Sońǵy alpys jyldyń oraıynda daǵdarysty ekologııalyq ahýal qalyptasty. Ekologııalyq qubylystar atmosferalyq aýanyń lastanýy, jerústi jáne jerasty sýlarynyń qurǵaýy men lastanýy, shóleıttený, jerdiń buzylýy men tozýy, topyraqtyń degýmıfıkasııasy men lastanýy, ósimdikter men janýarlar sanynyń azaıýy óndiris pen tutyný qaldyqtarynyń jınaqtalýynan bolyp jatyr.
Statıstıkalyq derekterge qaraǵanda, 2019 jyly oblys aýmaǵynda 174,5 myń jeńil jáne 27,3 myń júk kólikteri tirkelgen eken. Avtokólikterdiń tozýy saldarynan shyǵatyn zııandy gazdy anyqtaý jáne joıý maqsatynda oblysta 14 tehnıkalyq qyzmet kórsetý stansasy jumys isteıdi.
Áıtse de budan jaqsaryp ketken aýa joq. Ásirese, kóliktiń san túri, jańasy men eskisi seńdeı soǵylysyp júrgen oblys ortalyǵy tárizdi iri eldi mekender qara tútinge qaqalyp tur. Oǵan eldi mekender turǵyndary qys boıy kómirdi otyn retinde paıdalanatynyn qossańyz, aýa qabaty qısapsyz lastaný ústinde. Jelsiz, tymyq kúni tipti anyq baıqalady. Turǵyndar osy máselege oraı talaı ret ókpe-nazyn bildirgen. Bul taraptaǵy olqylyqtyń ornyn qalaı toltyrýǵa bolady. Bizdińshe eń aldymen avtobýs parkin jańǵyrtý qajet. Jańa zamannyń múmkindigin barynsha paıdalana otyryp, kólikterdi gazben júretin etip jabdyqtap, elektromobılderge aýystyrý kezek kúttirmeıtin másele bolyp otyr. Sonda ǵana atmosferalyq aýany birshama saýyqtyrýǵa múmkindik alar edik.
– Oblysta aýanyń lastaný faktileri az emes. Máselen, Arshaly kenti mańynda qıyrshyq tas óndiretin karerlerdiń jumysy týraly ashyna aıtýǵa bolady. Olar qazir tóńirektiń bárin shań-tozańǵa kómip jatyr, – deıdi bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, oblystyq qoǵamdyq keńestiń múshesi Ábiljan Qusaıynov, – tabıǵat qorǵaý uıymdarynyń nazaryn osy bir faktige aýdarǵym keledi.
Jalǵyz aýa ǵana emes, topyraqtyń jaıy da tolǵandyryp otyr. Negizinen egin sharýashylyǵymen aınalysatyn oblys dıqandary gektar berekesin 10 sentnerden aınaldyrǵandaryn mise tutýda. Sońǵy jyldary tabıǵat jomarttyǵynan jańylǵan syńaıly. Sebebin izdeseńiz, taǵy da janashyrlyqtyń kemdiginde jatqandyǵyn qapysyz ańǵarar edińiz.
– Biz oblystyń qara jáne qońyr topyraqtary qunarlylyǵynyń qazirgi jaı-kúıin muqııat zerttedik. 1956 jylmen salystyrǵanda qara topyraqty óńirlerde qarashiriktiń joǵalýy 21, al qońyr topyraqty ólkede 27 paıyz bolǵanyn kórsetedi. Bul 2006 jylǵy jaǵdaı, – deıdi Ábiljan Qusaıynov, – ókinishke qaraı, bul keri prosess jalǵasýda. Qarashiriktiń ǵana emes, sonymen qatar ósimdikterdiń negizgi qorektik elementteriniń de tómendeýi baıqalady. Bul topyraqtarda jyljymaly ortofosfor men azot nıtratynyń mólsheri tómen. Topyraq qunarlylyǵynyń tómendeýiniń negizgi sebebi – organo-mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldanýdyń tómen deńgeıi. 2019 jyly respýblıka boıynsha organıkalyq tyńaıtqyshtardy tutyný kólemi nebári 28 kılony qurady. Al bul oraıdaǵy qajettilik 1 gektarǵa 10 tonna shamasynda bolatyn. Organıkalyq tyńaıtqyshtarmen óńdelgen alqaptardyń úlesi nebári 0,3-0,5 paıyzdy quraıdy. Al mıneraldy tyńaıtqyshtar tıisinshe bir gektar egistikke 5-6 kılo tóńireginde paıdalanylýda. Bul usynylǵan mejeniń kóleminen 12 ese kem degen sóz. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin salystyryp aıta ketelik. Máselen, Reseıde ár gektaryna 45, AQSh-ta 130, Gollandııada 800-900 kılo mıneraldy tyńaıtqyshtar qoldanylady. Sondyqtan da olarda ónim kólemi joǵary. Shyndyǵyn aıtqanda, tól tabıǵatyn aıalap, kúte biledi.
