaspıı qubyr konsorsıýmy ınjenerlerden jetekshilerge deıingi barlyq deńgeıdegi mamandardy daıyndaıtyn úlken mektepke aınaldy» degen edi.
Kaspıı tórindegi «Qashaǵan»
Elimiz táýelsizdigin alǵannan keıingi jemisti jobalardyń qatarynda «Qashaǵan» kenishin de ataýǵa bolady. О́ıtkeni birinshiden, bul – qazaqstandyq munaıshylar úshin tyń ári alǵashqy joba. Ekinshiden, bizdiń elimiz buǵan deıin sý astynan «qara altyn» óndirip kórmegen. Demek, atalǵan joba arqyly qıyn da qyzyqty jobaǵa alǵash ret qadam jasaldy. Úshinshiden, «Qashaǵan» – álemde sońǵy 40 jylda ashylǵan eń iri 10 ken ornynyń biri. Tórtinshiden, mundaǵy kómirsýtektiń mol qory táýelsiz Qazaqstandy «qara altyn» qory mol elderdiń qataryna qosqany daýsyz.
Árıne, «Qashaǵandy» quryqtaý ońaı bolǵan joq. О́ıtkeni sý aıdynynan munaı óndirýdiń ózindik qıyndyǵy bar. Mine, osy oraıda Kaspııdiń soltústik bóliginen ken oryndaryn barlaý úshin sheteldik kompanııalardy jobaǵa ınvestor retinde tartýdyń qajettigi týyndady. Sóıtip, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy alǵashqy seısmıkalyq barlaý 1993 jyldan bastaldy. Teńiz tabanyna alǵashqy burǵy ushy 1999 jyldyń 12 tamyzynda salyndy. Sol kezdegi OKIOK kompanııasy Qashaǵan kenishin burǵylaý úshin «Suńqar» jyljymaly burǵylaý qondyrǵysyn Reseıdiń Astrahan qalasynda qurastyrdy. Kaspıı tórindegi kenishte qaınarbulaqtaı tunǵan mol munaıdyń bastaýy 2000 jyly anyqtaldy.
«Qashaǵanǵa» burǵy salýmen bastalǵan qamdanys Qalamqas (qyrkúıek, 2002 j.), Ońtústik-batys Qashaǵan (tamyz, 2003 j.), Aqtoty (qyrkúıek 2003 j.) jáne Qaırań (qyrkúıek 2003 j.) ken oryndarynyń ashylýyna ulasty. Ken ornyn ıgerý úshin 2001 jyly «Enı» kompanııasy biryńǵaı operator retinde tańdaldy. Osy maqsatta «Adjıp QKO» ataýymen operasııalyq kompanııa quryldy. Al ken ornyn baǵalaýdyń nátıjesinde 2002 jylǵy maýsymda «Qashaǵannyń» kommersııalyq ashylýy týraly jarııalandy. Osyndaı aýqymdy jobany tıimdi basqarý maqsatyndaǵy operasııalyq úlgi negizinde 2009 jylǵy 22 qańtarda «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı B.V.» (NKOK) kompanııasy qurylyp, SKО́BK sheńberindegi jobanyń operatory mindetin qolyna aldy.
Shyndyǵynda, Qazaqstan úshin Kaspıı teńiziniń tórinen «qara altyn» óndirý jylnamasyn bastaý tarıhı oqıǵaǵa aınaldy. О́ıtkeni «Qashaǵannan» munaıdyń alyna bastaýy el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus keldi. Muny kezdeısoqtyq deseńiz de, sáıkestik deseńiz de, el ekonomıkasynyń odan ári qarqyndy órkendeýine serpin bergeni daýsyz. «Qashaǵan» iske qosylǵan sátte táýligine 75 myńnan astam barrel munaı kommersııalyq deńgeıde óndirildi. Aldaǵy ýaqytta munaı óndirýdiń deńgeıin táýligine 180 myń barrel deńgeıine turaqtandyrý kózdelip otyr.