Ǵalymnyń paıymdaýyna qaraǵanda, egistik alqaptar ǵana emes, kádimgi jaıylymdyq jerlerdiń ekologııalyq jaı-kúıi de dabyl qaǵarlyq deńgeıde eken. Qanshama jaılaýlar tórt túliktiń aıaǵymen taptalyp, tozǵan. Jyl ótken saıyn jaıylymdardyń tozý prosesi ulǵaıyp keledi. Máselen, 1991 jyly respýblıka boıynsha tolyǵymen tozǵan tabıǵı azyqtyq alqaptarynyń aýdany 15 mln gektardy qurasa, qazirgi ýaqytta 27 mln gektarǵa jetken. О́kinishke qaraı, shabyndyqtar men jaıylymdardy túbegeıli nemese ishinara jaqsartý qolǵa alynbaı otyr.
– Oblys aýmaǵynda paıdalanylmaıtyn aýyl sharýashylyǵy jerleriniń jalpy kólemi 541 myń gektardy qurap otyr. Shyndyǵyn aıtqanda, bul alqaptar eshqandaı ónim bermeı, aramshóp qaptap, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń árqıly aýrýlary men túrli zııankesterin kóbeıtýde. Iаǵnı aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdi utymdy paıdalaný, topyraq qunarlylyǵyn saqtaý jáne molyqtyrý, tabıǵı jemshóp alqaptarynyń ónimdiligi máseleleri ózekti kúıinde qalýda. Topyraq qunarlylyǵyn saqtaý úshin organo-mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldaný qajet. Biraq mıneraldy tyńaıtqyshtar óte qymbat, agroqurylymdarǵa qoljetimdi emes. Sondyqtan biz topyraq tyńaıtqyshy úshin óndiris qaldyqtaryn qoldanýdyń ekologııalyq qaýipsizdigi men ekonomıkalyq tıimdiligin zerttedik, – deıdi Á.Qusaıynov, – atap aıtqanda, fosfogıpsti engizý – aımaqtyq topyraqtarda sýperfosfat óndirisiniń qaldyqtary jaqsy nátıje beredi. Sondaı-aq dándi daqyldar egilgen alqapqa kómir kúlin sińirý de utymdy. Sonymen qatar biz aýyl sharýashylyǵy daqyldary úshin qara topyraqty alqaptarda «Agrobıon» tyńaıtqyshyn qoldaný júıesin jasadyq. Bul tyńaıtqysh kúl shlaktan jáne tehnıkalyq kómirtekten óndirilgen. Bul arzan tyńaıtqysh jazdyq bıdaıdyń, arpanyń jáne maıly zyǵyrdyń ónimdiligin 50 paıyzǵa, al taýarlyq kartoptyń ónimdiligin 100 paıyzǵa deıin arttyrady.
Nazar aýdarar jaı az emes. Shyntýaıtynda, qordalanyp qalǵan máselelerdi ońynan sheshý kezek kúttirmeıtin sharýa bolsa kerek. Qansha jutsań da, kókiregiń bir toımaıdy delinetin saf aýa da, túgin tartsań maıy shyǵatyn jaıylym da jadaý kúıde. Seksen kóldi omyraýyna seksen monshaq etip taqqan Kóksheniń kólderi de jyldan-jylǵa tartylyp, sýy jaǵalaýdan qashyp bara jatqany jasyryn emes.
Sońǵy málimetterdi elekten ótkizseńiz, kýrorttyq aımaqtaǵy zerttelgen ózen men kól sýynyń sapasy talapqa saı emes ekendigin baıqaısyz. Sarybulaq ózeni, Býrabaı, Úlken Shabaqty, Kishi Shabaqty, Shýche, Sulýkól, Jókeı, Maıbalyq, Tekekól, Qatarkól aıdyndaryndaǵy búgingi jaǵdaı adam aıarlyq. Bul sý aıdyndary áli de lastanýda ekendigin eskerseńiz, tabıǵat taǵylyqtan taqsyret tartyp jatqanyn ańǵarar edińiz. Máseleni birjola, túbegeıli sheshý úshin aldymen jerústi sýlarynyń lastaný sebepterin anyqtaıtyn jan-jaqty, tereń zertteý jumystaryn júrgizý qajet. Oblysta 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan ekologııalyq problemalardy joıýǵa baǵyttalǵan Jol kartasyna sáıkes, Býrabaı, Shýche, Qopa kólderin jáne Qylshaqty ózenin tazartý josparlanýda. Úmit otyn tutatqanymen, basqa kólderdiń tabanynda balyq túgil baqa óristemeıtin jaǵdaıǵa jetip otyrǵanymyzdy ashyna aıtpasqa amal joq. Qoqys tógilip, qorysqa aınalǵan, bir kezdegi úzilip túsken monshaqtaı mólt-mólt etip jatatyn kólderdi qutqarý kezek kúttirmeıtin másele bolý kerek.
– Biz, birneshe ǵalym birlese otyryp, «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parki aýmaǵynda ornalasqan kólderdiń gıdrofızıkalyq jáne gıdrohımııalyq qasıetterin zertteýdemiz, – deıdi Á.Qusaıynov, – zertteý nysandary – Zerendi, Imantaý, Shalqar kólderi. Ol kólder de sýynyń sapasy boıynsha 5-shi topqa jatady. Sýdyń lastaný ındeksiniń demalýshylar sanyna táýeldiligin anyqtadyq, ıaǵnı jyldar boıy týrıster sanynyń kúrt kóbeıýimen sýdyń lastaný deńgeıi de óse túspek. Sebep, kól jaǵalaýlary tıisti deńgeıde jabdyqtalmaı otyr. Týrızmdi turaqty damytý úshin ınfraqurylym da talapqa saı bolýy kerek.
Tabıǵatqa zalal keltiretin taǵy bir dúnıe – turmystyq qaldyqtar máselesi. Búgingi tańda oblys aýmaǵynda 130-dan astam qatty turmystyq qaldyqtar úıindisi bar. Ekpin túsirip aıta keterligi, osy qaldyq úıindileriniń tek 23-inde ǵana ruqsat qujattary bar eken. Demek, qalǵandary tól tabıǵatymyzǵa orasan zor zııanyn keltirip, zańsyz ornalasqan dep aıtýǵa ábden bolady. Ony aıtasyz, óńirdiń 10 aýdan ortalyǵynda qaldyq polıgondary múldem joq. Bul árıne, ol jerlerde qatty qaldyqtar joq degen uǵymdy bildirmeıdi. Bar ekendigi ras. Biraq beı-bereket, kózden tasa, kóńilden jyraq jerlerde úıilip jatyr. Demek, olar da tabıǵatty lastaýǵa úles qosyp jatyr dep aıtýǵa ábden bolady. Aınalyp kelgende qatty qaldyqtardy jınaý men tasymaldaý týraly kórsetkishtiń 44,5 paıyzdy quraıtyndyǵy týraly málimetke kúmándanatyn jeriń de osy.
Joǵaryda aıtylǵan Jol kartasy aıasynda Aqkól, Qosshy qalalary men Arshaly, Qorǵaljyn, Qoıandy eldi mekenderinde polıgondar salý josparlanýda. Oǵan qosa, Shýchınsk qalasynyń eski polıgonyn joıý, aýyldyq okrýgterde qaldyqtardy ýaqytsha saqtaý alańdaryn qarastyrý mejelengen.
Oǵan deıin qoqysqa belshemizden batatyn túrimiz bar. Taýsyla sóılemeske taǵy da bolmaıdy. Spýtnıktik túsirilim kezinde oblys aýmaǵynda 1 593 ruqsat etilmegen qoqys úıindisi tabylǵandyǵy masqara jaıdyń mánin aıqyndasa kerek. Dátke qýaty osynshama ruqsat etilmegen qoqys úıindileriniń ústimizdegi jyly 920-y joıylypty.
О́ńirdegi ekologııalyq ahýaldyń jalpy sıpaty osyndaı. Aýa lastanyp, kól qorysqa aınalyp, topyraqtyń qunary kemip, jaǵdaıdyń ýshyǵýy eń aldymen ózimizdiń tabıǵatqa degen kózqarasymyzdan. Demek, jýyq arada shuǵyl shara qoldaný qajettigi týyndaıdy. Tabıǵattyń da tózimi taýsylatyn kez bolýy ábden múmkin ǵoı.
Aqmola oblysy