– «Qashaǵan» ken ornynyń ashylýy sońǵy 50 jylda álemdik energetıka salasyndaǵy eń eleýli oqıǵa boldy. Onda 5,5 mlrd tonnaǵa deıingi mólsherde munaı jáne 3 trln tekshe metrdeı gaz qory bar dep jobalanýda. «Qashaǵan» qazaqstandyqtardyń ıgiligin eseleı túsetin taǵy bir iri joba bolyp sanalady, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev Atyraý oblysyna kelgen saparynda. – «Qashaǵan» Qazaqstan men iri álemdik munaı kompanııalaryn ortaq maqsatqa jumyldyra aldy. «Enı», «Total», «EksonMobıl», «Shell», Qytaıdyń ulttyq munaı-gaz korporasııasy, «Inpeks» bizdiń elge baı tájirıbesi men bilimin ala keldi. Bizdiń «QazMunaıGazdyń» da qazir álemdik deńgeıdegi osyndaı kompanııalarmen qatar turǵany qýantady. Osy ýaqyt aralyǵynda biz munaıshylardyń tutas bir býynyn daıarladyq, jańa mamandyqtar ashtyq, teńiz akademııasyn qurdyq. «Qashaǵanda» 11 myńnan astam Qazaqstan azamaty jumyspen qamtyldy. Sol arqyly jobadaǵy otandyq kadrlardyń úlesi 90 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. 2005 jyldan beri satyp alynǵan taýar, atqarylǵan jumys jáne qyzmet kórsetý isindegi Qazaqstannyń úlesi 12,7 mlrd dollar bolyp, 30 paıyzǵa jetti. Teńiz operasııasyna qoldaý kórsetý flotynyń bazasy, sondaı-aq munaı tógilgen kezde jumys júrgizetin ekologııalyq baza quryldy. Osylaısha, biz ken oryndaryn paıdalanýdyń qarqyndy kezeńine kóshtik.
Kaspıı teńiziniń tórindegi «Qashaǵandy» ıgerý arqyly álemdik standarttarǵa saı keletin otandyq teńiz servıstik ınfraqurylym qalyptasty. Buǵan «Shlıýmberje», «Sımens», «Enerdjı Výd Grýpp», «Saıpem» sekildi halyqaralyq kompanııalardyń mamandary da óz bilimderi, tehnologııalary jáne tájirıbelerimen bólisý arqyly 70-ke jýyq birlesken kompanııanyń qurylýyna áriptestik tanytty. «Qashaǵan» jobasynda Qazaqstan ıeligindegi úlesi 50%-dan astam 274 kompanııa jumys isteıdi. Al 180-nen asa qazaqstandyq kompanııa oqýdan ótip, halyqaralyq standarttar boıynsha sertıfıkattaldy. «Qashaǵan» kenishinen óndirilgen «qara altyn» «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysyna qubyrmen jetkiziledi. Dál qazir sý astymen, qurlyqpen «Bolashaqqa» tartylǵan qubyrmen táýligine 100-120 myń barrel kóleminde munaı jetkizilýde. Munda munaı quramy gaz, kúkirt, merkaptan sekildi san túrli qospalardan tazartylady. Iri zaýytttan esh aıyrmasy joq sekildi kórinetin «Bolashaq» qondyrǵysynyń uzyndyǵy da edáýir. Onyń qurylysyna salynǵan ınvestısııanyń kólemi 23,9 mlrd dollarǵa jetken. «Bolashaqta» 400 adam eńbek etedi. Al iri qondyrǵynyń qýaty táýligine 450 myń barrel munaıdy óńdeýge jetedi. Sondaı-aq munda 6,2 mlrd tekshe metr gaz, 1 mln tonna kúkirt taýarlyq shıkizat retinde daıyndalady. Munda 4 mln tonnaǵa deıin kúkirt saqtalatyny boljanyp otyr.
TÚIIN. «Qarashúńgil» men «Qosshaǵyl» ken oryndary «Teńizdeı» telegeı «qara altyny» bar alyp kenish ornalasqan Jylyoı aýdanyndaǵy barrelmen baǵalanǵan baılyqty ıgerýdiń bastaýy bolǵan edi. Al «Qashaǵan» – táýelsizdiktiń eleń-alańynda Kaspııdeı tuıyq sý qoımasynyń tereńine burǵy boılatqan jemisti joba. Táýelsiz elimizde sý astynan munaı óndirý jylnamasy «Qashaǵannan» bastaý alǵan edi. Qazir Qazaq eli «Teńizdiń» telegeıi men «Qashaǵannyń» qaınarbulaǵy ispetti «qara altynyn» Qara teńiz, Baký-Jeıhan, Atasý-Alashańqaı baǵyttaryna tasymaldap otyr. Bul – elimizde óndiriletin kómirsýtekti shıkizat qorynyń da, munaı eksporty kóleminiń de eselep artqanynyń jemisi.
Atyraý oblysy
